Bhagavad Gītā · Chapter 18 · Mokṣa Sannyāsa Yoga
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः
॥ १८.६६ ॥
sarvadharmānparityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja|ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ||
Word meanings
सर्वधर्मान् = all dharmas
परित्यज्य = having abandoned
एकम् = alone
माम् = me
शरणम् = refuge
व्रज = go
अहम् = I
त्वा = you
सर्वपापेभ्यः = from all sins
मोक्षयिष्यामि = I shall free
मा, शुचः = do not grieve
Translation
Resigning all your duties to Me, the all powerful and all-supporting Lord, take refuge’ 4 in Me alone. I shall absolve you of all sins, worry not
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishOn verses 18.65–18.66
“धर्मत्यागः फलत्यागः | कथमन्यथा युद्धविधिः | यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते || इति चोक्तम् |” - धर्मत्याग means renunciation of the fruits. Otherwise how can one speak of the methods in battle? “By which the actions are renounced he comes to be known as the renouncer”, thus having further explained.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglishOn verses 18.65–18.66
“अन्यधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् | मामेकं शरणं व्रज इत्यपि मनमनाः इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्याख्यानम् | सवोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा | सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् | अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्वैतैव स्वभावत् | रक्षतीत्येव विश्वसस्तदीयोऽहमिति स्मृतिः | शरणागतिरेषा स्याद् विष्णो मोक्षफलप्रदा || इति महाविष्णुपुराणे || अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः | अत्र प्राप्यभावात् | धर्मपरित्यागे पापापरित्यागस्य कैमूर्ध्येनैव सिद्धम् ||” - Renouncing all the constraints of the Perennial Principles, one should attain one’s self by whatever means. In this sense the words, ‘all the constraints of the Perennial Principles’ has been mentioned. ‘Take refuge in Me alone’ and ‘Fix your mind’ etc. are all the words of explanation. Knowing the supremacy of the Lord, one should always attune one’s mind towards Him. Then with commitment which is excellent than any other thing, one should surrender to Him entirely. The worship should be uninterrupted in three-fold manner - by mind, speech and action. ‘The Lord will then surely protect Me’, such confidence and that ‘I am the servant of the Lord’ such awareness is known to be complete surrender. This will alone bring from Sri Vishnu the fruit of deliverance. Thus in Maha Vishnu Purana. From the demerits committed in many previous lives not merely the ones committed in this life. Having said that all the constraints other than the constraints of righteousness should be given up, there is no necessity to mention that demerits also should be given up.

Jñāneśvar · Vārkarī
English66 *'Relinquish all (so-called) 'duties', and unto Me alone as shelter, betake thyself: I shall release thee from all 'sins' whatsoever.* (1390)
Hope gives birth to pain, or slander to sin, or misfortune to poverty; in that way ignorance (Nescience) creates religion and non-religion leading to Heaven and Hell, and therefore abandon it all (ignorance) completely through knowledge. By holding the rope in hand, all delusion of its being a snake disappears; or the home and other mundane affairs (seen) in a dream disappear by shaking off sleep; or with the disappearance of jaundice the moonlight ceases to appear yellow; or with the recovery from a disease the tongue (mouth) ceases to have bitter taste; or with the end of the day, the mirage disappears; or with the firewood, the fire (latent in it also drops down). In all these ways you do drop down all that Nescience which brings forth the humbug of religious and non-religious acts, and then you will have relinquished therewith all notions of good and evil. And with the elimination of ignorance, I myself alone remain behind automatically. With the dropping down of sleep along with slumber, one remains all alone by himself; in that way (with the departure of ignorance) nothing else distinct from myself remains behind, the entire range of visible creation appearing to his (devotee's) vision as identical to his Self. Getting completely one with Me, keeping no distinction whatever as regards one's own individual Self, is what is complete surrender unto Me. With the destruction of the earthen pot, the sky (cavity) contained in it (disappears) and merges into the wide sky: in that way, surrendering completely unto Me brings about union with My essence. (Therefore) surrender yourself, Oh Dhananjaya, completely unto Me, in the way gold beads merge into gold or the waves merge into water. The (supposed) submarine fire surrenders itself unto the sea keeping intact its individuality, Oh Kiriti, and it does not desist from burning it (sea): you should not follow that course. To surrender completely unto Me and at the same time to maintain individual existence distinct from Me is abominable (चिग्), and how would the intellect not feel ashamed of holding this view (such a talk) were it to say so? Were a common female servant to succeed in winning the love of a King, she too is raised to his (Royal) position! That a being attaining Me the Lord of the Universe—and (simultaneously) not being able to snap the fetters of his existence as a distinct personality—is a wicked talk to which you do not even lend your ears. Therefore becoming one with me, one automatically renders service unto Me, and you should act in a way that the (aforesaid) service will be in your possession (lit. in your grasp) through this knowledge (of complete identity). Once the butter is churned out from the buttermilk, it cannot again be mingled with it, even though it is put into it (buttermilk): in that way, once you surrender yourself unto Me with perfect monism, then as natural corollary, matters relating to religion or non-religion (good or evil) will not even touch you. Iron gets rusted and reduced to dust, but once it associates with a *Paris* and gets converted into gold, no dirt can even touch it (iron); once the fire is kindled by friction, by rubbing against each other two pieces of firewood, the fire cannot remain again shut up (latent) in the fire-wood. Can, Oh Arjuna, the Sun ever see darkness, or can dreamy delusion be experienced again after awakening? In that way, once absorbed in Me, can there remain any reason (for one) for remaining distinct from my universal Self? You need not, therefore, harbour any other idea in your mind, and I shall be all what you call your merit and sin. The mark of the entire bondage is sin and it exists through duality. That can be destroyed through the knowledge of myself. Salt falling into water is completely converted into water; in that way, you, who have already surrendered yourself unto Me, unreservedly would be like that (viz. become one with my essence). And when this takes place you will, Oh Dhananjaya, automatically enjoy liberation. You do own me as being entirely yours and I shall liberate you through my illumination. You should therefore, henceforward, leave off all anxieties; you only do realize Me through knowledge, Oh you good Talent, and surrender yourself exclusively unto Me.” So spake Lord Krishna—the Omniform, the Omniscient and the Omnipresent. Then extending his dusky left arm, adorned with a bracelet, he embraced the king amongst devotees, who had already surrendered himself unto Him. The embrace was only a pretext for giving his own essence (to Arjuna), which could not be reached either by words or by intellect, and from which the words having pulled back (restrained) the intellect, are forced to beat a retreat (without reaching it). With the heart meeting the heart, (the contents of) one (Lord Krishna's) were poured into another (of Pārtha's). Pārtha was made his own (by Lord Krishna) without snapping the (outward) duality. That embrace was just like one lamp lighting another, and thus Pārtha was made his own self (by Lord Krishna), without breaking (outward) duality. Then there swept such a big flood of happiness over Dhananjaya, that the Lord, even though all-pervading (big), got drowned into it. An ocean meeting another ocean, doubles the volume of water, and part of it rises up in torrential form in the sky (occupying it) for accommodating itself; in that way, the coming together of these two resulted in neither being able to curb himself; who could know how it all happened? Yet the entire universe got stuffed up (pervaded) by Lord Krishna. In this way Lord Krishna expounded the Gītā Scripture—the original thread (source) of the Vedas, invested with supreme holiness on account of its (Gītā's) universal validity. You might raise a doubt how the Gītā is the origin of the Vedas, I explain to you the theory underlying it, which is well-known. This (Gītā) has been expounded with asseveration through his own mouth by that great Speaker of the truth (Lord Vishnu), with that very breath the Vedas were born. Therefore what is said about the Gītā being the origin of the Vedas is but proper. There is yet one more proof of it. That in which the future growth of a thing lies hidden without that thing getting itself destroyed (i.e. preserving the innate form of the thing) is what is called seed. The entire Vedas (शब्दराशी) same as (शब्दब्रह्म) is made up of three pieces (कांड—parts viz. activism, worship, knowledge) which are (stored up) in the Gītā, just as a tree (is stored up) in its seed. Therefore, I feel that the Gītā is the seed of the Vedas, and it is also easily preceptible. The three parts of the Vedas appear clearly marked out in the Gītā, in the way a human body is adorned by ornaments of jewelry. Now I shall show you through (your own) eyes in what particular portions of the Gītā, the three parts such as activism, etc. are. The first chapter forms only the preface to the philosophy involved in the Gītā teachings, while in Chapter II the theory of Sāmkhya philosophy is expounded. It is (also) suggested in Chapter II that according to Sāmkhya nothing else but knowledge is necessary for securing deliverance. Then a beginning is made in Chapter III of the subject as regards the means of securing deliverance for such as are fettered by ignorance. They (means) consist of the avoidance of (fruit) motivated and prohibited actions by those that are fettered by the conceit of their body-form, and of the performance by them without fail of the prescribed, day-to-day and occasional duties (कर्म). This they should do in good faith—is the decision given by Lord Krishna in Chapter III and this is what is called Karma-kānda (कर्मकांड) or the path dealing with activism. And how this performance of the day-to-day etc. duties would help in snapping the bonds of ignorance, was the point that worked in his mind (of Lord Krishna), and he announced that when the fettered being reached the stage of a 'seeker' (मुमुक्षु) he should dedicate all his actions to Supreme Brahman and continue performing them. According to Lord Krishna whatever enjoined duties (actions) might be performed through the agency of body, speech and mind—they should all in that very stage be said to have been performed with the sole intention of being dedicated to God. The discourse on how this motive-free activism should be dedicated to God through prayers and sermons is started at the conclusion of Chapter IV and this theme of worshipping God through activism has been continued right upto the end of Chapter XI, entitled the 'Vision of the Omni-form'. Here know this, as the Devatā-kānda (देवता कांड—Division dealing with the Worship of Deity), consisting of eight Chapters in which the Gītā has cleared up all obstacles (doubts) and has made the theme clear (to understand). And by the same favour of God can be secured the true and tender knowledge, through the instrumentality of the preceptor's school (श्रीगुरु संप्रदाय). As we take it, Chapter XII teaches that this (knowledge) should be increased through (developing) qualities like non-hatred and non-arrogance. The theme preached in Chapters beginning with the 12th and ending with the 15th is 'the Ripe Fruit of Knowledge' and this is preached in four Chapters ending with 'Upwending Roots'—The Jñānakānda (ज्ञानकांड) Division dealing with knowledge). This Shruti Scripture preaching the three divisions (त्रिकांड) has got itself bedecked with jewel ornaments in the form of Gītā stanzas, Chapter XVI expounds the group of ignorance (ignorant ones) that bear hatred day in and day out towards the means of acquiring knowledge, the means which alone yield the fruit of salvation; so the tripartite Scriptures proclaim loudly, stressing that men must try without fail to win it (the fruit of Salvation). Chapter XVII conveys the message that this enemy (the collection of vices) should be conquered with the help of the Scriptures. In this way from Chapter I to the end of Chapter XVII, the Lord has discussed the Vedas born out of his very breath, and the 18th is the top chapter (शिखर) in which is drawn up a summary of and the deductions drawn from, the discourse contained in (the previous) 17 chapters. Thus the Bhagavad-Gītā Scripture, numerically formed (of chapters and stanzas) is the very Vedas incarnate, but superior to them in point of generosity (in regard to imparting knowledge). The Vedas themselves are quite rich with the wealth in the form of knowledge; yet none can equal them in point of miserliness, since they whisper (communicate knowledge) in the ears only of the first three (viz. Brahmins, the Kshatriyas and Vaishyas) of the four castes (चातुर्वर्ण्य). They have remained quiet, allowing no scope whatever to the rest of the human beings, viz. the Shūḍras and women (standing) equally affected by worldly affairs. Therefore, it appears to me (Jnānadev) that in order to make up the former deficiency and to be serviceable equally to all, the very Vedas have assumed a different garb and have appeared in the form of Gītā-Scripture. Not only that but they became available to anyone through the Gītā-form, either by entering into mind through the interpretations, or into the ears through hearing, or into the mouths through reciting. A free boarding house providing food in the form of liberation has (as it were) been opened in the market-place of the worldly affairs and is available even to a dullard, writing out and simply keeping with himself in a bookform, the Gītā Scripture side by side with one knowing it by rote and reciting it. The sky cavity is the only space open for living freely in the atmosphere or for sitting on the earth or for roaming about in the sunlight; in that way the Gītā is one, that gives equally to all that take its resort, without any discrimination, such as the best or the lowest, the gift of getting one with the Deity which makes the entire world feel happy (cool). Getting afraid of the previous accusation (of being miserly) the Vedas entered into the womb of the Gītā, and got their fame fully purified and brightened. Therefore Shri Gītā is that form of the Vedas that can be grasped by all and which Lord Krishna has preached to the Son of Pāṇḍu. Milk is released (by the cow) from the udder for the sake of its young, yet the entire household gets its supply; in that way the entire world is rescued (from Hell) on the pretext (मिष) of the Son of Pāṇḍu. The clouds come running with (rain) water out of kindness towards the bird Chakora yet the aggregate of created things (world) gets the cooling effect of it. The Sun rises every morning for the sake of the helpless lotus, the eyes of the entire universe receive light from him; in that way, on the plea of Arjuna the Lord gave an exposition of the Gītā and lightened the heavy load in the form of the worldly affairs of the (people in the) universe. He is not (only) the Lord of Lakshmi, but is (also) the Sun rising in the sky in the form of his face and shedding light on the brilliance of the gems in the form of the mysteries of all the Scriptures in the three worlds. All Glory to that holy dynasty, which gave birth to Pārtha—who made himself eligible for knowledge and offered its enclosure free to all. Let that alone; the worthy Preceptor, Lord Krishna, then made Pārtha alive to the sense of duality, seeing him getting absorbed in his own Self. The Lord then asked “Are you, Oh Pārtha, convinced of the principles of the Gītā?”, to which he replied, “Yes, through your own Grace.” The Lord again said, “It requires extra-ordinary strength of good luck, to secure the secret treasure, Oh Dhananjaya, and (yet) there is hardly any person who is able to enjoy the treasure already secured through good luck. See what an amount of labour must have been caused to the Gods and demons, to churn (the contents of) the big pot of the size of the ocean containing unfermented (अविरजी) milk; their labours bore fruit in that they could see with their own eyes the ambrosia that emerged but they failed in taking proper care of it. That (ambrosia) which was secured for getting immortality only proved fatal. Such was the (tragic) result of securing an object, without knowing how to enjoy it. Do we not know how King Nahusha, became the Lord of Heaven, but not knowing how to behave properly he was transformed into a snake. You have, Oh Dhananjaya, secured a vast amount of merit (पुण्य) with the result that you have become competent to secure (the knowledge of) this King amongst the Scriptures. You should, therefore, follow the great tradition of the Scripture and maintain it with firm devotion. Were you, Oh Arjuna, to perform that duty of maintaining it, otherwise than in accordance with the traditions attached to it, it would only produce a result, Oh Arjuna, exactly as did the churning out of the ambrosia. Having secured out a stout and good-looking cow, you will be able to get milk from her. Oh Kiriti, only if you master the art of milching her in the evening time (the usual time of milching). In that way one should secure a worthy preceptor, and should also receive correctly the learning; yet, it all will come to fruition only if the traditions of that learning are carefully observed. Therefore, do you now hear, with great regard, the correct traditions of this (Gītā) Scripture.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Sarvadharmānparityajya māmekaṁ śaraṇaṁ vraja'—Lord Kṛṣṇa, exhorts Arjuna to take refuge, in Him by abandoning dependence on all duties and determination of his duty i.e., what to do and what not to do. Refuge in the Lord, is the quintessence, of the gospel of the Lord. When a devotee takes refuge in Him, like a chaste wife, he has to do nothing, for himself. As a chaste wife, performs every action, in order to please her husband, without thinking of her own taste and inclination, and her husband's Gotra (sub caste) becomes hers, similarly, a devotee who takes refuge in Him, surrenders everything to Him and becomes, free from worry, fear, sorrow and doubt.
Here the term 'Dharma,' stands for duty. The reason, is that
from the forty-first verse to the forty-fourth verse, the terms 'Svabhāvaḥa Karma' (duties born of their natures) have been used. In the first half of the forty-seventh verse, the term 'Svadharma,' (one's own duty) has been used. Again, in the second half of the forty-seventh verse and also in the forty-eighth verse, the term 'Karma' (Duty) has been used. It means, that in this context at the beginning and the end the term 'Karma,' has been used, while in the middle the term 'Svadharma,' (one's own duty) has been used. So the term 'Dharma,' stands for duty.
Now a question arises, whether one's duties should be practically abandoned. The answer is that it is not proper to abandon one's duties, because in response to the order of Lord Kṛṣṇa, Arjuna says, 'I shall act according to Your word' (18/73). Then he carried out His order, and waged war. Moreover, in the sixth verse of this chapter, the Lord declared, 'Acts of sacrifice, gift and penance and all other duties, must be performed.'*
* In the third chapter there is description that a man should not abstain from actions. 'Not by non-performance of actions does a man reach actionlessness, nor by mere renunciation does he attain to perfection' (3/4). 'None can remain inactive even for a moment' (3/5). 'He who restraining the organs of action, thinks of the sense-objects, is called a hypocrite' (3/6). 'He who controlling the senses by the mind engages himself in action, he excels' (3/7). 'Perform your allotted duty because desisting from action, you cannot even maintain your body' (3/8). 'Perform action for the sake of sacrifice alone' (3/9). Having created mankind at the beginning of creation, the creator, Brahmā said to them, 'By this shall ye propagate; let this be the milch-cow to provide you necessities for sacrifice' (3/10). 'You and the gods fostering each other shall attain to the supreme good' (3/11). 'He who enjoys the gifts without giving to the gods in return is a thief' (3/12). 'Those who partake of what is left after sacrifice, are absolved of all sins while those who cook for the sake of nourishing their body alone, eat only sin' (3/13). 'He who does not perform his duties, lives in vain' (3/16). 'A man by performing actions without attachment attains the supreme.' (3/19). 'It is through action alone that Janaka and other wise men reached perfection. You should perform action with a view to the maintenance of the world' (3/20). The Lord says, 'If I don't perform actions, I should be the creator of confusion of castes and destruction of these people' (3/23-24). 'The wise should act without attachment as the unwise act with attachment' (3/25). 'Let no wise man unsettle the mind of ignorant people attached to action, but should get them to perform all their duties, duly performing them
After studying the Gītā, it becomes clear, that a man should not renounce his duties, under any circumstances. Arjuna thought that it was better to live on alms, than to perform his duty, in slaying the honoured teachers in the war (2/5); but Lord Kṛṣṇa, exhorted him to wage such a righteous war, by saying that there is nothing more welcome for a man of the warrior class, than a righteous war (2/31—38). It proves, that one should not renounce one's duty, which has been prescribed for him, according to his caste, stage of life and circumstances etc.
Then, why does Lord Kṛṣṇa say to Arjuna, to abandon all duties? The Lord means to say that all duties, must be offered to Him. By doing so, a striver, will not depend on duties, but will depend on God. The Lord, declares, that those who depend on duties, (actions) are subject to birth and death (Gītā 9/21). By depending only on Him, one need not decide, what ought to be done and what ought not to be done. It practically happened, in Arjuna's life.
Arjuna was fighting against Karṇa. The wheel of Karṇa's chariot, got stuck in mud. Karṇa was trying to push it out. So he said to Arjuna, 'You are in the chariot but I am not in a chariot. You possess knowledge of scriptures, and you are well-versed in the science of arms, like Sahasrārjuna. You also know the science of ethics. So it is not proper on your part to shoot arrows, at me'. So Arjuna did not shoot any arrows. Then Lord Kṛṣṇa said to Karṇa, 'It is righteous, rather than sinful, to kill such a desperado, as you.* Six chariot-warriors, including you have murdered Abhimanyu, who was alone. Therefore, there is no use for you to support righteousness. It is fortunate, that you are reminded of righteousness, at this moment. But he who himself, does not translate righteousness into practice has no
himself' (3/26). Thus the Lord has laid great emphasis on the performance of one's duty in the third chapter.
*A desperado who is bent upon doing harm to anyone should be killed. Such a killer does not incur any sin (evil).
right to preach it, to others.' Having uttered these words Lord Kṛṣṇa, ordered Arjuna to shoot arrows. By obeying Him, Arjuna began to shoot these.
If Arjuna, had taken the decision about his duty, by applying his intellect, he would have committed an error of judgment. But he left it to the Lord and it was He, Who took the right decision.
Arjuna, was in a dilemma whether to fight or not to fight (2/6). He thought, that if he fought, there would be destruction of his family, and sin would overtake the entire family. The women of the family, would become corrupt, and there would ensue an intermixture of castes. Thus, age-long, caste-traditions and family customs, would die (1/39—44). On the other hand, there was nothing more welcome, for a man of the warrior class, than a righteous war. Therefore, Lord Kṛṣṇa asks Arjuna, to entrust Him with the task of taking the decision, about his duty, without being confused about it.
'Māmekam śaraṇam vraja'—Here the term 'ekam' (alone), stands for exclusive or undivided. In (3/2) and (5/1) also Arjuna by using the term 'ekam' (one) asked Lord Kṛṣṇa, to tell him definitely, the one discipline by which he might attain bliss. So Lord Kṛṣṇa in response to his question, says that exclusive (undivided) refuge is the best discipline, to attain bliss or God-realization.
In the Gītā, Lord Kṛṣṇa has laid, time and again, great emphasis on the merit of, exclusive devotion. Those who take refuge in Me alone, get over this divine delusion of Mine' (7/14); 'I am easily attainable to the Yogī (ascetic) who always and constantly, thinks of Me, with undivided mind' (8/14).* For those men who worship Me alone, I provide, what is not possessed and preserve what they already possess' (9/22); 'Through single-minded devotion, I can be seen and known and even entered into' (11/54); 'I speedily deliver, from the ocean of birth and death, those who
* 'Undivided mind' stands for exclusive devotion or exclusive dependence.
meditate on Me, with single-minded devotion' (12/6-7); 'Those who worship Me with exclusive devotion, transcend the three modes of nature' (14/26). Thus, having described the merit of exclusive devotion, the Lord gives the quintessence of the entire gospel, of the Gītā by declaring, 'Take refuge in Me alone.' It means that the Lord, is the means as well as, the end.
The sentence 'Māmekam śaraṇam vraja' means, that a striver, should take refuge in Him, not by mind and intellect, but by the self. When he himself takes refuge by the self, his mind, body, senses and intellect etc., automatically take refuge, in Him.
'Aham tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śueaḥ'—It may be thought, that Lord Kṛṣṇa allured Arjuna to liberate him, from the sin, as he was afraid of, in the first chapter. But, it is not reasonable, because, as soon as a man seeks refuge in the Lord, his sins of millions of births perish. If the Lord wanted to allure him, that he would liberate him from all sins, He would have done it earlier, before he took refuge in Him.
When the Lord declares, that He will liberate him from all sins, He means to say, that having taken refuge in Him, if he finds that he has not got rid of evil propensities, has not developed devotion to God, and has not beheld Him, he need not worry. It is the Lord's responsibility, to free him from all defects. If he himself wanted to shoulder the responsibility, it shows that he has not yet taken refuge. When he has taken refuge in Him, he should be free from worry, sadness, fear and doubt. If these evils, crop up in him, they will prove to be obstacles in refuge and the responsibility (burden) will remain his. This responsibility, is a blot on refuge. After he has taken refuge in Him, his shortcomings are the Lord's, and his whole responsibility, goes to the Lord.
When Vibhīṣaṇa took refuge in Lord Rāma, Rāma shouldered his full responsibility. Once in a village named Vipraghoṣa, a Brāhmaṇa (a member of the priest class), was killed by him. First, he was badly beaten up and then he was chained and
imprisoned. When Lord Rāma came to know of this incident, He flew to Vipraghoṣa by the airy vehicle, named Puṣpaka. The villagers extended a cordial welcome to Lord Rāma, and said to Him, that Vibhīṣaṇa had murdered a Brāhmaṇa and so they gave him a severe beating, but he was not killed. Lord Rāma said, 'Oh, people of the priest class, I have granted him an age of a Kalpa (consisting of 4,32,00,00,000 years of mortals), and also a kingdom. How can he be killed? Moreover, he is My devotee. The responsibility of the crime of a servant, goes to his master, and the master deserves punishment. Therefore instead of Vibhīṣaṇa, punish Me.' The Brāhmaṇas, having perceived the affection of Lord Rāma for a person who has taken shelter in Him, were wonder-struck and all of them sought refuge in Him.
It means that 'I am the Lord's and the Lord is mine,' this is the quintessence of all spiritual disciplines. Nothing, such as eligibility, capability, qualification and virtue, is equal to a sense of mine, with the Lord. A weeping child, awakens all the members of a family at midnight and they try their best to please the child. Why? Because, the child is theirs. So a devotee, who has taken refuge in the Lord, should hold that he is the Lord's and only the Lord is his.
'Mā śucah' means—
(1) Having taken refuge in me, if you grieve, it is out of your pride and it is a crime and it is a blot, on refuge.
When you have taken refuge in Me, you should totally depend on Me. If you do not totally depend on Me, it is a crime. If you worry after thinking of your shortcomings, it means that you have pride of your own strength because you want to get rid of these by your own power.* If you have defects, you should be sad, but not worried, like a child who starts weeping without
* In the assembly of the Kauravas when an effort is made to strip Draupadī, she holds the Sārī with her hands and teeth. But then finding herself helpless, she invokes Lord Kṛṣṇa and totally depends upon Him. Then Duḥśāsana gets totally tired but is unable to strip the Sārī from her body, because the Sārī becomes endless to strip her.
worrying, when he sees a dog coming towards him. But if you worry, the people will laugh at you, and at Me. They will think that a devotee of God is worried, and the Lord does not rid him of it. It means that your lack of faith in Me, brings a blot on Me, and My refuge. Therefore, abandon your worry.
(2) Do not worry, even if your thoughts and feelings, have not been purified. It is My responsibility, to purify these.
(3) In the seventh verse of the second chapter, Arjuna says to Lord Kṛṣṇa, that he has taken refuge in Him. But in the eighth verse, he says that even on obtaining undisputed sovereignty, and an affluent kingdom on the earth, and lordship over the gods, he does not see any means, that can drive away the grief, which is affecting his senses. At this, the Lord seems to say to Arjuna, that he is right because a man cannot be free from grief, so long as he is attached to perishable persons and objects. But, it is a blunder on his part, if he grieves even after having taken refuge in Him.
(4) A devotee, having taken refuge in the Lord, should not worry what will happen to him, here or hereafter. In this connection a devotee said, 'O slayer of Narakāsura, you may provide me residence, either in heaven or hell or on the earth and behave towards me, in anyway according to Your sweet will. But I have only one demand, that I may go on thinking of your most beautiful feet, which excel the beauty of an autumn-lotus of season, even at the time of my death.
An Important Fact Pertaining to Refuge
When a devotee, assumes that he is the Lord's and the Lord is his, his defects such as worry, fear, sadness and doubt, are rooted out. The reason is, that all defects are based on his dependence on the world, including the body, and on his disinclination, for the Lord. As soon as his affinity, with the Lord gets a firm footing, all his defects perish.
The criteria of one's firm affinity, with the Lord are the following:—
(1) Fearlessness:—The devotee who takes refuge in the Lord, becomes free from external fear, as that of poisonous snakes, and scorpions, and wild beasts such as lion etc., and also from internal fear, of evil propensities etc. A striver, should not have such a fear, that his tendencies may be of evil nature, as by God's grace, he becomes saturated with divine mercy. So, there is no question of any such fear, for him. He could not purify his evil thoughts, as he regarded these as 'mine'. To regard these as one's own, is impurity. He also becomes totally free, from the greatest fear of death, from which even great scholars cannot escape. He perceives the Lord's grace, everywhere.
Now, a doubt may arise, that when a devotee worships God with exclusive devotion, it means that he regards himself as different from God and as fear arises in duality so he should be afraid of Him. But this doubt is baseless, because the devotee becomes so much intimate with the Lord, that no question arises of his being afraid, of Him. He being the Lord's fragment, having taken refuge in Him, becomes fearless, forever, like a child, who becomes fearless in the lap of his mother. He is different from prakṛti (nature), not from Him. The Lord and he (self), are sentient, eternal, imperishable and unchanging, while prakṛti is insentient, transient, perishable and everchanging. So he can be afraid of nature, but not of the Lord. Actually, a devotee (self) has his identity with God, but he forgets it. And when he takes refuge in the Lord, he realizes this fact.
(2) Freedom from sadness (sorrow):—A person, grieves over what has passed. To grieve over the past, is a blunder. A devotee, believes that whatever is allotted, cannot be blotted, and every action, incident or circumstance, destined by the Lord, is for his good. By thinking so, he remains free from sadness.
(3) Freedom from worry:—When a devotee takes refuge in God, he is not at all worried, about the necessities of life, here or what will happen to him, in future. If he surrenders himself to God, how can any worry remain? Worry is contrary
to surrender. If there is worry, actually there is no surrender. The Lord declares, 'I'll release you from all sins.' What efforts does he need then? He is least worried, whether his mind and intellect, are purified or not. If sometimes evil propensities, get hold of his mind, he may invoke the Lord to save him, but he does not, at all worry or grieve. He becomes a yesman of His will, because the Lord, shoulders his full responsibility. If sometimes, he feels that body, senses, mind, life-breath and intellect, are his, it is his error. He prays to God to deliver him, from this error and becomes free from worry.
(4) Freedom from doubt:—He does not doubt, whether he is of the Lord or not, and whether the Lord has accepted him or not. He believes, that he has been of the Lord since time immemorial, and he will remain His. He holds, that it was an error on his part that he had regarded himself as separate, from the Lord. But it is impossible, because the Lord declared, 'He (the self) is a fragment of My own self' (Gītā 15/7). Thus, he has a belief that he is of the Lord and the Lord is his, without doubt.
(5) Not to put to a test:—The devotee, who takes refuge in the Lord, does not put his surrender to a test, that he should possess such virtues; and if he does not possess them, it means that he has not taken, true refuge. He has a firm belief, that he has taken refuge in the Lord, and so he is surprised, when he perceives that the signs of a devotee, who is dear to the Lord (Gītā 12/13—19), are missing from him.* By thinking so, he
*In order to make the point clear there is an anecdote. At the death of the mother, the two elder brothers asked the younger brother to take the ash of the dead mother's body and cast it into the Ganges. The distance of the Ganges from their house was six hundred miles. He got tired after covering a distance of three hundred miles. So he threw the ash and filled the metal mag with rainy water in order to show that he had gone to the Ganges and brought its holy water. When he came back home, his elder brothers knew the fact because he had come back earlier than he should have returned. When they asked him, he told a lie.
Next day one of the elder brothers said to the younger brother that he
develops the marks of an enlightened devotee, without making any effort.
(6) Not to have a contrary resolution:—Such a devotee, has no contrary resolution, that he is not of the Lord. He has a firm belief, that his relationship with the Lord is permanent and eternal, and he is only His. He was not conscious of this. It was his blunder. This relationship is axiomatic. Now this blunder is no more. So, how can he have a contrary belief?
One who heartily accepts refuge in God, he becomes free from evil, such as fear, grief and worry etc., and his belief in surrender, is intensified automatically.
A girl after her marriage regards her husband's house, as her own. This relationship is so much strengthened, that when she becomes a grandmother or great grandmother, she almost forgets, that she belonged to another family. When the wife of her grandson or great grandson misbehaves, towards any other member of the family, she scolds her by uttering the words, that a girl born in another family has spoiled, the environment of her family. It means, that when such an assumed affinity, is so strengthened, why should the real affinity of a man, with the Lord, not be strengthened? His assumed affinity, with the world, is the only obstacle to it.
If such a devotee, lacks anything in devotion or conduct; if he has contrary tendencies and his conduct is not according to the Lord's will, there will be a feeling in his heart. God by His
had a dream in which the mother said to him that he had thrown the ash on the way, not into the Ganges. The younger brother replied if the mother instead of coming in this direction having covered a distance of three hundred miles, had gone in the opposite direction, she would have reached the Ganges.
This anecdote shows that a devotee should not have a contrary resolution like the younger brother who said why the mother came in the opposite direction and if she had gone the other side, she would have reached the Ganges.
A devotee should think why he lacks the marks of an enlightened devotee when he has taken refuge in the Lord. By thinking so he will inculcate those virtues (marks) and become enlightened. But if he has the contrary resolution, he will be cheated by his own self.
grace, will purge him of all sins and will make up his deficiency and he need not make any amends.
The Lord, perceives the feeling of 'mineness', of a devotee for him. He cannot behold his defects, because he is His fragment permanently, while defects are temporary, as these appear and disappear. When a child, soiled with mud comes to his mother and seeks her lap, the mother is ever prepared to put him in her lap, without thinking whether he is dirty or clean. All this happens, due to a feeling of mineness. The child, does not mind whether it is dirty or not or whether the mother cleans it or not. Instead of seeing the mud, it only beholds the mother. Draupadī had evil feelings of enmity and anger, for Duḥśāsana, and she resolved that she would not dress her hair, unless she stained it with Duḥśāsana's blood. But as soon as she called, Lord Kṛṣṇa, He appeared before her, because of her closeness with Him.
Regarding the feeling of 'mineness', one may consider (i) 'The Lord is mine' (ii) 'I am the Lord's'. In the former case a devotee may lay a claim over the Lord, and thus may wish that his desires should be fulfilled by Him. But in the latter, he surrenders himself to the Lord and thus becomes a puppet of His sweet will. A striver, should never lay claim on God. He should rather accept God's lordship, over him. If the Lord does something according to his will, he feels hesitation, that the Lord has to satisfy his will. If he feels satisfied and happy in any happening according to his will, it means that there is some deficiency, in his surrender.
Such a devout devotee, has nothing to do for him. He has already offered himself and his possessions to the Lord, which were really the Lord's. Whatever, he does, does only God's work. In such a situation, even in the most adverse and horrible circumstances, he remains enamoured of Divine grace, in abundance. So a striver, who takes refuge in the Lord ever remains pleased, with His will, without having any desire of his own, even in the most undesirable circumstances like that of Kākabhuṣuṇḍi.
Kākabhuṣuṇḍi narrated the life story of his previous birth, that he was a Brāhmaṇa, (a member of the priest class). The sage named Lomaśa put a curse, upon him. So he took birth, as a crow. But he was not sad, because he thought that it happened by Lord's will (Mānasa 7/113/1). Sage Lomaśa saw, that he was still happy. So he called him and preached him how to meditate on Lord Rāma, because he was a loving devotee of God. Moreover, he narrated to him the life story of Lord Rāma, and gave him blessings, 'You will become dear to Lord Rāma. You will possess all virtues. You will be able to transform yourself, into any form, you like. Your home with its surroundings will remain totally untouched, by any deluding potency of the Lord (Māyā) and so on.' Just then there was an oracle, 'O sage, whatever you have said will prove true, this crow is a devotee of Mine, by thought, word and deed.' So in the Rāmacaritamānasa, it is said that the sage's curse proved to be a blessing for it, because of adoration and such a blessing is seldom granted, even to an ascetic.
Here, adoration stands for being pleased by the Lord's sweet will, even in most unfavourable and undesirable circumstances. The more unfavourable the circumstances, are, the more pleased, a devout devotee becomes, because love enhances every moment.
As a rule, if a thing is ours, it is dear to us. All the beings are the Lord's and so they are very dear to Him (Mānasa 7/86/2), and the Lord is also naturally loving to them. But they have a disinclination for Him, by an error regarding the kaleidoscopic world and the bodies, as their own. Still the Lord does not renounce them, as these are a fragment of the Lord. He ever loves them. So, for the protection of the virtuous, for the destruction of the wicked and for the firm establishment of righteousness, He is born in every age (Gītā 4/8). What is the Lord's own purpose, which is served through these three objectives of His incarnation? It is because of His love for people, that he comes into being for their welfare. His incarnation proves His sense of mineness, mercy, lovingness, benevolence and disinterested and impartial magnanimity. It is because of disinclination of beings
for Him, that they have to suffer and follow the cycle of birth and death. So the Lord, asks them to fix their mind on Him, to be devoted to Him, to worship Him and to prostrate themselves before Him, so that they may have an inclination for Him, and a disinclination, for the perishable world.
Whatever the Lord designs, it is only for the welfare of all beings. If people, pay attention to this fact, nothing remains to be done, by them. The Lord, has a keen desire to do good, to beings. So He discloses the secret of all secrets. 'Abandoning all duties, take refuge in Me alone.' The reason is, that He regards Himself as a disinterested friend of all beings (5/29). He has given them freedom to attain Him, by anyone of the Disciplines of Action, Knowledge or Devotion and get rid of worldly sufferings forever.
In fact, a being attains salvation, only by God's grace. So He and the liberated souls, who know Him in reality, have revealed the different disciplines—of Action, Knowledge, Devotion, Aṣṭāgayoga, Layayoga, Haṭhayoga and Rājayoga etc., because both of them think of the good of all beings, without any selfish motive (Mānasa 7/47/3). The Lord by His grace, by making a striver, just an instrument, enables him to attain perfection.
A devout devotee, who takes refuge in the Lord, does not worry, that he has not yet had a vision of the Lord, he has not developed true devotion for Him and that his inclinations have not been purified and so on. If he worries, he is like a monkey's young one, who by holding its mother, shoulders the responsibility itself. A devout devotee, like a kitten, which totally depends upon its mother, depends on the Lord, without worrying whether He appears before him or not, whether He bestows love upon him or not, and whether He purifies his propensities or not. A kitten folds its limbs and remains ready for its mother to carry it anywhere. Similarly a devotee withdrawing himself from the world, beholds the Lord by meditating upon Him, reciting His name and performing such spiritual activities. He remains fully
satisfied and happy with whatever happens to him, regarding it as the Lord's, sweet will.
A devotee is like clay, which leaves itself to a potter's will. The potter, mixes water in it, kneads it, crushes it, pats it, puts it on his wheel, moulds it, and makes pots, such as pitcher, jar and plates etc. Similarly, a devotee leaving himself at the Lord's will, becomes free, from worry and fear etc. Then, the Lord's grace, showers on him incessantly. The more free he is from worry and fears, the more Divine grace, is showered on him. The more he is worried and prides in his capability, the more impediments, he puts in, Divine grace. The Lord's uncommon, unique, incessant and continuous grace, is showered on a devout devotee, who takes refuge, in Him.
When a fisherman casts his net, in order to catch fish, all the fish which come within the net, are trapped. But the fish which come closer to his feet, is not trapped. Similarly, beings having been attached to the world, get entangled and follow a cycle of birth and death. But those, who take refuge in Him, get over the deluding potency (Māyā) of the Lord (Gītā 7/14). There is an important difference, between the attitude of the fisherman and the Lord. The fisherman wants to trap the fish, but the Lord wants beings to be liberated from illusion, by taking refuge in Him. So He declares, 'Take refuge in Me, alone.' A person gets entangled in illusion, by being attached to worldly pleasure.
As in a moving mill, all the grains are ground but which are those near the rivet are not pulverised. Similarly in the grinding-stone of the world, people are crushed i.e., they suffer and follow a cycle of birth and death. But those, who take refuge in Him, escape suffering and the cycle of birth and death. However, there is a difference between, grain and devotees. The grains remain near the rivet, without making any effort, while devotees themselves, by having a disinclination for the world, take refuge at His feet. It means, that if a man (soul), even being a fragment of the Lord, accepts his affinity with the world, and wants his
desire to be fulfilled by it, he has to suffer, by following the cycle of birth and death.
A man's affinity with the world is an assumed, one, while with the Lord it is real. Affinity with the world makes him a slave to the world, while the affinity with the Lord, makes him a Lord, even to the Lord. If a person, regards himself superior to others, because of learning, riches, power and even renunciation and dispassion, it means, that he is a slave to them, because in fact he is not superior, but these possession have made him feel superior. So there is superiority of these possessions, rather than his real own. He is inferior to them. But if a devotee takes refuge in the Lord, and depends only on Him, the Lord makes him a jewel of His crown, or considers him, His Lord. But, even then he has no superiority complex, no pride of his virtues. In that case, the Lord's uniqueness descends on him and sometimes even their bodies, senses, mind and intellect become divine, as their earthliness is completely gone. Such devotees, with their bodies merge in God. *Mīrabāī* merged in His idol. Only a piece of her *Sārī*, was left in the Lord's mouth. Similarly, saint *Tukā Rāma* went to the Abode of Lord Viṣṇu, with his body.
In the Discipline of Knowledge, body does not become divine, because a *Jñānī* (wise man), by renouncing his affinity with the unreal, becomes established in the divine essence. But, when a devotee, develops an inclination for God, his body, senses, mind and life-breath etc., are also inclined towards the Lord. It means, that those who behold only divine essence everywhere, divinity descends on their bodies, though they appear as gross, to the worldly people.
When a devotee takes refuge in the Lord, He with Goddess Lakṣmī, showers on him so much of affection and grace, beyond description. When the Lord saturated with love, comes along with His consort Lakṣmī on His vehicle Garuda, to behold His devotee, hymns of Sāmaveda are sung, by its wings. But if a devotee, instead of worshipping Lord Viṣṇu, the preserver, worships only
Goddess Lakṣmī (the goddess of wealth), whose vehicle is an owl, he receives wealth and is intoxicated with, pride, and then falls. The reason is, that he looks at Mother Lakṣmī with deceptive eyes, as he wants to enjoy himself, with her help. Thus, he is very mean. Moreover, if a person has a desire only to obtain wealth by adoring Her, he may not get it. But if he adores the Lord, Goddess Lakṣmī also certainly appears with Her husband, Lord Viṣṇu and blesses him with wealth.
In this connection, there is an anecdote of Hanumān, the monkey-god. Once Lord Rāma, Goddess Sītā and devotee Hanumān, were sitting under a tree, in a garden. A creeper vine, was creeping over the branches of a tree. It looked very beautiful with its flowers and leaves. Lord Rāma said to Hanumān, 'Look, how beautiful this creeper is! It is enhancing the beauty of the garden and specially this tree, over which it is creeping. Moreover, it is because of it that beasts and birds seek shelter under this tree. How blessed it is! Is it not so?'
Hearing praise from the Lord, Goddess Sītā said, 'Dear son Hanumān, the beauty of this creeper depends, on the tree. Its base or support, is the tree. Where can it creep without a tree? So the credit for its beauty and shelter, goes only to the tree, truly! Hanumān?'
Hanumān said, 'There is something more meritorious, than these two.'
'What is that?' said Sītā.
Hanumān said, 'Mother, how fine the shade of the tree and the creeper is! I relish the shade of the two'. Similarly, the Lord and His power of bliss, enrich the glory of each other. Some devotees consider both of them supreme, others declare only the Lord, as supreme, while still others regard His power of bliss, as supreme. However, for a devout devotee, refuge in both of them, is desirable.
Once, a blind saint was going along the bank of the Yamunā, with a stick in his hand. The river was flooded. Suddenly he fell
into the river and also lost his stick. He remembered the Lord's declaration, pertaining to refuge. So, he surrendered himself to the will of God. Then he felt, as if someone had pulled him out on to the bank and provided him with a stick as well. Thus a devotee, is ever happy, with what God destines for him.
Once a goat got astray from its herd, at dusk. It saw the footprint of a lion, and sat near it by taking refuge in it. When beasts, such as jackals and wolves, etc., came to attack the goat, it said that it had sought refuge, at the feet of the lion. So being afraid of a lion, all of them fled. Finally, the lion came and asked why, the goat was sitting there, all alone. The goat said, that it had taken refuge in the lion, whose footprint was there. The lion saw that it was his footprint. So he assured it, that it need not be afraid of anyone, as he would offer protection.
At night, when an elephant came to drink water, the lion asked him to put the goat on his back, and feed it with green leaves. The elephant carried out his order, and the goat, ate green leaves and remained carefree.
Similarly, when a man seeks refuge in God, he gets rid of all obstacles and becomes fearless, like the fish which swims against the flow of a river, while even an elephant cannot move, in that direction.
Affinity with the Lord out of love, desire, fear and envy, leads a man to salvation*. But those who have no affinity with
* Not only one, but so many people out of desire, envy, fear and love by concentrating their mind on God and being purged of the sins, have realized God as a devotee realizes Him, through devotion. The cowherdesses, out of desire, Kaṃsa out of fear, the kings such as Śīṣupāla and Dantavaktra, out of envy, members of the Yadu clan out of family relationship, and you (Yudhiṣṭhim etc.) out of love, and we (Nārada etc.) out of devotion, have concentrated our minds on God (Śrīmadbhā. 7/1/29-30).
Lord Kṛṣṇa says, 'O sinless Uddhava! In all the ages, by good company i.e., affinity with Me, demons and devils, birds and beasts, celestial musicians and damsels, snakes, perfect souls and demi-gods, have attained Me. Among human beings, persons of trading and labour classes, women and even persons of the lowest class, who are endowed with the mode of passion and ignorance, have attained My Supreme State. Vṛtra, Prahlāda, Vṛṣaparvā, Bāli, Bāṇa, Maya,
him, but remain indifferent, are deprived of God-realization. Those who take refuge in God, are dear to Him and become of the 'Acyuta' (Infallible), Lord's caste and creed, though they are of different sexes, castes, creeds, colours, calibres etc.* They become one with Lord 'Acyuta'. So their 'Gotra' (sub-caste), also becomes 'Acyuta.'
The Secret of Refuge
It is only the Lord, Who really knows the secret of refuge, in Him. I am trying to explain this according to my own understanding, and request that, the reader without grasping the deep and abstract meanings, should not take a contrary view. They should reflect upon the topic, because it is something very vital and rare.
In the Gītā, pertaining to refuge Lord Kṛṣṇa has pointed out two factors—
(i) 'Seek refuge in Me alone' (18/66).
Vibhīṣaṇa etc., of the demon class; Sugrīva, Hanumān, Jāmbavān etc., of the monkey class, beasts and birds, such as the Gujendra and Jatāyu. Tulādhāra of the trading class; Dharma, a hunter, Kubjā of the low caste, cowherdesses of Vraja; wives of the people of priest class who performed sacrifices, and other people, because of good company, have attained Me.
Those people neither studied the Vedas, nor obeyed the great personalities as sanctioned by scriptures, nor observed any fast, nor performed any penance. But only by good company i.e., affinity with Me, they attained Me.
*In My adoration, there is no distinction between men and women, and between persons having different names, and belonging to different stages of life, the only important factor is, devotion to Me (Adhyātma, Araṇya 10/20).
What is the use of being born in the upper most caste (Brāhmaṇa)? What is the utility of the deep study of all the scriptures? It means, that there is no utility. Who can be more blessed in the entire universe, than the being whose heart is full of devotion to God?
Was the hunter a man of good conduct? Was Dhruva aged? Did Gujendra (lord of elephants) possess any learning, or art? Did Vidura belong to an upper caste? Was Ugrasena belonging to the Yadu clan, heroic? Was Kubjā beautiful? Was Sudāmā rich? No. Yet all of them realized God, because devotion is the only virtue, which is loving to God and He gets satisfied with devotion, not with virtuous conduct and learning etc.
(ii) 'An undeluded person, knowing all worship me with his whole being (heart)' (15/19); 'Seek refuge in Him, alone with all your being' (18/62).
How to take refuge in Him? A devotee without paying any attention to His virtues, glories, names, abode, beauty and lordliness etc., and having no desire of his own, should surrender himself to Him. He should believe, that he is only the Lord's and only the Lord, is his. But anyone should not assume a contrary meaning. The contrary implications, is that he stops listening to the virtues and glories etc., of the Lord, and does not go to His birthplace etc.
A devotee holds, that the Lord is his, whether He possesses virtues, such as grace, beauty, glory, influence etc., or not. If the Lord is more hard-hearted and unkind than anyone else, in the entire universe, still He is his.* If a person respects a rich man or a powerful man, or a man holding a high post, he in fact, does not respect him but he respects his riches or power or post. Similarly, if a devotee adores the Lord because of His virtues, glories, beauty and lordliness etc., he in fact, does not adore the Lord, but he adores those qualities. So a striver, instead of setting eyes on His qualities, should behold Him purely.
Seven sages went to Goddess Pārvatī, and described the vices of Lord Śiva, and virtues of Lord Viṣṇu, and requested her to renounce her affinity, with Lord Śiva. In response to their proposal she said, 'Even if Lord Śiva is a sea of vices and Lord Viṣṇu a sea of virtues, but anyone who has set mind on someone, is only connected with him' (Mānasa 1/80).
A similar message was conveyed by the cowherdesses to
* My most loving Śrī Kṛṣṇa, whether ugly or handsome, without virtues or most virtuous, envious of me or most gracious to me, howsoever He treats me, He is my only resort.
Whether He delights me by embracing or crushes me, under his feet while I cling on to his feet or breaks my heart without appearing before me, that Śrī Kṛṣṇa of the free will may treat me in anyway, He likes, but He is the only Lord of my life, (Śikṣāṣṭaka 8).
Uddhava, when he brought Lord Kṛṣṇa's message, to them.
Those, who have an eye on the Lord's virtues and glories etc., can attain salvation and glory etc., but cannot have vision of God. But, a devout devotee who beholds Him only, can have His vision, bind Him and even sell Him. The Lord holds such devotees in high esteem. Those, who see His glory and influence, etc., have regard for His glory and influence, etc., and it shows, that they have a desire to receive something. But if a devotee beholds only the Lord, it means, that he has taken refuge in Him and he is only the Lord's.
An ogress named Pūtanā, by applying poison to her teats put these into Lord Kṛṣṇa's mouth, so that while drawing milk He might be poisoned. But the merciful Lord, enabled her to attain salvation, treating her as his mother. Who can be more gracious than He*? He awards salvation to an ogress, who wants to poison Him. How should He award His mother, who feeds Him with milk everyday? He gives himself to her, He submits to her. When His mother shows a stick to Him, He starts to weep.
A devotee, who has taken refuge in the Lord, does not think whether his body, senses and mind etc., are under his control, or not. He does not think of his honour, praise, virtues and conduct etc. He does not think, that his eyes should be filled with tears, and throat be choked with delight, when he chants the Lord's name and glories, or listens to divine discourses. He regards all these items as trivial. The reason, is that if he finds virtue and characteristics of enlightened devotees (Gītā 12/13—19) in them, he will feel proud. But, if he finds that he misses them, he will be dejected. So a devotee, should not worry about these. But He should not take the contrary meaning that he may bear enmity or malice or have a possessive spirit. Divine propensities, are naturally developed in devotees who take refuge, in God. He
* Oh! This sinful Pūtanā having applied the deadly poison to her teats, wanted to feed Kṛṣṇa in order to kill Him, while He awarded her salvation, which should have been awarded to a nurse. Who can be more merciful than He in whom one may seek refuge (Śrīmadbhā. 2/3/23)?
looks neither at his own virtues, nor at the virtues of saints, and liberated souls, that he should possess these.
People complain, why a devotee falls ill, why he suffers, why he becomes poor and why he is insulted and dishonoured, why his son may expire, why his riches are lost and so on. But such complaints or thoughts are futile. Those, who put a devotee to such a test, do not know anything, either about good company, devotion or refuge. But it does not mean, that such a devotee is always poor, sick or is insulted, dishonoured or blamed. He is not the least concerned with health and sickness, praise and blame, or honour and dishonour etc. He beholds, the Lord only. He does not think, even of the glory of the Lord, that He is creator, preserver and destroyer, of the entire universe.
Someone asked a saint, whether he was a devotee of the Lord, Who creates the universe, or one Who preserves it or one Who destroys it. He replied, 'This is nothing special about our Lord, this is a phase of His life and glory.' A devout devotee, should never look at His glory.
At Rṣikeśa, on the bank of the Ganges, a saint was holding a discourse, during the summer season. A cold wind out of cold wave came to that side. A striver said, 'What a cold wind!' Another striver said, 'How could you divert your attention to the cold wind, from a divine discourse?' Therefore, so long as a striver, pays attention to these outwardly temptations etc., it means that he is not devoted, to the Lord.
In this connection, there is an anecdote, relating to a depraved woman. Her conduct is bad, but it teaches a good moral. She wanted to meet her lover. On the way, there was a mosque where a learned muslim was offering his prayer, to God. She unknowingly put her foot on the arm of the learned person, and went away. When she comes back, he was very angry with her, and he scolded her by saying, that she was very foolish, as she did not see that he was offering his prayer to God. She replied that she was so much absorbed by her passion, for that man, that
she could not see him. But, how could he behold her, when he was engrossed in offering his prayer, to the Lord? According to her, there was no use of such a prayer, and study of the Kurāna. He should have devoted himself, heart and soul, to the Lord, otherwise he cannot be called a devout devotee, and it means, that he has not taken refuge in Him.
When the Kauravas and the Pāṇḍavas, learnt archery, their preceptor gave them, a test. An artificial bird, was perched on the branch of a tree. Each of them was asked to hit the throat of the bird. But before shooting, each was asked, what he was beholding. Other persons said, that they saw a branch, a bird, wings and the beak etc. The same question, was put to Arjuna. He answered that only the throat, was visible to him. So he was ordered to shoot the arrow. Arjuna hit the throat of the bird with his arrow, because he saw the aim, to achieve. Thus a devotee should have only the aim of Divine love. This is called unswerving devotion (Cītā 13/10) or exclusive devotion, to Him.
Someone told saint Gosvāmī Tulasīdāsa, 'Your Lord Rāma, Whom you worship, is partly divine, as He possesses only twelve divine traits (Kalā), while Lord Kṛṣṇa is fully divine, as He possesses all the sixteen divine traits.' Having heard these words, Gosvāmī Tulasīdāsa bowed to him and said 'You have been very kind to me, by explaining that Lord Rāma is an incarnation, having twelve Kalās (divine traits). I worshipped Him, regarding him as Daśaratha's loving baby son, only.' He did not pay attention to the fact, that Lord Kṛṣṇa was a complete incarnation of God, as He possessed all the sixteen Kalās (divine traits).
Several devotees worship Lord Rāma, or Lord Kṛṣṇa, regarding Him as a small boy, a son of Daśaratha or Nanda. So they request saints, to bless their favourite Deity, boy Rāma or Kṛṣṇa. The Lord, likes such a devotee and such a blessing, very much. It means, that such devout devotees, do not pay any attention, to His glories.
If a person touches the dust of a courtyard, where Kanhaiyā
(Kṛṣṇa) played, this dust enables him to attain, all the four kinds of salvation. But mother Yaśodā, regarding it as dirt, threw it into a dustbin, because she beheld Kṛṣṇa only her son, without paying any attention to His glory and qualifications etc.
Saints, have declared that if a person wants to have a vision of the Lord, he should have nothing with him because the dependence on anything, such as mind, intellect, learning, riches or kith and kin etc., are veils, which are obstacles to His vision. As soon as, this veil of dependence on the material world, is removed, a devotee beholds the Lord really.
Once a saint, met a rustic peasant of Vraja. The peasant said that he worked only for his loving Kṛṣṇa. The saint said, that he had an exclusive devotion to him. The peasant said that he had the most exclusive devotion, to Him. The saint said to him, 'What is the most exclusive devotion?' The peasant said, 'What is exclusive devotion?' The saint said, that in exclusive devotion a devotee has undivided devotion, to his favourite Deity, without worshipping the Sun-god, Gaṇeśa, Durgā and Brahmā etc. The rustic peasant said, 'O Grandpa, I have the most exclusive devotion, because I don't know any damn name besides my Kanhaiyā (Kṛṣṇa).' Thus, a devout devotee, does not meditate on, what is the Absolute, what is soul, whether God is endowed with form and attributes or is without attribute and formless, and so on.
Once a saint, in Vraja was discussing spirituality, with someone. A cowherdess, heard their discussion. She asked her companion, about the terms God and soul etc. The latter said, that these should be the other names of their loving Kanhaiyā (Kṛṣṇa) or His neighbours, or relatives, because these saints are bent upon attaining Him. So they always talk about Him. Similarly, the cowherdesses also believe that only Kanhaiyā is theirs, and they are His. But they have no desire to receive, anything from Him.
Mother Yaśodā says to Dāū (Balarāma), the elder brother
of Lord Kṛṣṇa, 'Look after this Kanhaiyā, because he is very innocent. He should not go into dense woods etc.' Balarāma replies, 'Kanhaiyā is very carefree. He puts his hand into the holes of snakes and does such other mischiefs. He may be bitten by poisonous snakes etc.' So Balarāma and other cowherds, look after Kanhaiyā, lest he should do any mischief. They do not believe, when anyone says that He rears and preserves the entire world, because according to them, He is only a loving kid.
Once, a saint began to narrate the glories of Lord Kṛṣṇa, to the cowherdesses, while talking to them. The cowherdesses said, 'The key of the treasure of His glories is with us. He has nothing. So how can he grant anything to anyone?' Anyone who nurses any desire should never approach Him. So, one who wants nothing from Him, even in adversity or at the time of death, should go to Him.
Sage Vālmīki says to Lord Rāma in the Rāmacaritamānasa, 'You reside in the heart of a person who loves, You, naturally without expecting any reward, because that is Your own seat' (2/13).
When a devotee has no desire of his own, the Lord, becomes loving to him and He resides in him. A devout devotee, loves him for His sake, not for his own sake. If he loves Him, to get his desire fulfilled, it means that there is no true love, there is attachment, lust or delusion. Therefore, the cowherdesses gave a warning to travellers, say, 'O travellers, do not go by that street, because that is very deadly and dangerous. There a naked boy, having a dark complexion like black catechu tree, is standing with his hands on his buttocks. In appearance, he is like an ascetic, but he robs travellers, of the treasure of their hearts, without any exception'.
He is called Kṛṣṇa, because He attracts everyone towards Him. One who is attracted towards Him, becomes His forever and he remains of no use to anybody in the world. Such a man, who is of no use to anybody, is really useful to, everyone. But, he has no self-interest, to be served by anyone. When a devotee
takes refuge in Him, he has not to adore Him. Adoration like breathing, becomes a natural part and parcel of his life. A devotee, cannot forget Him, he becomes restless, without remembering Him, even for a moment (Nāradabhaktisūtra 19). Such a noble devotee, shuns the Kingdom of the entire universe which if offered to him, as a substitute for forgetfulness of the Lord, for even a fraction of a moment (Śrīmadbhā. 11/14/14).
In the Bhāgavata it is mentioned—Excellent devotees, are those who cannot renounce the Lord's lotus feet, which are scarcely available to the gods, not even for half a moment (Śrīmadbhāgavata 11/2/53).
It is declared by Lord Kṛṣṇa in the Bhāgavata, 'Devotees who have surrendered themselves to Me, have no desire to attain the seat, either of Brahmā or Indra (the lord of the gods), or the kingdom of this world, or the underworld or all yogic perfection or even salvation,' (Śrīmadbhāgavata 11/14/14).
Bharata, the brother of Lord Rāma also declares in the Rāmacaritamānasa, that he has no desire, either for riches or for righteousness, or for lust or even for salvation, but he wants to be blessed with the boon, that he should love (adore) Lord Rāma's feet, in all births (2/204).
**Appendix**—A Karmayogī has his 'nitya' (eternal) affinity with God, a Jñānayogī has Tāttvika unity, while the devotee, who has taken refuge in God, has 'ātmiya affinity', ownness with God. In 'nitya' affinity there is renunciation of the transient relationship with the world; in 'tāttvika' unity there is realization of the Self (Self-realization); and in 'ātmiya' affinity there is oneness with God. In 'nitya' affinity there is 'śānta rasa' (peaceful relish or bliss); in 'tāttvika' unity there is 'akhaṇḍa rasa' and in 'ātmiya' affinity there is infinite relish (bliss). Without attaining infinite relish, a man's hunger is not fully satisfied. The infinite relish can be attained by taking 'refuge' in God. Therefore 'seeking refuge in God' is the Supreme Secret and the best spiritual discipline.
'Sarvadharmānparityajya' does not mean physical abandonment
of all duties but it means abandonment of dependence on all duties. Thus a striver should not depend on duties. As in the first chapter, it is mentioned 'ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṁstyaktvā dhanāni ca'—here 'prāṇāṁstyaktvā' does not mean abandonment of lives but it means abandonment of the desire to live because by abandoning the life, how will a warrior be arrayed on the battlefield? It is impossible. Similarly in the ninth verse of the first chapter, it is mentioned—'anye ca bahavaḥ śurvā madarthe tyaktajivitāḥ'—it does not mean that many other heroes are arrayed by abandoning their lives. It means that those heroes have given up hope to live alive viz., they don't care for their lives. Therefore here the expression 'sarvadharmānparityajya' should mean 'abandonment of dependence on duties'. As heroes don't care for their lives, similarly devotees don't care for duties. They don't attach importance to duties. The reason is that they attach more importance to 'refuge in God' than to duties. In duty there is connection with the insentient, while in 'refuge' there is affinity with the sentient. The duty is discharged according to one's 'varṇa' (order of life) and 'āśrama' (stage of life), therefore in it there is significance of the body. But a devotee takes refuge in God himself, therefore in it there is significance of God.
'Māmekaṁ śaraṇaṁ vraja'—In mundane life a devotee should have fair dealings with love, respect and courtesy with others but as he needs nothing from others, he does not depend on anyone else but he totally depends on God only.
yaha binati raghubira gusāṁ aura āsa-bisvāsa-bharoso, harau jīva-jaḍatāī
(Vinayapatrikā 103)
'O Lord Rāma! I pray to you to free me from the stupidity of my hope, belief and dependence on the matter (world)'.
eka bharoso eka bala eka āsa bisvāsa eka rāma ghana syāma hita cātaka tulisidāsa
(Dohāvalī 277)
“As a ‘cātaka’ bird lives only on rain drops (it does not drink even Ganges-water), similarly Tulasīdāsajī wants to have trust, hope and belief only in Lord Rāma and he wants to depend only on His power.”
In fact only God grants full refuge. As a baby raises its hand to go to the lap of its mother, the mother raises it up by catching its hand, similarly when a devotee, by applying his power, is inclined to God and prepares himself for taking refuge in Him, God grants him full refuge.
Arjuna wanted to get rid of sins, therefore the Lord said that He would liberate him from all sins because it is God’s nature that howsoever a devotee seeks Him, so does He meet him—‘ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham’ (Gītā 4/11). In fact liberation from sins is not the fruit of refuge. By exclusive refuge a man being inseparable with God, can attain infinite bliss. Therefore a striver, without having the desire to be liberated from sins or sufferings, should take refuge in God. If a striver has some desire, he gets something (perishable) but if he is totally free from desire, he gets all (imperishable or endless). God offers Himself to the devotee, becomes submissive to him who takes refuge in Him and feels indebted to him.
This refuge is the gist of the Gītā which the Lord has related by showering His special grace. In this ‘refuge’ only, the gospel of the Gītā attains perfection. Without it the gospel of the Gītā would have remained incomplete. Therefore when Arjuna surrendered himself totally to God, by declaring, that he would act according to the Lord’s bidding ‘kariṣye vacanam tava’, after that the Lord did not sermonize.
*Link:—In the next verse, Lord Kṛṣṇa forbids Arjuna, to unfold the supreme secret gospel of all the other secrets, as mentioned in the preceding verse, to those who are undeserving.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritसर्वधर्मान् सर्वे च ते धर्माश्च सर्वधर्माः तान् - धर्मशब्देन अत्र अधर्मोऽपि गृह्यते, नैष्कर्म्यस्य विवक्षितत्वात्,``नाविरतो दुश्चरितात्'' (क. उ. १-२-२४) ''त्यज धर्ममधर्मं च'' (मो. ध. ३२९-४०) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः - सर्वधर्मान् परित्यज्य संन्यस्य सर्वकर्माणि इत्येतत् । मां एकं सर्वात्मानं समं सर्वभूतस्थितं ईश्वरं अच्युतं गर्भजन्मजरामरणवर्जितम् ``अहमेव'' इत्येवं शरणं व्रज, न मत्तः अन्यत् अस्ति इति अवधारय इत्यर्थः । अहं त्वा त्वां एवं निश्चितबुद्धिं सर्वपापेभ्यः सर्वधर्माधर्मबन्धनरूपेभ्यः मोक्षयिष्यामि स्वात्मभावप्रकाशीकरणेन । उक्तं च``नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता'' (भ. गी. १०-११) इति । अतः मा शुचः शोकं मा कार्षीः इत्यर्थः ॥
अस्मिन्गीताशास्त्रे परमनिःश्रेयससाधनं निश्चितं किं ज्ञानम्, कर्म वा, आहोस्वित् उभयम्? इति । कुतः संशयः?``यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते'' (भ. गी. १३-१२) ``ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्'' (भ. गी. १८-५५) इत्यादीनि वाक्यानि केवलाज्ज्ञानात् निःश्रेयसप्राप्तिं दर्शयन्ति । ``कर्मण्येवाधिकारस्ते'' (भ. गी. २-४७) ``कुरु कर्मैव'' (भ. गी. ४-१५) इत्येवमादीनि कर्मणामवश्यकर्तव्यतां दर्शयन्ति । एवं ज्ञानकर्मणोः कर्तव्यत्वोपदेशात् समुच्चितयोरपि निःश्रेयसहेतुत्वं स्यात् इति भवेत् संशयः कस्यचित् । किं पुनरत्र मीमांसाफलम्? ननु एतदेव - एषामन्यतमस्य परमनिःश्रेयससाधनत्वावधारणम्; अतः विस्तीर्णतरं मीमांस्यम् एतत् ॥
आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य निःश्रेयसहेतुत्वम्, भेदप्रत्ययनिवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसायित्वात् । क्रियाकारकफलभेदबुद्धिः अविद्यया आत्मनि नित्यप्रवृत्ता - ``मम कर्म, अहं कर्तामुष्मै फलायेदं कर्म करिष्यामि'' इति इयं अविद्या अनादिकालप्रवृत्ता । अस्या अविद्यायाः निवर्तकं ``अयमहमस्मि केवलोऽकर्ता अक्रियोऽफलः; न मत्तोऽन्योऽस्ति कश्चित्'' इत्येवंरूपम् आत्मविषयं ज्ञानं उत्पद्यमानम्, कर्मप्रवृत्तिहेतुभूतायाः भेदबुद्धेः निवर्तकत्वात् । तु-शब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः - न केवलेभ्यः कर्मभ्यः, न च ज्ञानकर्मभ्यां समुच्चिताभ्यां निःश्रेयसप्राप्तिः इति पक्षद्वयं निवर्तयति । अकार्यत्वाच्च निःश्रेयस्य कर्मसाधनत्वानुपपत्तिः । न हि नित्यं वस्तु कर्मणा ज्ञानेन वा क्रियते । केवलं ज्ञानमपि अनर्थकं तर्हि? न, अविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलावसानत्वात् । अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य दृष्टं कैवल्यफलावसानत्वम्, रज्ज्वादिविषये सर्पाद्यज्ञानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत् । विनिवृत्तसर्पादिविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रकाशफलम्; तथा ज्ञानम् । दृष्टार्थानां च च्छिदिक्रियाग्निमन्थनादीनां व्यापृतकर्त्रादिकारकाणां द्वैधीभावाग्निदर्शनादिफलात् अन्यफले कर्मान्तरे वा व्यापारानुपपत्तिः यथा, तथा दृष्टार्थायां ज्ञाननिष्ठाक्रियायां व्यापृतस्य ज्ञात्रादिकारकस्य आत्मकैवल्यफलात् कर्मान्तरे प्रवृत्तिः अनुपपन्ना इति न ज्ञाननिष्ठा कर्मसहिता उपपद्यते । भुज्यग्निहोत्रादिक्रियावत्स्यात् इति चेत्, न; कैवल्यफले ज्ञाने क्रियाफलार्थित्वानुपपत्तेः । कैवल्यफले हि ज्ञाने प्राप्ते, सर्वतःसंप्लुतोदकफले कूपतटाकादिक्रियाफलार्थित्वाभाववत्, फलान्तरे तत्साधनभूतायां वा क्रियायां अर्थित्वानुपपत्तिः । न हि राज्यप्राप्तिफले कर्मणि व्यापृतस्य क्षेत्रमात्रप्राप्तिफले व्यापारः उपपद्यते, तद्विषयं वा अर्थित्वम् । तस्मात् न कर्मणोऽस्ति निःश्रेयससाधनत्वम् । न च ज्ञानकर्मणोः समुच्चितयोः । नापि ज्ञानस्य कैवल्यफलस्य कर्मसाहाय्यापेक्षा, अविद्यानिवर्तकत्वेन विरोधात् । न हि तमः तमसः निवर्तकम् । अतः केवलमेव ज्ञानं निःश्रेयससाधनं इति । न; नित्याकरणे प्रत्यवायप्राप्तेः, कैवल्यस्य च नित्यत्वात् । यत् तावत् केवलाज्ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इत्येतत्, तत् असत्; यतः नित्यानां कर्मणां श्रुत्युक्तानां अकरणे प्रत्यवायः नरकादिप्राप्तिलक्षणः स्यात् । ननु एवं तर्हि कर्मभ्यो मोक्षो नास्ति इति अनिर्मोक्ष एव । नैष दोषः; नित्यत्वात् मोक्षस्य । नित्यानां कर्मणां अनुष्ठानात् प्रत्यवायस्य अप्राप्तिः, प्रतिषिद्धस्य च अकरणात् अनिष्ठशरीरानुपपत्तिः, काम्यानां च वर्जनात् अनिष्टाशरीरानुपपत्तिः, वर्तमानशरीरारम्भकस्य च कर्मणः फलोपभोगक्षये पतिते अस्मिन् शरीरे देहान्तरोत्पत्तौ च कारणाभावात् आत्मनः रागादीनां च अकरणे स्वरूपावस्थानमेव कैवल्यमिति अयत्नसिद्धं कैवल्यम् इति । अतिक्रान्तानेकजन्मान्तरकृतस्य स्वर्गनरकादिप्राप्तिफलस्य अनारब्धकार्यस्य उपभोगानुपपत्तेः क्षयाभावः इति चेत्, न; नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखोपभोगस्य तत्फलोपभोगत्वोपपत्तेः । प्रायश्चित्तवद्वा पूर्वोपात्तदुरितक्षयार्थं नित्यं कर्म । आरब्धानां च कर्मणां उपभोगेनैव क्षीणत्वात् अपूर्वाणां च कर्मणां अनारम्भे अयत्नसिद्धं कैवल्यमिति । न; ``तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय'' (श्वे. उ. ३-८) इति विद्याया अन्यः पन्थाः मोक्षाय न विद्यते इति श्रुतेः, चर्मवदाकाशवेष्टनासंभववत् अविदुषः मोक्षासंभवश्रुतेः, ''ज्ञानात्कैवल्यमाप्नोति'' इति च पुराणस्मृतेः; अनारब्धफलानां पुण्यानां कर्मणां क्षयानुपपत्तेश्च । यथा पूर्वोपात्तानां दुरितानां अनारब्धफलानां संभवः, तथा पुण्यानां अनारब्धफलानां स्यात्संभवः । तेषां च देहान्तरं अकृत्वा क्षयानुपपत्तौ मोक्षानुपपत्तिः । धर्माधर्महेतूनां च रागद्वेषमोहानां अन्यत्र आत्मज्ञानात् उच्छेदानुपपत्तेः धर्माधर्मोच्छेदानुपपत्तिः । नित्यानां च कर्मणां पुण्यफलत्वश्रुतेः,''वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः'' (गौ. ध. सू. २-२-२९) इत्यादिस्मृतेश्च कर्मक्षयानुपपत्तिः ॥
ये तु आहुः - नित्यानि कर्माणि दुःखरूपत्वात् पूर्वकृतदुरितकर्मणां फलमेव, न तु तेषां स्वरूपव्यतिरेकेण अन्यत् फलं अस्ति, अश्रुतर्त्वात्, जीवनादिनिमित्ते च विधानात् इति । न; अप्रवृत्तानां कर्मणां फलदानासंभवात्; दुःखफलविशेषानुपपत्तिश्च स्यात् । यदुक्तं पूर्वजन्मकृतदुरितानां कर्मणां फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं भुज्यत इति, तदसत् । न हि मरणकाले फलदानाय अनङ्कुरीभूतस्य कर्मणः फलं अन्यकर्मारब्धे जन्मनि उपभुज्यते इति उपपत्तिः । अन्यथा स्वर्गफलोपभोगाय अग्निहोत्रादिकर्मारब्धे जन्मनि नरकफलोपभोगानुपपत्तिः न स्यात् । तस्य दुरितस्य दुःखविशेषफलत्वानुपपत्तेश्च - अनेकेषु हि दुरितेषु संभवत्सु भिन्नदुःखसाधनफलेषु नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमात्रफलेषु कल्प्यमानेषु द्वन्द्वरोगादिबाधनं निर्निमित्तं न हि शक्यते कल्पयितुम्, नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमेव पूर्वोपात्तदुरितफलं न शिरसा पाषाणवहनादिदुःखमिति । अप्रकृतं च इदं उच्यते - नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं पूर्वकृतदुरितकर्मफलम् इति । कथम्? अप्रसूतफलस्य हि पूर्वकृतदुरितस्य क्षयः न उपपद्यत इति प्रकृतम् । तत्र प्रसूतफलस्य कर्मणः फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं आह भवान्, न अप्रसूतफलस्येति । अथ सर्वमेव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलमेव इति मन्यते भवान्, ततः नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमेव फलं इति विशेषणम् अयुक्तम् । नित्यकर्मविध्यानर्थक्यप्रसङ्गश्च, उपभोगेनैव प्रसूतफलस्य दुरितकर्मणः क्षयोपपत्तेः । किंच, श्रुतस्य नित्यस्य कर्मणः दुःखं चेत् फलम्, नित्यकर्मानुष्ठानायासादेव तत् दृश्यते व्यायामादिवत्; तत् अन्यस्य इति कल्पनानुपपत्तिः । जीवनादिनिमित्ते च विधानात्, नित्यानां कर्मणां प्रायश्चित्तवत् पूर्वकृतदुरितफलत्वानुपपत्तिः । यस्मिन् पापकर्मणि निमित्ते यत् विहितं प्रायश्चित्तं न तु तस्य पापस्य तत् फलम् । अथ तस्यैव पापस्य निमित्तस्य प्रायश्चित्तदुःखं फलम्, जीवनादिनिमित्तेऽपि नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं जीवनादिनिमित्तस्यैव फलं प्रसज्येत, नित्यप्रायश्चित्तयोः नैमित्तिकत्वाविशेषात् । किंच अन्यत् - नित्यस्य काम्यस्य च अग्निहोत्रादेः अनुष्ठानायासदुःखस्य तुल्यत्वात् नित्यानुष्ठानायासदुःखमेव पूर्वकृतदुरितस्य फलम्, न तु काम्यानुष्ठानायासदुःखं इति विशेषो नास्तीति तदपि पूर्वकृतदुरितफलं प्रसज्येत । तथा च सति नित्यानां फलाश्रवणात् तद्विधानान्यथानुपपत्तेश्च नित्यानुष्ठानायासदुःखं पूर्वकृतदुरितफलं इति अर्थापत्तिकल्पना च अनुपपन्ना, एवं विधानान्यथानुपपत्तेः अनुष्ठानायासदुःखव्यतिरिक्तफलत्वानुमानाच्च नित्यानाम् । विरोधाच्च; विरुद्धं च इदं उच्यते - नित्यकर्मणा अनुष्टीयमानेन अन्यस्य कर्मणः फलं भुज्यते इति अभ्युपगम्यमाने स एव उपभोगः नित्यस्य कर्मणः फलं इति, नित्यस्य कर्मणः फलाभाव इति च विरुद्धं उच्यते । किंच, काम्याग्निहोत्रादौ अनुष्ठीयमाने नित्यमपि अग्निहोत्रादि तन्त्रेणैव अनुष्ठितं भवतीति तदायासदुःखेनैव काम्याग्निहोत्रादिफलं उपक्षीणं स्यात्, तत्तन्त्रत्वात् । अथ काम्याग्निहोत्रादिफलं अन्यदेव स्वर्गादि, तदनुष्ठानायासदुःखमपि भिन्नं प्रसज्येत । न च तदस्ति, दृष्टविरोधात्; न हि काम्यानुष्ठानायासदुःखात् केवलनित्यानुष्ठानायासदुःखं भिन्नं दृश्यते । किंच अन्यत् - अविहितमप्रतिषिद्धं च कर्म तत्कालफलम्, न तु शास्त्रचोदितं प्रतिषिद्धं वा तत्कालफलं भवेत् । तदा स्वर्गादिष्वपि अदृष्टफलाशासनेन उद्यमो न स्यात् - अग्निहोत्रादीनामेव कर्मस्वरूपाविशेषे अनुष्ठानायासदुःखमात्रेण उपक्षयः नित्यानाम्; स्वर्गादिमहाफलत्वं काम्यानाम्, अङ्गेतिकर्तव्यताद्याधिक्ये तु असति, फलकामित्वमात्रेणेति । तस्माच्च न नित्यानां कर्मणां अदृष्टफलाभावः कदाचिदपि उपपद्यते । अतश्च अविद्यापूर्वकस्य कर्मणः विद्यैव शुभस्य अशुभस्य वा क्षयकारणं अशेषतः, न नित्यकर्मानुष्ठानम् । अविद्याकामबीजं हि सर्वमेव कर्म । तथा च उपपादितमविद्वद्विषयं कर्म, विद्वद्विषया च सर्वकर्मसंन्यासपूर्विका ज्ञाननिष्ठा - ``उभौ तौ न विजानीतः'' (भ. गी. २-१९) ``वेदाविनाशिनं नित्यम्'' (भ. गी. २-२१)``ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्'' (भ. गी. ३-३) ``अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्'' (भ. गी. ३-२६) ``तत्त्ववित्तु महाबाहो. . . गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते'' (भ. गी. ३-२८) ``सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते'' (भ. गी. ५-१३) ``नैव किंचित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्'' (भ. गी. ५-८), अर्थात् अज्ञः करोमि इति; आरुरुक्षोः कर्म कारणम्, आरूढस्य योगस्थस्य शम एव कारणम्; उदाराः त्रयोऽपि अज्ञाः, ``ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्'' (भ. गी. ७-१८)``अज्ञाः कर्मिणः गतागतं कामकामाः लभन्ते''; अनन्याश्चिन्तयन्तो मां नित्ययुक्ताः यथोक्तं आत्मानं आकाशकल्पम् उपासते; ``ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते'', अर्थात् न कर्मिणः अज्ञाः उपयान्ति । भगवत्कर्मकारिणः ये युक्ततमा अपि कर्मिणः अज्ञाः, ते उत्तरोत्तरहीनफलत्यागावसानसाधनाः; अनिर्देश्याक्षरोपासकास्तु ``अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्'' (भ. गी. १२-१३) इति अध्यायपरिसमाप्ति उक्तसाधनाः क्षेत्राध्यायाद्यध्यायत्रयोक्तज्ञानसाधनाश्च । अधिष्ठानादिपञ्चकहेतुकसर्वकर्मसंन्यासिनां आत्मैकत्वाकर्तृत्वज्ञानवतां परस्यां ज्ञाननिष्ठायां वर्तमानानां भगवत्तत्त्वविदां अनिष्टादिकर्मफलत्रयं परमहंसपरिव्राजकानामेव लब्धभगवत्स्वरूपात्मैकत्वशरणानां न भवति; भवत्येव अन्येषामज्ञानां कर्मिणामसंन्यासिनां इत्येषः गीताशास्त्रोक्तकर्तव्यार्थस्य विभागः ॥
अविद्यापूर्वकत्वं सर्वस्य कर्मणः असिद्धमिति चेत्, न; ब्रह्महत्यादिवत् । यद्यपि शास्त्रावगतं नित्यं कर्म, तथापि अविद्यावत एव भवति । यथा प्रतिषेधशास्त्रावगतमपि ब्रह्महत्यादिलक्षणं कर्म अनर्थकारणं अविद्याकामादिदोषवतः भवति, अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, तथा नित्यनैमित्तिककाम्यान्यपीति । देहव्यतिरिक्तात्मनि अज्ञाते प्रवृत्तिः नित्यादिकर्मसु अनुपपन्ना इति चेत्, न; चलनात्मकस्य कर्मणः अनात्मकर्तृकस्य ``अहं करोमि'' इति प्रवृत्तिदर्शनात् । देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः गौणः, न मिथ्या इति चेत्, न; तत्कार्येष्वपि गौणत्वोपपत्तेः । आत्मीये देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः गौणः; यथा आत्मीये पुत्रे ''आत्मा वै पुत्रनामासि'' (तै. आ. एका. २-११) इति, लोके च ``मम प्राण एव अयं गौः'' इति, तद्वत् । नैवायं मिथ्याप्रत्ययः । मिथ्याप्रत्ययस्तु स्थाणुपुरुषयोः अगृह्यमाणविशेषयोः । न गौणप्रत्ययस्य मुख्यकार्यार्थता, अधिकरणस्तुत्यर्थत्वात् लुप्तोपमाशब्देन । यथा ``सिंहो देवदत्तः'' ``अग्निर्माणवकः'' इति सिंह इव अग्निरिव क्रौर्यपैङ्गल्यादिसामान्यवत्त्वात् देवदत्तमाणवकाधिकरणस्तुत्यर्थमेव, न तु सिंहकार्यं अग्निकार्यं वा गौणशब्दप्रत्ययनिमित्तं किंचित्साध्यते; मिथ्याप्रत्ययकार्यं तु अनर्थमनुभवति इति । गौणप्रत्ययविषयं जानाति ``नैष सिंहः देवदत्तः'', तथा ``नायमग्निर्माणवकः'' इति । तथा गौणेन देहादिसंघातेन आत्मना कृतं कर्म न मुख्येन अहंप्रत्ययविषयेण आत्मना कृतं स्यात् । न हि गौणसिंहाग्निभ्यां कृतं कर्म मुख्यसिंहाग्निभ्यां कृतं स्यात् । न च क्रौर्येण पैङ्गल्येन वा मुख्यसिंहाग्न्योः कार्यं किंचित् क्रियते, स्तुत्यर्थत्वेन उपक्षीणत्वात् । स्तूयमानौ च जानीतः ``न अहं सिंहः'' ``न अहं अग्निः'' इति; न हि ``सिंहस्य कर्म मम अग्नेश्च'' इति । तथा ``न संघातस्य कर्म मम मुख्यस्य आत्मनः'' इति प्रत्ययः युक्ततरः स्यात्; न पुनः ``अहं कर्ता मम कर्म'' इति । यच्च आहुः ``आत्मीयैः स्मृतीच्छाप्रयत्नैः कर्महेतुभिरात्मा कर्म करोति'' इति, न; तेषां मिथ्याप्रत्ययपूर्वकत्वात् । मिथ्याप्रत्ययनिमित्तेष्टानिष्टानुभूतक्रियाफलजनितसंस्कारपूर्वकाः हि स्मृतीच्छाप्रयत्नादयः । यथा अस्मिन् जन्मनि देहादिसंघाताभिमानरागद्वेषादिकृतौ धर्माधर्मौ तत्फलानुभवश्च, तथा अतीते अतीततरेऽपि जन्मनि इति अनादिरविद्याकृतः संसारः अतीतोऽनागतश्च अनुमेयः । ततश्च सर्वकर्मसंन्याससहितज्ञाननिष्ठया आत्यन्तिकः संसारोपरम इति सिद्धम् । अविद्यात्मकत्वाच्च देहाभिमानस्य, तन्निवृत्तौ देहानुपपत्तेः संसारानुपपत्तिः । देहादिसंघाते आत्माभिमानः अविद्यात्मकः । न हि लोके ``गवादिभ्योऽन्योऽहम्, मत्तश्चान्ये गवादयः'' इति जानन् तान् ``अहम्'' इति मन्यते कश्चित् । अजानंस्तु स्थाणौ पुरुषविज्ञानवत् अविवेकतः देहादिसंघाते कुर्यात् ``अहम्'' इति प्रत्ययम्, न विवेकतः जानन् । यस्तु''आत्मा वै पुत्र नामासि'' (तै. आ. एका. २-११) इति पुत्रे अहंप्रत्ययः, स तु जन्यजनकसंबन्धनिमित्तः गौणः । गौणेन च आत्मना भोजनादिवत् परमार्थकार्यं न शक्यते कर्तुम्, गौणसिंहाग्निभ्यां मुख्यसिंहाग्निकार्यवत् ॥
अदृष्टविषयचोदनाप्रामाण्यात् आत्मकर्तव्यं गौणैः देहेन्द्रियात्मभिः क्रियत एव इति चेत्, न; अविद्याकृतात्मत्वात्तेषाम् । न च गौणाः आत्मानः देहेन्द्रियादयः; किं तर्हि? मिथ्याप्रत्ययेनैव अनात्मानः सन्तः आत्मत्वमापाद्यन्ते, तद्भावे भावात्, तदभावे च अभावात् । अविवेकिनां हि अज्ञानकाले बालानां दृश्यते ``दीर्घोऽहम्'' ``गौरोऽहम्'' इति देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः । न तु विवेकिनां ``अन्योऽहं देहादिसंघातात्'' इति जानतां तत्काले देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः भवति । तस्मात् मिथ्याप्रत्ययाभावे अभावात् तत्कृत एव, न गौणः । पृथग्गृह्यमाणविशेषसामान्ययोर्हि सिंहदेवदत्तयोः अग्निमाणवकयोर्वा गौणः प्रत्ययः शब्दप्रयोगो वा स्यात्, न अगृह्यमाणविशेषसामान्ययोः । यत्तु उक्तम् ``श्रुतिप्रामाण्यात्'' इति, तत् न; तत्प्रामाण्यस्य अदृष्टविषयत्वात् । प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपलब्धे हि विषये अग्निहोत्रादिसाध्यसाधनसंबन्धे श्रुतेः प्रामाण्यम्, न प्रत्यक्षादिविषये, अदृष्टदर्शनार्थविषयत्वात् प्रामाण्यस्य । तस्मात् न दृष्टमिथ्याज्ञाननिमित्तस्य अहंप्रत्ययस्य देहादिसंघाते गौणत्वं कल्पयितुं शक्यम् । न हि श्रुतिशतमपि ``शीतोऽग्निरप्रकाशो वा'' इति ब्रुवत् प्रामाण्यमुपैति । यदि ब्रूयात् ``शीतोऽग्निरप्रकाशो वा'' इति, तथापि अर्थान्तरं श्रुतेः विवक्षितं कल्प्यम्, प्रामाण्यान्यथानुपपत्तेः, न तु प्रमाणान्तरविरुद्धं स्ववचनविरुद्धं वा । कर्मणः मिथ्याप्रत्ययवत्कर्तृकत्वात् कर्तुरभावे श्रुतेरप्रामाण्यमिति चेत्, न; ब्रह्मविद्यायामर्थवत्त्वोपपत्तेः ॥
कर्मविधिश्रुतिवत् ब्रह्मविद्याविधिश्रुतेरपि अप्रामाण्यप्रसङ्ग इति चेत्, न; बाधकप्रत्ययानुपपत्तेः । यथा ब्रह्मविद्याविधिश्रुत्या आत्मनि अवगते देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः बाध्यते, तथा आत्मन्येव आत्मावगतिः न कदाचित् केनचित् कथंचिदपि बाधितुं शक्या, फलाव्यतिरेकादवगतेः, यथा अग्निः उष्णः प्रकाशश्च इति । न च एवं कर्मविधिश्रुतेरप्रामाण्यम्, पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेन उत्तरोत्तरापूर्वप्रवृत्तिजननस्य प्रत्यगात्माभिमुख्येन प्रवृत्त्युत्पादनार्थत्वात् । मिथ्यात्वेऽपि उपायस्य उपेयसत्यतया सत्यत्वमेव स्यात्, यथा अर्थवादानां विधिशेषाणाम्; लोकेऽपि बालोन्मत्तादीनां पयादौ पाययितव्ये चूडावर्धनादिवचनम् । प्रकारान्तरस्थानां च साक्षादेव वा प्रामाण्यं सिद्धम्, प्रागात्मज्ञानात् देहाभिमाननिमित्तप्रत्यक्षादिप्रामाण्यवत् । यत्तु मन्यसे - स्वयमव्याप्रियमाणोऽपि आत्मा संनिधिमात्रेण करोति, तदेव मुख्यं कर्तृत्वमात्मनः; यथा राजा युध्यमानेषु योधेषु युध्यत इति प्रसिद्धं स्वयमयुध्यमानोऽपि संनिधानादेव जितः पराजितश्चेति, तथा सेनापतिः वाचैव करोति; क्रियाफलसंबन्धश्च राज्ञः सेनापतेश्च दृष्टः । यथा च ऋत्विक्कर्म यजमानस्य, तथा देहादीनां कर्म आत्मकृतं स्यात्, फलस्य आत्मगामित्वात् । यथा वा भ्रामकस्य लोकभ्रामयितृत्वात् अव्यापृतस्यैव मुख्यमेव कर्तृत्वम्, तथा च आत्मनः इति । तत् असत्; अकुर्वतः कारकत्वप्रसङ्गात् । कारकमनेकप्रकारमिति चेत्, न; राजप्रभृतीनां मुख्यस्यापि कर्तृत्वस्य दर्शनात् । राजा तावत् स्वव्यापारेणापि युध्यते; योधानां च योधयितृत्वे धनदाने च मुख्यमेव कर्तृत्वम्, तथा जयपराजयफलोपभोगे । यजमानस्यापि प्रधानत्यागे दक्षिणादाने च मुख्यमेव कर्तृत्वम् । तस्मात् अव्यापृतस्य कर्तृत्वोपचारो यः, सः गौणः इति अवगम्यते । यदि मुख्यं कर्तृत्वं स्वव्यापारलक्षणं नोपलभ्यते राजयजमानप्रभृतीनाम्, तदा संनिधिमात्रेणापि कर्तृत्वं मुख्यं परिकल्प्येत; यथा भ्रामकस्य लोहभ्रमणेन, न तथा राजयजमानादीनां स्वव्यापार नोपलभ्यते । तस्मात् संनिधिमात्रेण कर्तृत्वं गौणमेव । तथा च सति तत्फलसंबन्धोऽपि गौण एव स्यात् । न गौणेन मुख्यं कार्यं निर्वर्त्यते । तस्मात् असदेव एतत् गीयते ``देहादीनां व्यापारेण अव्यापृतः आत्मा कर्ता भोक्ता च स्यात्'' इति । भ्रान्तिनिमित्तं तु सर्वं उपपद्यते, यथा स्वप्ने; मायायां च एवम् । न च देहाद्यात्मप्रत्ययभ्रान्तिसंतानविच्छेदेषु सुषुप्तिसमाध्यादिषु कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यनर्थः उपलभ्यते । तस्मात् भ्रान्तिप्रत्ययनिमित्तः एव अयं संसारभ्रमः, न तु परमार्थः; इति सम्यग्दर्शनात् अत्यन्त एवोपरम इति सिद्धम् ॥
सर्वं गीताशास्त्रार्थमुपसंहृत्य अस्मिन्नध्याये, विशेषतश्च अन्ते, इह शास्त्रार्थदार्ढ्याय संक्षेपतः उपसंहारं कृत्वा, अथ इदानीं शास्त्रसंप्रदायविधिमाह -

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiकर्मयोगनिष्ठाके परम रहस्य ईश्वरशरणगतिका उपसंहार करके, उसके पश्चात् अब कर्मयोगनिष्ठाका फलस्वरूप, समस्त वेदान्तोंमें कहा हुआ यथार्थ ज्ञान कहना है, इसलिये (भगवान्) बोले—
( शास्त्रके उपसंहारका प्रकरण )
समस्त धर्मोंको, अर्थात् जितने भी धर्म हैं उन सबको, यहाँ नैष्कर्म्य (कर्मभाव)-का प्रतिपादन करना है, इसलिये 'धर्म' शब्दसे अधर्मका भी ग्रहण किया जाता है। 'जो बुरे चरित्रोंसे विरक्त नहीं हुआ' 'धर्म और अधर्म दोनोंको छोड़' इत्यादि श्रुति-स्मृतियोंसे भी यही सिद्ध होता है।
सब धर्मोंको छोड़कर—सर्व-कर्मोंका संन्यास करके, मुझ एककी शरणमें आ, अर्थात् मैं जो कि सबका आत्मा, समभावसे सर्व-भूतोंमें स्थित, ईश्वर, अच्युत तथा गर्भ, जन्म, जरा और मरणसे रहित हूँ, उस एकके इस प्रकार शरण हो। अभिप्राय यह कि 'मुझ परमेश्वरसे अन्य कुछ है ही नहीं' ऐसा निश्चय कर।
तुझ इस प्रकार निश्चयवालेको मैं अपना स्वरूप प्रत्यक्ष कराके, समस्त धर्माधर्मबन्धनरूप पापोंसे मुक्त कर दूँगा। पहले कहा भी है कि—'मैं हृदयमें स्थित हुआ प्रकाशमय ज्ञान-दीपकसे (अज्ञानजनित अन्धकारका) नाश करता हूँ' इसलिये तू शोक न कर अर्थात् चिन्ता मत कर ॥ ६६ ॥
यह विचार करना चाहिये कि इस गीताशास्त्रमें निश्चय किया हुआ, परम कल्याण (मोक्ष)-का साधन ज्ञान है या कर्म, अथवा दोनों?
पू०—यह सन्देह क्यों होता है ?
उ०—'जिसको जानकर अमरता प्राप्त कर लेता है' 'तदनन्तर मुझे तत्त्वसे जानकर मुझमें ही प्रविष्ट हो जाता है' इत्यादि वाक्य तो केवल ज्ञानसे मोक्षकी प्राप्ति दिखला रहे हैं; तथा 'तेरा कर्ममें ही अधिकार है' 'तू कर्म ही कर' इत्यादि वाक्य कर्मोंकी अवश्य-कर्तव्यता दिखला रहे हैं।
इस प्रकार ज्ञान और कर्म दोनोंकी कर्तव्यताका उपदेश होनेसे ऐसा संशय भी हो सकता है कि सम्भवतः दोनों समुचित (मिलकर) ही मोक्षके साधन होंगे।
पू०—परंतु इस मीमांसाका फल क्या होगा ?
३०—यही कि इन तीनोंमेंसे किसी एकको ही परम कल्याणका साधन निश्चय करना। अतः इसकी विस्तारपूर्वक मीमांसा कर लेनी चाहिये।
केवल आत्मज्ञान ही परम कल्याण (मोक्ष)-का हेतु (साधन) है; क्योंकि भेद-प्रतीतिका निवर्तक होनेके कारण, कैवल्य (मोक्ष)-की प्राप्ति ही उसकी अवधि है।
आत्मामें क्रिया, कारक और फलविषयक भेद- बुद्धि अविद्याके कारण सदासे प्रवृत्त हो रही है। 'कर्म मेरे हैं, मैं उनका कर्ता हूँ, मैं अमुक फलके लिये यह कर्म करता हूँ' यह अविद्या अनादिकालसे प्रवृत्त हो रही है।
'यह केवल, (एकमात्र) अकर्ता, क्रियारहित और फलसे रहित आत्मा मैं हूँ, मुझसे भिन्न और कोई भी नहीं है' ऐसा आत्मविषयक ज्ञान इस अविद्याका नाशक है; क्योंकि यह उत्पन्न होते ही, कर्म-प्रवृत्तिकी हेतुरूप भेदबुद्धिका नाश करनेवाला है।
उपर्युक्त वाक्यमें 'तु' शब्द दोनों पक्षोंकी निवृत्तिके लिये हैं अर्थात् मोक्ष न तो केवल कर्मसे मिलता है और न ज्ञान-कर्मके समुच्चयसे ही। इस प्रकार 'तु' शब्द दोनों पक्षोंका खण्डन करता है।
मोक्ष अकार्य अर्थात् स्वतःसिद्ध है, इसलिये कर्मोंको उसका साधन मानना नहीं बन सकता; क्योंकि कोई भी नित्य (स्वतःसिद्ध) वस्तु कर्म या ज्ञानसे उत्पन्न नहीं की जाती।
पू०—तब तो केवल ज्ञान भी व्यर्थ ही है ?
३०—यह बात नहीं है; क्योंकि अविद्याका नाशक होनेके कारण उसकी मोक्षप्राप्तिरूप फल- पर्यन्तता प्रत्यक्ष है। अर्थात् जैसे दीपकके प्रकाश- का, रज्जु आदि वस्तुओंमें होनेवाली सर्पादिकी भ्रान्तिको और अन्धकारको नष्ट कर देना ही फल है और जैसे उस प्रकाशका फल सर्पविषयक
विकल्पको हटाकर, केवल रज्जुको प्रत्यक्ष कराके समाप्त हो जाता है, वैसे ही अविद्यारूप अन्धकारके नाशक आत्मज्ञानका भी फल, केवल आत्मस्वरूपको प्रत्यक्ष कराके ही समाप्त होता देखा गया है।
जिनका फल प्रत्यक्ष है, ऐसी जो लकड़ीको चीरना अथवा अरणीमन्थनद्वारा अग्नि उत्पन्न करना आदि क्रियाएँ हैं, उनमें लगे हुए कर्ता आदि कारकोंकी, जैसे अलग-अलग टुकड़े हो जाना, अथवा अग्नि प्रज्वलित हो जाना आदि फलसे अतिरिक्त किसी अन्य फल देनेवाले कर्ममें प्रवृत्ति नहीं हो सकती, वैसे ही जिसका फल प्रत्यक्ष है, ऐसी ज्ञाननिष्ठारूप क्रियामें लगे हुए ज्ञाता आदि कारकोंकी भी आत्मकैवल्यरूप फलसे अतिरिक्त फलवाले किसी अन्य कर्ममें प्रवृत्ति नहीं हो सकती। अतः ज्ञाननिष्ठा कर्मसहित नहीं हो सकती।
यदि कहो कि भोजन और अग्निहोत्र आदि क्रियाओंके समान (इसमें भी समुच्चय) हो सकता है तो ऐसा कहना ठीक नहीं; क्योंकि जिसका फल कैवल्य (मोक्ष) है, उस ज्ञानके प्राप्त होनेके पश्चात् कर्मफलकी इच्छा नहीं रह सकती, जैसे सब ओरसे परिपूर्ण जलाशयके प्राप्त हो जानेपर कूप-तालाब आदिकी जलके लिये चाह नहीं रहती, उसी प्रकार मोक्ष जिसका फल है, ऐसे ज्ञानकी प्राप्ति होनेके बाद क्षणिक सुखरूप फलान्तरकी या उसकी साधनभूत क्रियाकी इच्छुकता नहीं रह सकती।
क्योंकि जो मनुष्य राज्य प्राप्त करा देनेवाले कर्ममें लगा हुआ है उसकी प्रवृत्ति, क्षेत्र-प्राप्ति ही जिसका फल है ऐसे कर्ममें नहीं होती और उस कर्मके फलकी इच्छा भी नहीं होती।
सुतरां यह सिद्ध हुआ कि परम कल्याणका साधन न तो कर्म है और न ज्ञान-कर्मका समुच्चय ही है तथा कैवल्य (मोक्ष) ही जिसका फल है, ऐसे ज्ञानको कर्मोंकी सहायता भी अपेक्षित नहीं है; क्योंकि ज्ञान अविद्याका नाशक है; इसलिये उसका कर्मोंसे विरोध है।
यह प्रसिद्ध ही है कि अन्धकारका नाशक अन्धकार नहीं हो सकता। इसलिये केवल ज्ञान ही परम कल्याणका साधन है।
पू०—यह सिद्धान्त ठीक नहीं; क्योंकि नित्यकर्मोंके न करनेसे प्रत्यवाय होता है और मोक्ष नित्य है। भाव यह कि—पहले जो यह कहा गया कि केवल ज्ञानसे ही मोक्ष मिलता है, ठीक नहीं; क्योंकि वेद-शास्त्रमें कहे हुए नित्यकर्मोंके न करनेसे नरकादिकी प्राप्तिरूप प्रत्यवाय होगा।
यदि कहो कि ऐसा होनेसे तो कर्मोंसे छुटकारा ही न होगा, अतः मोक्षके अभावका प्रसङ्ग आ जायगा, तो ऐसा दोष नहीं है; क्योंकि मोक्ष नित्यसिद्ध है। नित्यकर्मोंका आचरण करनेसे तो प्रत्यवाय न होगा, निषिद्ध कर्मोंका सर्वथा त्याग कर देनेसे अनिष्ट (बुरे) शरीरोंकी प्राप्ति न होगी, काम्यकर्मोंका त्याग कर देनेके कारण इष्ट (अच्छे) शरीरोंकी प्राप्ति न होगी तथा वर्तमान शरीरको उत्पन्न करनेवाले कर्मोंका, फलके उपभोगसे क्षय हो जानेपर, इस शरीरका नाश हो जानेके पश्चात्, दूसरे शरीरकी उत्पत्तिका कोई कारण नहीं रहनेसे तथा शरीरसम्बन्धी आसक्ति आदिके न करनेसे, जो स्वरूपमें स्थित हो जाना है वही कैवल्य है, अतः बिना प्रयत्नके ही कैवल्य सिद्ध हो जायगा।
उ०—किंतु भूतपूर्व अनेक जन्मोंके किये हुए जो स्वर्ग-नरक आदिकी प्राप्तिरूप फल देनेवाले अनेक अनारब्धफल—सञ्चित कर्म हैं, उनके फलका उपभोग न होनेके कारण, उनका तो नाश नहीं होगा—ऐसा कहें तो ?
पू०—यह बात नहीं है; क्योंकि नित्यकर्मके अनुष्ठानमें होनेवाले परिश्रमरूप दुःखभोगको, उस कर्मोंके फलका उपभोग माना जा सकता है। अथवा प्रायश्चित्तकी भाँति नित्यकर्म भी पूर्वकृत पापका नाश करनेवाले मान लिये जायेंगे तथा प्रारब्धकर्मका फलभोगसे नाश हो जायगा, फिर नये कर्मोंका आरम्भ न करनेसे 'कैवल्य' बिना यज्ञके सिद्ध हो जायगा।
३०—यह सिद्धान्त ठीक नहीं है; क्योंकि 'उस (परमात्मा)-को जानकर ही मनुष्य मृत्युसे तरता है; मोक्ष-प्राप्तिके लिये दूसरा मार्ग नहीं है' इस प्रकार मोक्षके लिये विद्याके अतिरिक्त अन्य मार्गका अभाव बतलानेवाली श्रुति है; तथा जैसे चमड़ेकी भाँति आकाशको लपेटना असम्भव है, उसी प्रकार अज्ञानीकी मुक्ति असम्भव बतलानेवाली भी श्रुति है, एवं पुराण और स्मृतियोंमें भी यही कहा गया है कि ज्ञानसे ही कैवल्यकी प्राप्ति होती है।
इसके सिवा (उस सिद्धान्तमें) जिनका फल मिलना आरम्भ नहीं हुआ है ऐसे पूर्वकृत पुण्योंके नाशकी उत्पत्ति न होनेसे भी यह पक्ष ठीक नहीं है। अर्थात् जिस प्रकार पूर्वकृत सञ्जित पुण्योंका होना सम्भव है, उसी प्रकार सञ्जित पापोंका होना भी सम्भव है ही; अतः देहान्तरको उत्पन्न किये बिना उनका क्षय सम्भव न होनेसे (इस पक्षके अनुसार) मोक्ष सिद्ध नहीं हो सकेगा।
इसके सिवा, पुण्य-पापके कारणरूप राग, द्वेष और मोह आदि दोषोंका, बिना आत्मज्ञानके मूलोच्छेद होना सम्भव न होनेके कारण भी पुण्य-पापका उच्छेद होना सम्भव नहीं।
तथा श्रुतिमें नित्यकर्मोंका पुण्यलोककी प्राप्तिरूप फल बतलाया जानेके कारण और 'अपने कर्मोंमें स्थित वर्णाश्रमावलम्बी' इत्यादि स्मृतिवाक्योंद्वारा भी यही बात कही जानेके कारण भी कर्मोंका क्षय (मानना) सिद्ध नहीं होता।
तथा जो यह कहते हैं कि नित्यकर्म दुःखरूप होनेके कारण पूर्वकृत पापोंका फल ही है, उनका अपने स्वरूपसे अतिरिक्त और कोई फल नहीं है; क्योंकि श्रुतिमें उनका कोई फल नहीं बतलाया गया तथा उनका 'विधान जीवननिर्वाह आदिके लिये किया गया है।' उनका कहना ठीक नहीं है; क्योंकि जो कर्म फल देनेके लिये प्रवृत्त नहीं हुए, उनका फल होना असम्भव है और नित्यकर्मके अनुष्ठानका परिश्रम, अन्य कर्मका फलविशेष है यह बात भी सिद्ध नहीं की जा सकेगी।
तुमने जो यह कहा कि पूर्वजन्मकृत पापकर्मोंका फल, नित्यकर्मोंके अनुष्ठानमें होनेवाले परिश्रमरूप दुःखके द्वारा भोगा जाता है, सो ठीक नहीं; क्योंकि मरनेके समय जो कर्म भविष्यमें फल देनेके लिये अङ्कुरित नहीं हुए उनका फल दूसरे कर्मोंद्वारा उत्पन्न हुए शरीरमें भोगा जाता है, यह कहना युक्तियुक्त नहीं है।
यदि ऐसा न हो तो स्वर्गरूप फलका भोग करनेके लिये अग्निहोत्रादि कर्मोंसे उत्पन्न हुए जन्ममें नरकके कारणभूत कर्मोंका फल भोगा जाना भी युक्तिविरुद्ध नहीं होगा।
इसके सिवा यह (नित्यकर्मोंके अनुष्ठानमें होने-वाला परिश्रमरूप दुःख) पापोंकी फलरूप दुःख-विशेष सिद्ध न हो सकनेके कारण भी तुम्हारा कहना ठीक नहीं है; क्योंकि भिन्न-भिन्न प्रकारके दुःख-साधनरूप फल देनेवाले, अनेक (सञ्चित) पापोंके होनेकी सम्भावना होते हुए भी नित्यकर्म अनुष्ठानके परिश्रममात्रको ही उन सबका फल मान लेनेपर शीतोष्णादि द्वन्द्वोंकी अथवा रोगादिकी पीड़ासे होने-वाले दुःखोंको पापोंका फल नहीं माना जा सकेगा; तथा यह हो भी कैसे सकता है कि नित्यकर्मोंके अनुष्ठानका परिश्रम ही पूर्वकृत पापोंका फल है, सिरपर पत्थर आदि होनेका दुःख उसका फल नहीं?
इसके सिवा, नित्यकर्मोंके अनुष्ठानसे होनेवाला परिश्रमरूप दुःख पूर्वकृत पापोंका फल है, यह कहना प्रकरणविरुद्ध भी है।
पू०—कैसे?
उ०—जो पूर्वकृत पाप, फल देनेके लिये अङ्कुरित नहीं हुए हैं, उसका क्षय नहीं हो सकता ऐसा प्रकरण है, उसमें तुमने फल देनेके लिये प्रस्तुत हुए पूर्वकृत पापोंका ही फल, नित्यकर्मोंके अनुष्ठानसे होनेवाला परिश्रमरूप दुःख बतलाया है, जो कर्म फल देनेके लिये प्रस्तुत नहीं हुए हैं उनका फल नहीं बतलाया।
यदि तुम यह मानते हो कि पूर्वकृत सभी पाप-कर्म फल देनेके लिये प्रवृत्त हो चुके हैं, तो फिर नित्यकर्मोंके अनुष्ठानका परिश्रमरूप दुःख ही उनका फल है, यह विशेषण देना अयुक्त ठहरता है। और नित्यकर्मविधायक शास्त्रको भी व्यर्थ माननेका प्रसङ्ग आ जाता है। क्योंकि फल देनेके लिये अङ्कुरित हुए पापोंका तो उपभोगसे ही क्षय जो जायगा (उनके लिये नित्यकर्मोंकी क्या आवश्यकता है)।
इसके सिवा (वास्तवमें) वेद-विहित नित्यकर्मोंसे होनेवाला परिश्रमरूप दुःख यदि कर्मका फल हो तो वह उन (विहित नित्यकर्मों)-का ही फल होना चाहिये; क्योंकि वह व्यायाम आदिकी भाँति उनके ही अनुष्ठानसे होता हुआ दिखलायी देता है, अतः यह कल्पना करना कि 'वह किसी अन्य कर्मका फल है' युक्तियुक्त नहीं है।
नित्यकर्मोंका विधान जीवनादिके लिये किया गया है इसलिये भी नित्यकर्मोंको प्रायश्चित्तकी भाँति पूर्वकृत पापोंका फल मानना युक्तियुक्त नहीं है। जिस पापकर्मके लिये जो प्रायश्चित्त विहित है, वह उस पापका फल नहीं है। तथापि यदि ऐसा मानें कि प्रायश्चित्तरूप दुःख (जिसके लिये प्रायश्चित्त किया जाय) उस पापरूप निमित्तका ही फल होता है, तो जीवनादिके लिये किये जानेवाले नित्यकर्मोंका परिश्रमरूप दुःख भी जीवन आदि हेतुओंका ही फल सिद्ध होगा; क्योंकि नित्य और प्रायश्चित्त ये दोनों ही किसी-न-किसी निमित्तसे किये जानेवाले हैं, इनमें कोई भेद नहीं है।
इसके सिवा दूसरा दोष यह भी है कि नित्यकर्मके परिश्रमकी और काम्य-अग्निहोत्रादि कर्मके परिश्रमकी समानता होनेके कारण, नित्यकर्मका परिश्रम ही पूर्वकृत पापका फल है, काम्य-कर्मानुष्ठानका परिश्रमरूप दुःख उसका फल नहीं है, ऐसा माननेके लिये कोई विशेष कारण नहीं है, अतः वह काम्यकर्मका परिश्रमरूप दुःख भी पूर्वकृत पापका ही फल माना जायगा।
ऐसा होनेसे 'नित्यकर्मिका फल नहीं बतलाया गया है और उनके अनुष्ठानका विधान किया गया है, उस विधानकी अन्य प्रकारसे उपपत्ति न होनेके कारण, नित्यकर्मिके अनुष्ठानसे होनेवाला दुःख, पूर्वकृत पापोंका ही फल है', इस प्रकारकी जो अर्थापत्तिकी कल्पना की गयी थी, उसका खण्डन हो गया।
इस तरह प्रकारान्तरसे नित्यकर्मिके विधानकी अनुपपत्ति होनेसे और नित्यकर्मिका अनुष्ठानसम्बन्धी परिश्रमरूप दुःखके सिवा दूसरा फल होता है, ऐसा अनुमान होनेसे भी (यह पक्ष खण्डित हो जाता है)।
इसके सिवा ऐसा माननेमें विरोध होनेके कारण भी (यह पक्ष कट जाता है)। नित्यकर्मिका अनुष्ठान करते हुए दूसरे कर्मिका फल भोगा जाता है, ऐसा मान लेनेसे यह कहना होता है कि वह उपभोग ही नित्यकर्मिका फल है और साथ ही यह भी प्रतिपादन करते जाते हो कि नित्यकर्मिका फल नहीं है; अतः यह कथन परस्पर विरुद्ध होता है।
इसके अतिरिक्त, (तुम्हारे मतानुसार) काम्य- अग्निहोत्रादिका अनुष्ठान करते हुए तन्त्रसे नित्य- अग्निहोत्रादि भी उन्हींके साथ अनुष्ठित हो जाते हैं। अतः उस परिश्रमरूप दुःखभोगसे ही काम्य- अग्निहोत्रादिका फल भी क्षीण हो जायगा; क्योंकि वह उसके अधीन है।
यदि ऐसा मानें कि काम्य-अग्निहोत्रादिका स्वर्गादि प्राप्तिरूप दूसरा ही फल होता है तो उनके अनुष्ठानमें होनेवाले परिश्रमरूप दुःखको भी नित्यकर्मिके परिश्रमसे भिन्न मानना आवश्यक होगा। परंतु प्रत्यक्ष प्रमाणसे विरुद्ध होनेके कारण यह नहीं हो सकता। क्योंकि काम्यकर्मिके अनुष्ठानसे होनेवाले परिश्रमरूप दुःखसे, केवल नित्यकर्म-अनुष्ठानमें होनेवाले परिश्रमरूप दुःखका भेद नहीं है।
इसके सिवा दूसरी बात यह भी है कि जो कर्म न विहित हो और न प्रतिषिद्ध हो, वही तत्काल फल देनेवाला होता है, शास्त्रविहित या प्रतिषिद्ध कर्म तत्काल फल देनेवाला नहीं होता। यदि ऐसा
होता तो स्वर्ग आदि लोकोंका प्रतिपादन करनेमें और अदृष्ट फलोके बतलानेमें शास्त्रकी प्रवृत्ति नहीं होती।
कर्मत्वमें किसी प्रकारका भेद न होनेपर तथा अंग और इतिकर्तव्यता आदिकी कोई विशेषता न होनेपर भी केवल नित्य-अग्निहोत्रादिका फल तो अनुष्ठान-जनित परिश्रमरूप दुःखके उपभोगसे क्षय हो जाता है और फलेच्छुकतामात्रकी अधिकतासे काम्य-अग्निहोत्रादिका स्वर्गादि महाफल होता है, ऐसी कल्पना नहीं की जा सकती।
सुतरां नित्यकर्मोंका अदृष्ट फल नहीं होता यह बात कभी भी सिद्ध नहीं हो सकती। इसलिये यह सिद्ध हुआ कि अविद्यापूर्वक होनेवाले सभी शुभाशुभ कर्मोंका, अशेषतः नाश करनेवाला हेतु, विद्या (ज्ञान) ही है, नित्यकर्मका अनुष्ठान नहीं।
क्योंकि सभी कर्म अविद्या और कामनामूलक हैं। ऐसा ही हमने सिद्ध किया है कि अज्ञानीका विषय कर्म है और ज्ञानीका विषय सर्वकर्मसन्न्यासपूर्वक ज्ञाननिष्ठा है।
‘उभौ तौ न विजानीतः’ ‘वेदाविनाशिनं नित्यम्’ ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्’ ‘अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्’ ‘तत्त्ववितु’ ‘गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते’ ‘सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते’ ‘नैव किञ्चित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्’ इत्यादि वाक्योंके अर्थसे यही सिद्ध होता है कि अज्ञानी ही ‘मैं कर्म करता हूँ’ ऐसा मानता है (ज्ञानी नहीं)।
आरुरुक्षुके लिये कर्म कर्तव्य बतलाये हैं और आरूढके लिये अर्थात् योगस्थ पुरुषके लिये उपशम कर्तव्य बतलाया है। तथा (ऐसा भी कहा है कि) ‘तीनों प्रकारके अज्ञानी भक्त भी उदार हैं, पर ज्ञानी तो मेरा स्वरूप ही है, ऐसा मैं मानता हूँ।’
कर्म करनेवाले सकाम अज्ञानी लोग आवागमन-को प्राप्त होते हैं और अनन्य भक्त नित्ययुक्त होकर चिन्तन करते हुए आत्मस्वरूप, आकाशके सदृश, मुझ निष्पाप परमात्माकी उपासना किया करते हैं।
‘उनको मैं वह बुद्धियोग देता हूँ जिससे वे मुझे प्राप्त हो जाते हैं’ इससे यह सिद्ध होता है कि कर्म करनेवाले अज्ञानी भगवान्को प्राप्त नहीं होते।
भगवदर्थ कर्म करनेवाले जो युक्ततम होनेपर भी कर्म होनेके नाते अज्ञानी हैं, वे चित्तसमाधानसे लेकर कर्मफलत्यागपर्यन्त उत्तरोत्तर हीन बतलाये हुए साधनोंसे युक्त होते हैं।
तथा जो अनिर्देश्य अक्षरके उपासक हैं वे ‘अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्’ आदिसे लेकर, बारहवें अध्यायकी समाप्तिपर्यन्त बतलाये हुए साधनोंसे सम्पन्न और तेरहवें अध्यायसे लेकर तीन अध्यायोंमें बतलाये हुए ज्ञान-साधनोंसे भी युक्त होते हैं।
अधिष्ठानादि पाँच जिसके कारण हैं, ऐसे समस्त कर्मोंका जो संन्यास करनेवाले हैं, जो आत्माके एकत्व और अकर्तृत्वको जाननेवाले हैं, जो ज्ञानकी परानिष्ठामें स्थित हो गये हैं, जो भगवत्स्वरूप और आत्माके एकत्वज्ञानकी शरण हो चुके हैं, ऐसे भगवान्के तत्त्वको जाननेवाले परमहंस परिव्राजकोंको इष्ट-अनिष्ट और मिश्र—ऐसा त्रिविध कर्मफल नहीं मिलता। इनसे अन्य जो संन्यास न करनेवाले कर्म-परायण अज्ञानी हैं, उनको कर्मका फल अवश्य भोगना पड़ता है; यही गीताशास्त्रमें कहे हुए कर्तव्य और अकर्तव्यका विभाग है।
पू०—सभी कर्मोंको अविद्यामूलक मानना युक्ति-सङ्गत नहीं है।
उ०—नहीं, ब्रह्महत्यादि निषिद्ध कर्मोंकी भाँति (सभी कर्म अविद्यामूलक हैं) नित्यकर्म यद्यपि शास्त्रप्रतिपादित हैं तो भी वे अविद्यायुक्त पुरुषके ही कर्म हैं।
जैसे प्रतिषेध-शास्त्रसे कहे हुए भी अनर्थके कारणरूप ब्रह्महत्यादि निषिद्ध कर्म अविद्या और कामनादि दोषोंसे युक्त पुरुषके द्वारा ही हो सकते हैं;
क्योंकि दूसरी तरह उनमें प्रवृत्ति नहीं हो सकती। उसी प्रकार नित्य-नैमित्तिक और काम्य आदि कर्म भी अविद्या और कामनासे युक्त मनुष्यसे ही हो सकते हैं।
पू०—परंतु आत्माको शरीरसे पृथक् समझे बिना नित्य-नैमित्तिक आदि कर्मोंमें प्रवृत्तिका होना असम्भव है।
उ०—यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि आत्मा जिसका कर्ता नहीं है ऐसे चलनरूप कर्ममें (अज्ञानियों-की) 'मैं करता हूँ' ऐसी प्रवृत्ति देखी जाती है।
यदि कहो कि शरीर आदिमें जो अहंभाव है वह गौण है, मिथ्या नहीं है। तो ऐसा कहना ठीक नहीं, क्योंकि ऐसा माननेसे उनके कार्यमें भी गौणता सिद्ध होगी।
पू०—जैसे 'हे पुत्र! तू मेरा आत्मा ही है' इस श्रुतिवाक्यके अनुसार, अपने पुत्रमें 'अहंभाव' होता है तथा संसारमें भी जैसे 'यह गौ मेरा प्राण ही है' इस प्रकार प्रिय वस्तुमें 'अहंभाव' होता देखा जाता है, उसी प्रकार अपने शरीरादि संघातमें भी अहंभाव गौण ही है। यह प्रतीति मिथ्या नहीं है। मिथ्या प्रतीति तो वह है कि जो स्थानु और पुरुषके भेदको न जानकर स्थानुमें पुरुषकी प्रतीति होती है।
उ०—(यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि) गौण प्रयोग लुप्तोपमा शब्दद्वारा अधिकरणकी स्तुति करनेके लिये होता है, इसलिये गौण प्रतीतिसे मुख्यके कार्यकी सिद्धि नहीं होती।
जैसे कोई कहे कि देवदत्त सिंह है या बालक अग्नि है, तो उसका यह कहना, 'देवदत्त सिंहके सदृश क्रूर और बालक अग्निके समान पिङ्गल (गौर) वर्ण', इस प्रकारकी समानताके कारण देवदत्त और बालकरूप अधिष्ठानकी स्तुतिके लिये ही है। क्योंकि गौण शब्द या गौण ज्ञानसे कोई सिंहका कार्य (किसीको भक्षण कर जाना) या अग्निका कार्य (किसीको जला डालना) सिद्ध
नहीं किया जा सकता। परंतु मिथ्या प्रत्ययका कार्य (जन्म-मरणरूप) अनर्थ, (मनुष्य) अनुभव कर रहा है।
इसके सिवा गौण प्रतीतिके विषयको मनुष्य ऐसा जानता भी है कि वास्तवमें यह देवदत्त सिंह नहीं है और यह बालक अग्नि नहीं है।
(यदि उपर्युक्त प्रकारसे शरीरादि संघातमें भी आत्मभाव गौण होता तो) शरीरादिके संघातरूप गौण आत्माद्वारा किये हुए कर्म, अहंभावके मुख्य विषय आत्माके किये हुए नहीं माने जाते। क्योंकि गौण सिंह (देवदत्त) और गौण अग्नि (बालक) द्वारा किये हुए कर्म मुख्य सिंह और अग्निके नहीं माने जाते। तथा उस क्रूरता और पिङ्गलताद्वारा कोई मुख्य सिंह और मुख्य अग्निका कार्य नहीं किया जा सकता, क्योंकि वे केवल स्तुतिके लिये कहे हुए होनेसे हीनशक्ति हैं।
जिनकी स्तुति की जाती है वे (देवदत्त और बालक) भी यह जानते हैं कि 'मैं सिंह नहीं हूँ', 'मैं अग्नि नहीं हूँ' तथा 'सिंहका कर्म मेरा नहीं है', 'अग्निका कर्म मेरा नहीं है।' इसी प्रकार (यदि शरीर आदिमें गौण भावना होती तो) संघातके कर्म मुझ मुख्य आत्माके नहीं हैं—ऐसी ही प्रतीति होनी चाहिये थी, ऐसी नहीं कि 'मैं कर्ता हूँ', 'मेरे कर्म हैं' (सुतरां यह सिद्ध हुआ कि शरीरमें आत्मभाव गौण नहीं, मिथ्या है)।
जो ऐसा कहते हैं कि अपने स्मृति, इच्छा और प्रयत्न इन कर्महेतुओंके द्वारा आत्मा कर्म किया करता है, उनका कथन ठीक नहीं; क्योंकि ये सब मिथ्या प्रतीतिपूर्वक ही होनेवाले हैं। अर्थात् स्मृति, इच्छा और प्रयत्न आदि सब मिथ्या प्रतीतिसे होनेवाले, इष्ट-अनिष्टरूप अनुभूत कर्मफलजनित संस्कारोंको लेकर ही होते हैं।
जिस प्रकार इस वर्तमान जन्ममें धर्म, अधर्म और उनके फलोंका अनुभव (सुख-दुःख) शरीरादि संघातमें आत्मबुद्धि और राग-द्वेषादिद्वारा किये हुए होते हैं, वैसे ही भूतपूर्व जन्ममें और उससे पहलेके जन्मोंमें भी थे।
इस न्यायसे यह अनुमान करना चाहिये कि यह बीता हुआ और आगे होनेवाला (जन्म-मरणरूप) संसार अनादि एवं अविद्याकर्तुक ही है ।
इससे यह सिद्ध होता है कि ज्ञाननिष्ठामें सर्व- कर्मोंके संन्याससे संसारकी आत्यन्तिक निवृत्ति हो जाती है; क्योंकि देहाभिमान अविद्यारूप है, अतः उसकी निवृत्ति हो जानेपर शरीरान्तरकी प्राप्ति न होनेके कारण (जन्म-मरणरूप) संसारकी प्राप्ति नहीं हो सकती ।
शरीरादि संघातमें जो आत्माभिमान है वह अविद्यारूप है; क्योंकि संसारमें भी 'मैं गौ आदिसे अन्य हूँ और गौ आदि वस्तुएँ मुझसे अन्य हैं' ऐसा जाननेवाला कोई भी मनुष्य उनमें ऐसी बुद्धि नहीं करता कि 'यह मैं हूँ' ।
न जाननेवाला ही स्थाणुमें पुरुषकी भ्रान्तिके समान अविवेकके कारण, शरीरादि संघातमें 'मैं हूँ' ऐसा आत्मभाव कर सकता है; पर विवेकपूर्वक जाननेवाला नहीं कर सकता ।
तथा पुत्रमें जो 'हे पुत्र! तू मेरा आत्मा ही है' ऐसी आत्मबुद्धि है, वह जन्म-जनक-सम्बन्धके कारण होनेवाली गौण बुद्धि है, उस गौण आत्मा (पुत्र)-से भोजन आदिकी भाँति कोई मुख्य कार्य नहीं किया जा सकता । जैसे कि गौण सिंह और गौण अग्निरूप देवदत्त और बालकद्वारा, मुख्य सिंह और मुख्य अग्निका कार्य नहीं किया जा सकता ।
पू०—स्वर्गादि अदृष्ट पदार्थोंके लिये कर्मोंका विधान करनेवाली श्रुतिका प्रमाणत्व होनेसे, यह सिद्ध होता है कि शरीर-इन्द्रिय आदि गौण आत्माओंके द्वारा मुख्य आत्माके कार्य किये जाते हैं ।
उ०—ऐसा कहना ठीक नहीं, क्योंकि उनका आत्मत्व अविद्याकर्तुक है । अर्थात् शरीर, इन्द्रिय आदि गौण आत्मा नहीं हैं (किंतु मिथ्या हैं) ।
१-जैसे पुत्रके भोजन करनेसे पिता तृप्त नहीं हो सकता उसी प्रकार गौण आत्मासे मुख्य आत्माका कोई भी कार्य नहीं हो सकता ।
पू०—तो फिर (इनमें आत्मभाव) कैसे होता है ?
उ०—मिथ्या प्रतीतिसे ही सङ्ग्रहित आत्माकी सङ्गति मानकर, इनसे आत्मभाव किया जाता है; क्योंकि उस मिथ्याप्रतीतिके रहते हुए ही उनमें आत्मभावकी सत्ता है, उसके अभावसे आत्मभावना- का भी अभाव हो जाता है।
अभिप्राय यह कि मूर्ख अज्ञानियोंका ही अज्ञान- कालमें 'मैं बड़ा हूँ, मैं गौर हूँ' इस प्रकार शरीर- इन्द्रिय आदिके संघातमें आत्माभिमान देखा जाता है। परंतु 'मैं शरीरादि संघातसे अलग हूँ' ऐसा समझनेवाले विवेकशीलोंकी, उस समय शरीरादि संघातमें अहंबुद्धि नहीं होती।
सुतरां, मिथ्याप्रतीतिके अभावसे देहात्मबुद्धिका अभाव हो जानेके कारण, यह सिद्ध होता है कि शरीरादिमें आत्मबुद्धि अविद्याकृत ही है, गौण नहीं।
जिनकी समानता और विशेषता अलग-अलग समझ ली गयी है, ऐसे सिंह और देवदत्तमें या अग्नि और बालक आदिमें ही गौण प्रतीति या गौण शब्दका प्रयोग हो सकता है; जिनकी समानता और विशेषता नहीं समझी गयी उनमें नहीं।
तुमने जो कहा कि श्रुतिको प्रमाणरूप माननेसे यह पक्ष सिद्ध होता है वह भी ठीक नहीं; क्योंकि उसकी प्रमाणता अदृष्टविषयक है। अर्थात् प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे उपलब्ध न होनेवाले अग्निहोत्रादिके, साध्य, साधन और सम्बन्धके विषयमें ही श्रुतिको प्रमाणता है; प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे उपलब्ध हो जानेवाले विषयोंमें नहीं। क्योंकि श्रुतिको प्रमाणता अदृष्ट विषयको दिखलानेके लिये ही है (अर्थात् अप्रत्यक्ष विषयको बतलाना ही उसका काम है)।
सुतरां देहादि-संघातमें, प्रत्यक्ष ही मिथ्या ज्ञानसे होनेवाली अहंप्रतीतिको, गौण मानना नहीं बन सकता।
क्योंकि 'अग्नि ठण्डा है या अप्रकाशक है' ऐसा कहनेवाली सैकड़ों श्रुतियाँ भी प्रमाणरूप नहीं मानी जा सकतीं। यदि श्रुति ऐसा कहे कि 'अग्नि ठण्डा है अथवा अप्रकाशक है' तो ऐसा मान लेना चाहिये कि श्रुतिको कोई और ही अर्थ अभीष्ट है। क्योंकि अन्य प्रकारसे उसकी प्रामाणिकता सिद्ध नहीं हो सकती। परंतु प्रत्यक्षादि अन्य प्रमाणोंके विरुद्ध या श्रुतिके अपने वचनोंके विरुद्ध श्रुतिके अर्थकी कल्पना करना उचित नहीं।
पू०—कर्म मिथ्या ज्ञानयुक्त पुरुषद्वारा ही किये जानेवाले हैं, ऐसा माननेसे वास्तवमें कर्ताका अभाव हो जानेके कारण श्रुतिकी अप्रमाणता (अनर्थकता) ही सिद्ध होती है ऐसा कहें तो ?
उ०—नहीं, क्योंकि ब्रह्मविद्यामें उसकी सार्थकता सिद्ध होती है।
पू०—कर्मविधायक श्रुतिकी भाँति ब्रह्मविद्या- विधायक श्रुतिकी अप्रमाणताका प्रसङ्ग आ जायगा, ऐसा माने तो ?
उ०—यह ठीक नहीं, क्योंकि उसका कोई बाधक प्रत्यय नहीं हो सकता। अर्थात् जैसे ब्रह्मविद्याविधायक श्रुतिद्वारा आत्मसाक्षात्कार हो जानेपर, देहादि संघातमें आत्मबुद्धि बाधित हो जाती है, वैसे आत्मामें ही होनेवाला आत्मभावका बोध किसीके द्वारा किसी भी कालमें किसी प्रकार भी बाधित नहीं किया जा सकता। क्योंकि वह आत्मज्ञान स्वयं ही फल है, उससे भिन्न किसी अन्य फलकी प्राप्ति नहीं है, जैसे अग्नि उष्ण और प्रकाशस्वरूप है।
इसके सिवा (वास्तवमें) कर्मविधायक श्रुति भी अप्रामाणिक नहीं है, क्योंकि वह पूर्व-पूर्व (स्वाभाविक) प्रवृत्तियोंको रोक-रोककर उत्तरोत्तर नयी- नयी (शास्त्रीय) प्रवृत्तिको उत्पन्न करती हुई (अन्तमें अन्तःकरणकी शुद्धिद्वारा साधकको) अन्तरात्माके सममुख करनेवाली प्रवृत्ति उत्पन्न करती है। अतः उपाय मिथ्या होते हुए भी, उपेयकी सत्यतासे, उसकी सत्यता ही है; जैसे कि विधिवाक्यके अन्तमें कहे जानेवाले अर्थवादवाक्योंकी सत्यता मानी जाती है।
लोकव्यवहारमें भी (देखा जाता है कि) उन्मत्त और बालक आदिको दूध आदि पिलानेके लिये चोटी बढ़ने आदिकी बात कही जाती है।
तथा आत्मज्ञान होनेसे पहले, देहाभिमाननिमित्तक प्रत्यक्षादि प्रमाणोंके प्रमाणत्वकी भाँति प्रकारान्तरमें स्थित (कर्मविधायक) श्रुतियोंकी साक्षात् प्रमाणता भी सिद्ध होती है।
तुम जो यह मानते हो कि आत्मा स्वयं क्रिया न करता हुआ भी सन्निधिमात्रसे कर्म करता है, यही आत्माका मुख्य कर्तापन है। जैसे राजा स्वयं युद्ध न करते हुए भी सन्निधिमात्रसे ही अन्य योद्धाओंके युद्ध करनेसे 'राजा युद्ध करता है' ऐसे कहा जाता है तथा 'वह जीत गया, हार गया' ऐसे भी कहा जाता है। इसी प्रकार सेनापति भी केवल वाणीसे ही आज्ञा करता है। फिर भी राजा और सेनापतिका उस क्रियाके फलसे सम्बन्ध होता देखा जाता है। तथा जैसे ऋत्विक्के कर्म यजमानके माने जाते हैं, वैसे ही देहादि संघातके कर्म आत्मकृत हो सकते हैं, क्योंकि उनका फल आत्माको ही मिलता है।
तथा जैसे भ्रामक (भ्रमण करानेवाला चुम्बक) स्वयं क्रिया नहीं करता, तो भी वह लोहेका चलाने- वाला है, इसलिये उसीका मुख्य कर्तापन है, वैसे ही आत्माका मुख्य कर्तापन है।
ऐसा मानना ठीक नहीं, क्योंकि ऐसा माननेसे न करनेवालेको कारक माननेका प्रसङ्ग आ जायगा।
यदि कहो कि कारक तो अनेक प्रकारके होते हैं, तो भी तुम्हारा कहना ठीक नहीं; क्योंकि राजा आदिका मुख्य कर्तापन भी देखा जाता है। अर्थात् राजा अपने निजी व्यापारद्वारा भी युद्ध करता है। तथा योद्धाओंसे युद्ध कराने और उन्हें धन देनेसे भी निःसन्देह उसका मुख्य कर्तापन है, उसी प्रकार जय-पराजय आदि फलभोगोंमें भी उसकी मुख्यता है।
वैसे ही यजमानका भी प्रधान आहुति स्वयं देनेके कारण और दक्षिणा देनेके कारण निःसन्देह मुख्य कर्तृत्व है।
इससे यह निश्चित होता है कि क्रियारहित वस्तुमें जो कर्तापनका उपचार है वह गौण है। यदि राजा और यजमान आदिमें स्वव्यापाररूप मुख्य कर्तापन न पाया जाता तो उनका संनिधिमात्रसे भी मुख्य कर्तापन माना जा सकता था, जैसे कि लोहेको चलानेमें चुम्बकका संनिधिमात्रसे मुख्य कर्तापन माना जाता है, परंतु चुम्बककी भाँति राजा और यजमानका स्वव्यापार उपलब्ध न होता हो—ऐसी बात नहीं है। सुतरां संनिधिमात्रसे जो कर्तापन है वह भी गौण ही है।
ऐसा होनेसे उसके फलका सम्बन्ध भी गौण ही होगा, क्योंकि गौण कर्ताद्वारा मुख्य कार्य नहीं किया जा सकता। अतः यह मिथ्या ही कहा जाता है कि 'निष्क्रिय आत्मा देहादिकी क्रियासे कर्ता-भोक्ता हो जाता है।'
परंतु भ्रान्तिके कारण सब कुछ हो सकता है। जैसे कि स्वप्न और मायामें होता है। परंतु शरीरादिमें आत्मबुद्धिरूप अज्ञान-सन्ततिका विच्छेद हो जानेपर, सुषुप्ति और समाधि आदि अवस्थाओंमें कर्तृत्व, भोक्तृत्व आदि अनर्थ उपलब्ध नहीं होता।
इससे यह सिद्ध हुआ कि यह संसारभ्रम मिथ्या ज्ञान-निमित्तक ही है, वास्तविक नहीं, अतः पूर्ण तत्त्वज्ञानसे उसकी आत्यन्तिक निवृत्ति हो जाती है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiआशा जैसी दुःखातें । व्यालीं निंदा दुरितें । हे असो जैसें दैन्यातें । दुर्भगत्व ॥ १३९० ॥ तैसें स्वर्गनरकसूचक । अज्ञान व्यालें धर्मादिक । तें सांडूनि घालीं अशेख । ज्ञानें येणें ॥ १३९१ ॥ हातीं घेऊन तो दोरु । सांडिजे जैसा सर्पाकारु । कां निद्रात्यागें घराचारु । स्वप्नींचा जैसा ॥ १३९२ ॥ नाना सांडिलेनि कवळें । चंद्रींचें धुये पिंवळें । व्याधित्यागें कडुवाळें\- । पण मुखाचें ॥ १३९३ ॥ अगा दिवसा पाठीं देउनी । मृगजळ घापे त्यजुनी । कां काष्ठत्यागें वन्ही । त्यजिजे जैसा ॥ १३९४ ॥ तैसें धर्माधर्माचें टवाळ । दावी अज्ञान जें कां मूळ । तें त्यजूनि त्यजीं सकळ । धर्मजात ॥ १३९५ ॥ मग अज्ञान निमालिया । मीचि येकु असे अपैसया । सनिद्र स्वप्न गेलया । आपणपें जैसें ॥ १३९६ ॥ तैसा मी एकवांचूनि कांहीं । मग भिन्नाभिन्न आन नाहीं । सोऽहंबोधें तयाच्या ठायीं । अनन्यु होय ॥ १३९७ ॥ पैंं आपुलेनि भेदेंविण । माझें जाणिजे जें एकपण । तयाचि नांव शरण । मज यीणें गा ॥ १३९८ ॥ जैसें घटाचेनि नाशें । गगनीं गगन प्रवेशे । मज शरण येणें तैसें । ऐक्य करी ॥ १३९९ ॥ सुवर्णमणि सोनया । ये कल्लोळु जैसा पाणिया । तैसा मज धनंजया । शरण ये तूं ॥ १४०० ॥ वांचूनि सागराच्या पोटीं । वडवानळु शरण आला किरीटी । जाळूनि ठाके तया गोठी । वाळूनि दे पां ॥ १४०१ ॥ मजही शरण रिघिजे । आणि जीवत्वेंचि असिजे । धिग् बोली यिया न लजे । प्रज्ञा केवीं ॥ १४०२ ॥ अगा प्राकृताही राया । आंगीं पडे जें धनंजया । तें दासिरूंहि कीं तया । समान होय ॥ १४०३ ॥ मा मी विश्वेश्वरु भेटे । आणि जीवग्रंथी न सुटे । हे बोल नको वोखटें । कानीं लाऊं ॥ १४०४ ॥ म्हणौनि मी होऊनि मातें । सेवणें आहे आयितें । तें करीं हातां येतें । ज्ञानें येणें ॥ १४०५ ॥ मग ताकौनियां काढिलें । लोणी मागौतें ताकीं घातलें । परी न घेपेचि कांहींं केलें । तेणें जेवीं ॥ १४०६ ॥ तैसें अद्वयत्वें मज । शरण रिघालिया तुज । धर्माधर्म हे सहज । लागतील ना ॥ १४०७ ॥ लोह उभें खाय माती । तें परीसाचिये संगतीं । सोनें जालया पुढती । न शिविजे मळें ॥ १४०८ ॥ हें असो काष्ठापासोनि । मथूनि घेतलिया वन्ही । मग काष्ठेंही कोंडोनी । न ठके जैसा ॥ १४०९ ॥ अर्जुना काय दिनकरु । देखत आहे अंधारु । कीं प्रबोधीं होय गोचरु । स्वप्नभ्रमु । ॥ १४१० ॥ तैसें मजसी येकवटलेया । मी सर्वरूप वांचूनियां । आन कांहीं उरावया । कारण असे ? ॥ १४११ ॥ म्हणौनि तयाचें कांहीं । चिंतीं न आपुल्या ठायीं । तुझें पापपुण्य पाहीं । मीचि होईन ॥ १४१२ ॥ तेथ सर्वबंधलक्षणें । पापें उरावें दुजेपणें । तें माझ्या बोधीं वायाणें । होऊनि जाईल ॥ १४१३ ॥ जळीं पडिलिया लवणा । सर्वही जळ होईल विचक्षणा । तुज मी अनन्यशरणा । होईन तैसा ॥ १४१४ ॥ येतुलेनि आपैसया । सुटलाचि आहसी धनंजया । घेईं मज प्रकाशोनियां । सोडवीन तूंतें ॥ १४१५ ॥ याकारणें पुढती । हे आधी न वाहे चित्तीं । मज एकासि ये सुमती । जाणोनि शरण ॥ १४१६ ॥ ऐसें सर्वरूपरूपसें । सर्वदृष्टिडोळसें । सर्वदेशनिवासें । बोलिलें श्रीकृष्णें ॥ १४१७ ॥ मग सांवळा सकंकणु । बाहु पसरोनि दक्षिणु । आलिंगिला स्वशरणु । भक्तराजु तो ॥ १४१८ ॥ न पवतां जयातें । काखे सूनि बुद्धीतें । बोंलणें मागौतें । वोसरलें ॥ १४१९ ॥ ऐसें जें कांहीं येक । बोला बुद्धीसिही अटक । तें द्यावया मिष । खेवाचें केलें ॥ १४२० ॥ हृदया हृदय येक जाले । ये हृदयींचें ते हृदयीं घातलें । द्वैत न मोडितां केलें । आपणा{ऐ}सें अर्जुना ॥ १४२१ ॥ दीपें दीप लाविला । तैसा परीष्वंगु तो जाला । द्वैत न मोडितां केला । आपणपें पार्थुं ॥ १४२२ ॥ तेव्हां सुखाचा मग तया । पूरु आला जो धनंजया । तेथ वाडु तऱ्हीं बुडोनियां ॥ ठेला देवो ॥ १४२३॥ सिंधु सिंधूतें पावों जाये । तें पावणें ठाके दुणा होये । वरी रिगे पुरवणिये । आकाशही ॥ १४२४ ॥ तैसें तयां दोघांचें मिळणें । दोघां नावरे जाणावें कवणें । किंबहुना श्रीनारायणें । विश्व कोंदलें ॥ १४२५ ॥ एवं वेदाचें मूळसूत्र । सर्वाधिकारैकपवित्र । श्रीकृष्णें गीताशास्त्र । प्रकट केलें ॥ १४२६ ॥ येथ गीता मूळ वेदां । ऐसें केवीं पां आलें बोधा । हें म्हणाल तरी प्रसिद्धा । उपपत्ति सांगों ॥ १४२७ ॥ तरी जयाच्या निःश्वासीं । जन्म झाले वेदराशी । तो सत्यप्रतिज्ञ पैजेसीं । बोलला स्वमुखें ॥ १४२८ ॥ म्हणौनि वेदां मूळभूत । गीता म्हणों हें होय उचित । आणिकही येकी येथ । उपपत्ति असे ॥ १४२९ ॥ जें न नशतु स्वरूपें । जयाचा विस्तारु जेथ लपे । तें तयांचें म्हणिपे । बीज जगीं ॥ १४३० ॥ तरी कांडत्रयात्मकु । शब्दराशी अशेखु । गीतेमाजीं असे रुखु । बीजीं जैसा ॥ १४३१ ॥ म्हणौनि वेदांचें बीज । श्रीगीता होय हें मज । गमे आणि सहज । दिसतही आहे ॥ १४३२ ॥ जे वेदांचे तिन्ही भाग । गीते उमटले असती चांग । भूषणरत्नीं सर्वांग । शोभलें जैसें ॥ १४३३ ॥ तियेचि कर्मादिकें तिन्ही । कांडें कोणकोणे स्थानीं । गीते आहाति तें नयनीं । दाखऊं आईक ॥ १४३४ ॥ तरी पहिला जो अध्यावो । तो शास्त्रप्रवृत्तिप्रस्तावो । द्वितीयीं साङ्ख्यसद्भावो । प्रकाशिला ॥ १४३५ ॥ मोक्षदानीं स्वतंत्र । ज्ञानप्रधान हें शास्त्र । येतुलालें दुजीं सूत्र । उभारिलें ॥ १४३६ ॥ मग अज्ञानें बांधलेयां । मोक्षपदीं बैसावया । साधनारंभु तो तृतीया\- । ध्यायीं बोलिला ॥ १४३७ ॥ जे देहाभिमान बंधें । सांडूनि काम्यनिषिद्धें । विहित परी अप्रमादें । अनुष्ठावें ॥ १४३८ ॥ ऐसेनि सद्भावें कर्म करावें । हा तिजा अध्यावो जो देवें । निर्णय केला तें जाणावें । कर्मकांड येथ ॥ १४३९ ॥ आणि तेंचि नित्यादिक । अज्ञानाचें आवश्यक । आचरतां मोंचक । केवीं होय पां ॥ १४४० ॥ ऐसी अपेक्षा जालिया । बद्ध मुमुक्षुते आलिया । देवें ब्रह्मार्पणत्वें क्रिया । सांगितली ॥ १४४१ ॥ जे देहवाचामानसें । विहित निपजे जें जैसें । तें एक ईश्वरोद्देशें । कीजे म्हणितलें ॥ १४४२ ॥ हेंचि ईश्वरीं कर्मयोगें । भजनकथनाचें खागें । आदरिलें शेषभागें । चतुर्थाचेनी ॥ १४४३ ॥ तें विश्वरूप अकरावा । अध्यावो संपे जंव आघवा । तंव कर्में ईशु भजावा । हें जें बोलिलें ॥ १४४४ ॥ तें अष्टाध्यायीं उघड । जाण येथें देवताकांड । शास्त्र सांगतसे आड । मोडूनि बोलें ॥ १४४५ ॥ आणि तेणेंचि ईशप्रसादें । श्रीगुरुसंप्रदायलब्धें । साच ज्ञान उद्बोधे । कोंवळें जें ॥ १४४६ ॥ तें अद्वेष्टादिप्रभृतिकीं । अथवा अमानित्वादिकीं । वाढविजे म्हणौनि लेखी । बारावा गणूं ॥ १४४७ ॥ तो बारावा अध्याय आदी । आणि पंधरावा अवधी । ज्ञानफळपाकसिद्धी । निरूपणासीं ॥ १४४८ ॥ म्हणौनि चहूंही इहीं । ऊर्ध्वमूळांतीं अध्यायीं । ज्ञानकांड ये ठायीं । निरूपिजे ॥ १४४९ ॥ एवं कांडत्रयनिरूपणी । श्रुतीचि हे कोडिसवाणी । गीतापद्यरत्नांचीं लेणीं । लेयिली आहे ॥ १४५० ॥ हें असो कांडत्रयात्मक । श्रुति मोक्षरूप फळ येक । बोभावे जें आवश्यक । ठाकावें म्हणौनि ॥ १४५१ ॥ तयाचेनि साधन ज्ञानेंसीं । वैर करी जो प्रतिदिवशीं । तो अज्ञानवर्ग षोडशीं । प्रतिपादिजे ॥ १४५२ ॥ तोचि शास्त्राचा बोळावा । घेवोनि वैरी जिणावा । हा निरोपु तो सतरावा । अध्याय येथ ॥ १४५३ ॥ ऐसा प्रथमालागोनि । सतरावा लाणी करूनी । आत्मनिश्वास विवरूनी । दाविला देवें ॥ १४५४ ॥ तया अर्थजातां अशेषां । केला तात्पर्याचा आवांका । तो हा अठरावा देखा । कलशाध्यायो ॥ १४५५ ॥ एवं सकळसंख्यासिद्धु । श्रीभागवद्गीता प्रबंधु । हा औदार्यें आगळा वेदु । मूर्तु जाण ॥ १४५६ ॥ वेदु संपन्नु होय ठाईं । परी कृपणु ऐसा आनु नाहीं । जे कानीं लागला तिहीं । वर्णांच्याचि ॥ १४५७ ॥ येरां भवव्याथा ठेलियां । स्त्रीशूद्रादिकां प्राणियां । अनवसरू मांडूनियां । राहिला आहे ॥ १४५८ ॥ तरी मज पाहतां तें मागील उणें । फेडावया गीतापणें । वेदु वेठला भलतेणें । सेव्य होआवया ॥ १४५९ ॥ ना हे अर्थु रिगोनि मनीं । श्रवणें लागोनि कानीं । जपमिषें वदनीं । वसोनियां ॥ १४६० ॥ ये गीतेचा पाठु जो जाणे । तयाचेनि सांगातीपणें । गीता लिहोनि वाहाणें । पुस्तकमिषें ॥ १४६१ ॥ ऐसैसा मिसकटां । संसाराचा चोहटा । गवादी घालीत चोखटा । मोक्षसुखाची ॥ १४६२ ॥ परी आकाशीं वसावया । पृथ्वीवरी बैसावया । रविदीप्ति राहाटावया । आवारु नभ ॥ १४६३ ॥ तेवीं उत्तम अधम ऐसें । सेवितां कवणातेंही न पुसे । कैवल्यदानें सरिसें । निववीत जगा ॥ १४६४ ॥ यालागीं मागिली कुटी । भ्याला वेदु गीतेच्या पोटीं । रिगाला आतां गोमटी । कीर्ति पातला ॥ १४६५ ॥ म्हणौनि वेदाची सुसेव्यता । ते हे मूर्त जाण श्रीगीता । श्रीकृष्णें पंडुसुता । उपदेशिली ॥ १४६६ ॥ परी वत्साचेनि वोरसें । दुभतें होय घरोद्देशें । जालें पांडवाचेनि मिषें । जगदुद्धरण ॥ १४६७ ॥ चातकाचियें कणवें । मेघु पाणियेसिं धांवे । तेथ चराचर आघवें । निवालें जेवीं ॥ १४६८ ॥ कां अनन्यगतिकमळा\- । लागीं सूर्य ये वेळोवेळां । कीं सुखिया होईजे डोळां । त्रिभुवनींचा ॥ १४६९ ॥ तैसें अर्जुनाचेनि व्याजें । गीता प्रकाशूनि श्रीराजें । संसारायेवढें थोर ओझें । फेडिलें जगाचें ॥ १४७० ॥ सर्वशास्त्ररत्नदीप्ती । उजळिता हा त्रिजगतीं । सूर्यु नव्हें लक्ष्मीपती । वक्त्राकाशींचा ॥ १४७१ ॥ बाप कुळ तें पवित्र । जेथिंचा पार्थु या ज्ञाना पात्र । जेणें गीता केलें शास्त्र । आवारु जगा ॥ १४७२ ॥ हें असो मग तेणें । सद्गुरु श्रीकृष्णें । पार्थाचें मिसळणें । आणिलें द्वैता ॥ १४७३ ॥ पाठीं म्हणतसे पांडवा । शास्त्र हें मानलें कीं जीवा । तेथ येरु म्हणे देवा । आपुलिया कृपा ॥ १४७४ ॥ तरी निधान जोडावया । भाग्य घडे गा धनंजया । परी जोडिलें भोगावया । विपायें होय ॥ १४७५ ॥ पैं क्षीरसागरायेवढें । अविरजी दुधाचें भांडें । सुरां असुरां केवढें । मथितां जालें ॥ १४७६ ॥ तें सायासही फळा आलें । जें अमृतही डोळां देखिलें । परी वरिचिली चुकलें । जतनेतें ॥ १४७७ ॥ तेथ अमरत्वा वोगरिलें । तें मरणाचिलागीं जालें । भोगों नेणतां जोडलें । ऐसें आहे ॥ १४७८ ॥ नहुषु स्वर्गाधिपति जाहला । परी राहाटीं भांबावला । तो भुजंगत्व पावला । नेणसी कायी ? ॥ १४७९ ॥ म्हणौनि बहुत पुण्य तुवां । केलें तेणें धनंजया । आजि शास्त्रराजा इया । जालासि विषयो ॥ १४८० ॥ तरी ययाचि शास्त्राचेनि । संप्रदायें पांघुरौनि । शास्त्रार्थ हा निकेनि । अनुष्ठीं हो ॥ १४८१ ॥ येऱ्हवीं अमृतमंथना\- । सारिखें होईल अर्जुना । जरी रिघसी अनुष्ठाना । संप्रदायेंवीण ॥ १४८२ ॥ गाय धड जोडे गोमटी । ते तैंचि पिवों ये किरीटी । जैं जाणिजे हातवटी । सांजवणीची ॥ १४८३ ॥ तैसा श्रीगुरु प्रसन्न होये । शिष्य विद्याही कीर लाहे । परी ते फळे संप्रदायें । उपासिलिया ॥ १४८४ ॥ म्हणौनि शास्त्रीं जो इये । उचितु संप्रदायो आहे । तो ऐक आतां बहुवें । आदरेंसीं ॥ १४८५ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(18.1390) आशा से जैसे दुःख, अथवा निन्दा से पाप, अथवा दुर्भाग्य से दरिद्रता उत्पन्न होती है,
(18.1391) वैसे ही स्वर्ग और नरक की सूचना करनेवाले अज्ञान से धर्म इत्यादि उत्पन्न होते हैं। उस अज्ञान को इस ज्ञान के बल से निःशेष नष्ट कर डालो। (18.1392) रज्जु हाथ में लेने से जैसे सर्पाभास नष्ट हो जाता है, अथवा नींद से उठने पर जैसे स्वप्न का प्रपंच नष्ट हो जाता है
(18.1393) अथवा पीलिया रोग की निवृत्ति होने पर जैसे चन्द्रमा का पीला दिखाई देना बन्द हो जाता है, अथवा रोग नष्ट होने पर जैसे मुँह का कड़वापन भी चला जाता है,
(18.1394) अजी! दिन के पीठ फेरते ही जैसे मृगजल भी अदृश्य हो जाता है, अथवा काठ का त्याग करने से जैसे उसमें रहनेहारी अग्नि का भी त्याग हो जाता है,
(18.1395) वैसे ही जिससे धर्माधर्म का कोलाहल प्रतीत होता है उस मूल अज्ञान का त्याग कर सम्पूर्ण धर्म का त्याग करो।
(18.1396) फिर अज्ञान मिट जाने पर स्वभावतः एक मैं ही शेष रहता हूँ। जैसे निद्रा-सहित स्वप्न का नाश हो जाने पर मनुष्य आप ही अकेला रह जाता है
(18.1397) वैसे ही केवल एक मेरे अतिरिक्त कोई भिन्न पदार्थ नहीं रहते। ऐसा जो मैं हूँ उससे सोहं-ज्ञान-द्वारा अनन्य हो रहो।
(18.1398) निज को भिन्न न समझ कर मेरी एकता जानना ही मेरी शरण में आना कहलाता है। (18.1399) जैसे घट के नाश से घटाकाश आकाश में मिल जाता है वैसी ही एकता मेरी शरण में आ कर होनी चाहिए।
(18.1400) सुवर्ण मणि जैसे सोने में मिल जाता है, तरंग जैसे पानी में मिल जाती है, वैसे ही हे धनंजय! तुम मेरी शरण में आओ।
(18.1401) अन्यथा हे किरीटी! वडवाग्नि भी समुद्र के पेट की शरण में है तथापि वह जुदी ही जलती रहती है वैसी सब बातें छोड़ दो।
(18.1402) मेरी शरण में आना और फिर जीवाभिमान रखना! धिक्कार है! ऐसा कहते हुए लोगों का लज्जा नहीं आती?
(18.1403) अजी हे धनंजय! सामान्य राजा का भी सम्बन्ध करने से उसकी दासी भी उसकी बराबरी की है! जाती है।
(18.1404) फिर मुझ विश्वेश्वर की भेंट हो और जीवदशा न छूटे! इन अभद्र शब्दों का सुनना भी न चाहिए।
(18.1405) अतः ऐसा करो कि जिसमें मद्रूपता प्राप्त हो जाय और मेरी सेवा सहज में हो सके। ज्ञान से यह बात हाथ आती है।
(18.1406) फिर जैसे मट्टे से निकाला हुआ माखन फिर मट्टे में डालने से उसमें, चाहे कुछ भी क्यों न करो, नहीं मिलता, (18.1407) वैसे ही अद्वैत भाव से मेरी शरण में आने पर स्वभावतः धर्माधर्म भी तुम्हें स्पर्श न करेंगे।
(18.1408) निरे लोहे पर जंग चढ़ता है, पर पारस के संग से जब वह लोहा सोना हो जाता है तब उस पर कोई मैल नहीं बैठ सकता,
(18.1409) अथवा अगर काठ को रगड़ कर अग्नि निकाली जाय तो वह फिर से काठ में बन्द नहीं हो सकती।
(18.1410) हे अर्जुन! सूर्य क्या कभी अँधेरा देखता है! अथवा जागृत होने पर क्या स्वप्न का भ्रम दिखाई दे सकता है?
(18.1411) वैसे ही मुझसे एकरूप होले पर मेरे स्वरूप के अतिरिक्त और कुछ क्योंकर शेष रह सकता है?
(18.1412) अतएव उसकी तुम अपने मन में कुछ चिन्ता न करो। तुम्हारा सब पाप-पुण्य में ही हो जाऊँगा।
(18.1413) फिर सब बन्ध-चिह्नों सहित पाप का भिन्न रह जाना, मेरे ज्ञान के कारण, मिथ्या हो जावेगा।
(18.1414) जल में लवण डाला जाय तो उसका सर्वत्र जल ही हो रहता है वैसे ही हे ज्ञानी! अनन्य रीति से मेरी शरण से आने पर तुम्हें सर्वत्र मत्स्वरूप ही प्रतीत होगा। (18.1415) इस प्रकार हे धनंजय! तुम आप ही आप मुक्त हो जाओगे। मुझे जान लो तो मैं तुम्हें मुक्त कर दूँगा।
(18.1416) अतः मुक्ति की चिन्ता मत करो। हे सुमति! केवल मुझ अद्वितीय को जान कर मेरी शरण में आ।
(18.1417) सब रूपों के रूप, सब नेत्रों के नेत्र, सब स्थानों के निवासस्थान श्रीकृष्ण इस प्रकार बोले,
(18.1418) और अपना कंकण-युक्त और श्यामल दाहिना बाहु फैला कर उन्होंने शरणागत भक्तराज अर्जुन को हृदय से लगा लिया।
(18.1419) जिसकी प्राप्ति न होने के कारण वाणी, बुद्धि को बगल में दबा कर, पीछे हटती है,
(18.1420) ऐसी जो वस्तु है, जो वाचा और बुद्धि को अप्राप्य है, वह अर्जुन को देने के लिए श्रीकृष्ण ने मानों आलिंगन का बहाना किया!
(18.1421) उनका हृदय से हृदय मिल गया। इस हृदय की वस्तु उस हृदय में भर दी गई। इस प्रकार द्वैत का नाश न करके श्रीकृष्ण ने अर्जुन का अपना जैसा बना लिया। (18.1422) वह आलिंगन ऐसा हुआ मानों दीपक से दीपक लगाया गया हो। इस प्रकार द्वैत न मिटा कर श्रीकृष्ण ने अर्जुन को निजस्वरूप कर डाला।
(18.1423) तब अर्जुन को जो आनन्द की बाढ़ आई उसमें श्रीकृष्ण भी — जो इतने श्रेष्ठ थे — डूब रहे।
(18.1424) समुद्र यदि समुद्र को मिलने जाय तो मिलना तो अलग रहा वही दूना हो जाता है और ऊपर से आकाश भी सहायक हो जाता है,
(18.1425) वैसे ही श्रीकृष्ण और अर्जुन का मिलाप था। वह आनन्द दोनों से सँभाला नहीं सँभलता था, तो इसे जान कौन सकता है? बहुत क्या कहें, सम्पूर्ण विश्व श्रीकृष्ण-मय हो गया।
(18.1426) इस प्रकार यह गीता-शास्त्र वेदों का मूलसूत्र है। यही एक ऐसी पवित्र वस्तु है जिसके विषय में सबों के अधिकार है। इस गीता-शास्त्र को श्रीकृष्ण ने प्रकट किया है।
(18.1427) यदि आप कहें कि यह कैसे जाना जाय कि गीता वेदों का मूल है तो सुनिए। हम इसकी एक प्रसिद्ध उपपत्ति वर्णन करते हैं। (18.1428) जिसके श्वासोच्छ्वासों से वेदों का जन्म हुआ है उसी सत्यसंकल्प भगवान ने प्रतिज्ञा-पूर्वक अपने ही मुख से इस गीता का निरूपण किया है।
(18.1429) इस लिए गीता वेदों का मूल है! यह कहना उचित ही है। इस विषय में और भी एक उपपत्ति है।
(18.1430) अर्थात् जो अपने स्वरूप से नष्ट न होते हुए भी किसी अन्य वस्तु का विस्तार निज में लीन रखता है, वह संसार में उस वस्तु का बीज कहाता है।
(18.1431) उसी प्रकार जैसे बीज में वृक्ष समाविष्ट है वैसे ही गीता में भी कर्म, उपासना और ज्ञानरूपी सम्पूर्ण वेद समाया हुआ है।
(18.1432) इस लिए मुझे गीता वेदों का बीज दिखाई देती है। और वैसे भी यही बात प्रतीत हो रही है।
(18.1433) क्योंकि जैसे सब शरीर अलंकार और रत्नों से सुशोभित किया जाय वैसे ही गीता में वेद के तीनों भाग शोभा दे रहे हैं।
(18.1434) वे कर्म इत्यादि तीनों काण्ड गीता के किन-किन स्थानों में हैं सो हम दिखाते हैं; सुनो। (18.1436) गीता का पहला अध्याय शास्त्र-निरूपण की प्रस्तावना है। दूसरे अध्याय में सांख्यशास्त्र का तात्पर्य प्रकाशित किया गया है।
(18.1436) इसी अध्याय में यह भी प्रस्ताव किया है कि यह ज्ञान-प्रधान शास्त्र स्वतन्त्रतः मोक्षदायक है।
(18.1437) फिर तीसरे अध्याय में अज्ञान से बद्ध लोगों को मोक्ष-पद प्राप्त कराने के लिए साधन का आरम्भ कहा है।
(18.1438) देहाभिमानरूपी बन्धन और निषिद्ध कर्मों का छोड़ विहित कर्म करना कभी न भूलना चाहिए,
(18.1439) अर्थात् सद्भावपूर्वक कर्म करना चाहिए, ऐसा जो निर्णय श्री कृष्ण ने तीसरे अध्याय में किया है उसे कर्मकाण्ड समझे।
(18.1440) और वही नित्य-नैमित्तिक अज्ञानात्मक परन्तु आवश्यक कर्म किस प्रकार मोक्ष के हेतु हो जाते हैं
(18.1441) यह जानने की इच्छा हो, अर्थात् बद्ध मनुष्य मुमुक्षु दशा को प्राप्त हो, तो उसके लिए श्रीकृष्ण ने ब्रह्मार्पण-पूर्वक कर्म करने का उपदेश किया है (18.1442) और कहा है कि काया, वाचा और मन से जो विहित कर्म किया जाय वह एक ईश्वर के ही उद्देश्य से किया जाना चाहिए।
(18.1443) यह कर्मयोग-पूर्वक ईश्वर की भजन-कथा का वर्णन चतुर्थ अध्याय के अन्त से आरम्भ किया गया है
(18.1444) और जहाँ विश्वरूपात्मक ग्यारहवाँ अध्याय समाप्त होता है वहाँ तक यही निरूपण चला गया है कि कर्म के द्वारा ईश्वर का भजन करना चाहिए।
(18.1445) आठवें अध्याय में तो यह स्पष्ट जान पड़ता है कि यहाँ गीताशास्त्र बिना ओट या परदे के देवताकाण्ड का ही प्रतिपादन करता है।
(18.1446) और उसी ईश्वर के प्रसाद से श्रीगुरु-सम्प्रदाय से प्राप्त होनेवाला जो कोमल और सत्यज्ञान उत्पन्न होता है
(18.1447) वह बारहवें अध्याय के “अद्वेष्टा सर्वभूतानां” इत्यादि श्लोकों में, अथवा तेरहवें अध्याय के “अमानित्वमदभित्व” इत्यादि श्लोकों में भी विस्तार-पूर्वक कहा है इसलिए हम बारहवें अध्याय की गणना ज्ञानकाण्ड में करते हैं। (18.1448) उस बारहवें अध्याय से लेकर पन्द्रहवें अध्याय के अन्त तक ज्ञानरूपी फल की परिपाकसिद्धि का निरूपण किया गया है।
(18.1449) इसलिए जिनके अन्त में "ऊर्ध्वमूलमधःशाखं" इत्यादि श्लोकवाला पन्द्रहवाँ अध्याय है उन चारों अध्यायों में ज्ञान-काण्ड का वर्णन है।
(18.1450) इस प्रकार यह एक काण्डत्रयरूपिणी छोटी-सी श्रुति ही है जो गीता के पद्यरूपी रत्नों के अलंकार पहने हुए है।
(18.1451) अस्तु, काण्डत्रयात्मक श्रुति जो गर्जना कर कहती है कि एक मोक्षरूपी फल ही अवश्य प्राप्तव्य है;
(18.1452) उस फल के साधन ज्ञान से जो प्रतिदिन वैर करता है उस अज्ञानवर्ग का वर्णन सोलहवें अध्याय में किया गया है,
(18.1453) तथा सत्रहवें अध्याय में यह सन्देश है कि शास्त्र की सहायता ले कर उस वैरी का जीतना चाहिए।
(18.1454) इस प्रकार पहले से ले सत्रहवें तक श्रीकृष्ण ने वेदों का ही तात्पर्य कहा है।
(18.1455) और जिसमें उन सब अर्थों के अभिप्राय का विचार किया है वह यह अठारहवाँ कलशाध्याय है। (18.1456) इस प्रकार सम्पूर्ण ज्ञान के समुद्र श्रीकृष्ण ने अत्यन्त उदार हो भगवद्गीता ग्रन्थरूप से मानों मूर्तिमान वेद ही रचा है।
(18.1457) वेद स्वयं सम्पन्न है, परन्तु उस जैसा कृपण भी दूसरा नहीं है। क्योंकि उसे तीन ही वर्ण सुन सकते हैं।
(18.1458) अन्य — स्त्री, शूद्र इत्यादि — प्राणियों को, संसार-दुःख होते हुए भी वेदों से लाभ उठाने का अधिकार नहीं।
(18.1459) अतः मैं समझता हूँ कि श्रीकृष्ण ने इस पूर्व त्रुटि की पूर्ति करने के लिए ही वेदों का गीतारूप से रच दिया जिसमें हर कोई उसका सेवन कर सके;
(18.1460) अथवा मन में उसका अर्थ समझता, कानों से सुनना, अथवा जप के मिस से मुख में रखना,
(18.1461) जो इस गीता का पाठ करना जानता है उसकी सहाय के लिए गीता को पुस्तक रूप से लिखना और लिये फिरना
(18.1462) इत्यादि मिस से संसार के चौरास्ते पर वेद ने मानों मोक्ष-सुख का उत्तम सदावर्त बैठाया है।
(18.1463) आकाश में बसने के लिए, पृथ्वी पर बैठने के लिए, सूर्य-प्रकाश में व्यवहार करने के लिए, अथवा आकाश में आहाता घेरने के लिए किसी को प्रतिबन्ध नहीं होता, (18.1464) वैसे ही इसे कोई भी सेवन करे, यह नहीं पूछता कि तुम उत्तम वर्ण के हो या अधम वर्ण के। यह सब संसार को मोक्ष देकर समान ही सुख देता है।
(18.1465) इससे जान पड़ता है कि वेद पिछली निन्दा से डर कर गीता के गर्भ में आकर अब उत्तम कीर्ति का पात्र हुआ है।
(18.1466) अतः हे पाण्डुसुत! वेदों का रूप, हर किसी के सेवन करने योग्य, यह मूर्तिमती गीता ही है जिसका श्रीकृष्ण ने अर्जुन को उपदेश किया।
(18.1467) बछड़े के प्रेम से गाय का पनहाना घर भर के लिए दूध दिलाता है; वैसे ही पाण्डव के मिस से श्रीकृष्ण ने सब जगत् का उद्धार किया है।
(18.1468) मेघ चातक पर दया कर, जल भर कर दौड़ आते हैं पर उससे जैसे सम्पूर्ण चराचर की शान्ति होती है,
(18.1469) अथवा सूर्य केवल एकनिष्ठ कमलों के लिए ही बार- बार उदित होता है पर उससे जैसे त्रिभुवन के नेत्रों को सुख होता है,
(18.1470) वैसे ही श्रीकृष्ण ने अर्जुन के मिस से गीता प्रकाशित कर जगत् का प्रपंच सरीखा भारी बोझा हटा दिया। (18.1471) ये श्रीकृष्ण नहीं, निजस्वरूपी आकाश के तीनों जगतों में सकल शास्त्ररूपी रत्नप्रभा प्रकाशित करनेहारे सूर्य ही हैं।
(18.1472) उस कुल को अत्यन्त पवित्र समझना चाहिए जिसमें इस ज्ञान का पात्र अर्जुन उत्पन्न हुआ और जिसने संसार के लिए गीतारूपी एक स्वतन्त्र बाड़ी बना दी।
(18.1473) अस्तु, अर्जुन जो श्रीकृष्ण से एक-रूप हो गया था उसे श्रीकृष्ण फिर द्वैतभाव पर ले आये
(18.1474) और बोले — हे पाण्डव! इस शास्त्र का तुम्हें ठीक परिज्ञान हुआ या नहीं? अर्जुन ने कहा — हे देव! आपकी कृपा से।
(18.1475) फिर देव कहते हैं — हे धनंजय! द्रव्य का लाभ चाहे भले ही भाग्य से बदा हो पर सम्पादित धन का उपभोग लेना कदाचित् ही होता है।
(18.1476) क्षीरसागर सरीखे बिना जमे हुए दूध के पात्र की प्राप्ति होने पर भी उसे मन्थन करने में देवताओं और राक्षसों को कितने कष्ट उठाने पड़े!
(18.1477) तथापि उस श्रम का भी फल हुआ, अर्थात् अमृत आँखों से दिखाई दिया। परन्तु अनन्तर उन्होंने उसका जतन करने में भूल की। (18.1478) इससे सन्मुख जो अमरत्व परोसा गया वही राहु के मरण का हेतु हो गया उपभोग लेना न आता हो तो सम्पत्ति का फल ऐसा होता है।
(18.1479) नहुष स्वर्ग का अधिपति हो गया परन्तु उसके अनुरूप वर्ताव करना भूल गया, इससे उसका जन्म सर्प का हुआ — यह बात क्या तुम नहीं जानते?
(18.1480) अतएव हे धनंजय! तुमने बहुत पुण्य किये है जिससे आज तुम इस गीता-शास्त्र के अधिकारी हुए हो। (तुम्हारी ही वजह से गीता का कथन किया गया।)
(18.1481) परन्तु अब इसी शास्त्र के सम्प्रदाय के अनुसार इस शास्त्रार्थ का उत्तम अनुष्ठान करो।
(18.1482) नहीं तो हे अर्जुन! यदि सम्प्रदाय के अतिरिक्त अनुष्ठान की चेष्टा करोगे तो अमृत-मन्थन की कथा के समान हाल होगा।
(18.1483) हे किरीटी! उत्तम और निर्दोष गाय प्राप्त हो तो भी अपने अनुरूप दूध वह तभी देगी जब कोई उसे दुहने का युक्ति जानता हो; (18.1484) वैसे ही श्रीगुरु प्रसन्न भी हो जाय और शिष्य को विद्या भी प्राप्त हो गई हो परन्तु वह सम्प्रदाय-द्वारा उपासना करने से ही फलती है।
(18.1485) इसलिए इस शास्त्र में जो उचित सम्प्रदाय है वह अब अत्यन्त आस्थापूर्वक सुनो।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiभावार्थ— तू सम्पूर्ण धर्मों का आश्रय छोड़कर एक मेरी ही शरण में आजा। मैं तुझे सब पापों से छुड़ा दूँगा। तू शोक न कर।
व्याख्या— प्रश्न—गीता का प्रारम्भ 'अशोचयानन्वशोचस्त्वम्' में हुआ है और इसकी समाप्ति 'सर्वधर्मान् परित्यज्य' आदि में हुई है। इस प्रकार उपक्रम तो ज्ञान से हुआ और उपसंहार भक्ति में किया गया। इसका क्या कारण है?
उत्तर— भगवान् अर्जुन को उपदेश करते रहे और अर्जुन सुनता रहा। इससे भगवान् को यह सन्देह हुआ कि अर्जुन को ज्ञान हुआ या नहीं। इसी से उन्होंने कहा कि यदि तुझे ज्ञान हो गया तब तो तेरे कल्याण में कोई सन्देह है नहीं। और यदि ज्ञान नहीं हुआ तो तू मेरी शरण में आजा फिर भक्ति के द्वारा तुझे ज्ञान हो जायगा। इस प्रकार ज्ञान का उपदेश करके भगवान् ने उसका साधन बताया है तथा इस शंका से मुक्त कर दिया है कि युद्ध करने से तुझे कोई पाप लगेगा।
प्रश्न— धर्म क्या है?
उत्तर— धर्म का कोई विशेष रूप नहीं है। शुभ कार्य ही धर्म कहे जाते हैं। इसी से कर्मफल-त्याग का उपदेश किया है। यही सब धर्मों का त्याग है। सर्व-धर्म-त्याग वही कर सकता है जो भगवान् के शरणापन्न हो जाय।
प्रश्न— भगवान् तो अन्तर्यामी हैं। क्या वे नहीं जानते थे कि अर्जुन को ज्ञान हुआ है या नहीं?
उत्तर— भगवान् तो अन्तर्यामी हैं, परन्तु बोधवान् के अन्तःकरण ही नहीं होता, तब जानेंगे क्या।
इस श्लोक में शरणागति की प्रधानता है और धर्मों की गौणता, क्योंकि धर्मों का सर्वथा त्याग तो हो नहीं सकता। अतः शास्त्रकार का आशय यही है कि धर्मों का आश्रय छोड़ भगवान् का आश्रय लिया जाय।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi'सर्वधर्मान्यरित्यज्य मामेकं शरणं व्रज'—भगवान् कहते हैं कि सम्पूर्ण धर्मोंका आश्रय, धर्मके निर्णयका विचार छोड़कर अर्थात् क्या करना है और क्या नहीं करना है—इसको छोड़कर केवल एक मेरी ही शरणमें आ जा।
स्वयं भगवान्के शरणागत हो जाना—यह सम्पूर्ण साधनोंका सार है। इसमें शरणागत भक्तको अपने लिये कुछ भी करना शेष नहीं रहता; जैसे—पतिव्रताका अपना कोई काम नहीं रहता। वह अपने शरीरकी सार-सँभाल भी पतिके नाते, पतिके लिये ही करती है। वह घर, कुटुम्ब, वस्तु, पुत्र-पुत्री और अपने कहलानेवाले शरीरको भी अपना नहीं मानती, प्रत्युत पतिदेवका ही मानती है। तात्पर्य यह हुआ कि जिस प्रकार पतिव्रता पतिके परायण होकर पतिके गोत्रमें ही अपना गोत्र मिला देती है और पतिके ही घरपर रहती है, उसी प्रकार शरणागत भक्त भी शरीरको लेकर माने जानेवाले गोत्र, जाति, नाम आदिको भगवान्के चरणोंमें अर्पण करके निर्भय, निःशोक, निश्चिन्त और निःशंक हो जाता है।
गीताके अनुसार यहाँ 'धर्म' शब्द कर्तव्य-कर्मका वाचक है। कारण कि इसी अध्यायके इकतालीसवेंसे चौवालीसवें श्लोकतक 'स्वभावज कर्म' शब्द आये हैं, फिर सैंतालीसवें श्लोकके पूर्वार्धमें 'स्वधर्म' शब्द आया है।
उसके बाद, सैंतालीसवें श्लोकके ही उत्तरार्धमें तथा (प्रकरणके अन्तमें) अड़तालीसवें श्लोकमें 'कर्म' शब्द आया है। तात्पर्य यह हुआ कि आदि और अन्तमें 'कर्म' शब्द आया है और बीचमें 'स्वधर्म' शब्द आया है तो इससे स्वतः ही 'धर्म' शब्द कर्तव्य-कर्मका वाचक सिद्ध हो जाता है।
अब यहाँ प्रश्न यह होता है कि 'सर्वधर्मान्यरित्यज्य' पदसे क्या धर्म अर्थात् कर्तव्य-कर्मका स्वरूपसे त्याग माना जाय? इसका उत्तर यह है कि धर्मका स्वरूपसे त्याग करना न तो गीताके अनुसार ठीक है और न यहाँके प्रसंगके अनुसार ही ठीक है; क्योंकि भगवान्की यह बात सुनकर अर्जुनने कर्तव्य-कर्मका त्याग नहीं किया है, प्रत्युत 'करिष्ये वचनं तव' (१८।७३) कहकर भगवान्की आज्ञाके अनुसार कर्तव्य-कर्मका पालन करना स्वीकार किया है। केवल स्वीकार ही नहीं किया है, प्रत्युत अपने क्षात्रधर्मके अनुसार युद्ध भी किया है। अतः उपर्युक्त पदमें धर्म अर्थात् कर्तव्यका त्याग करनेकी बात नहीं है। भगवान् भी कर्तव्यके त्यागकी बात कैसे कह सकते हैं! भगवान्ने इसी अध्यायके छठे श्लोकमें कहा है कि यज्ञ, दान, तप और अपने-अपने वर्ण-आश्रमोंके जो कर्तव्य हैं, उनका कभी त्याग नहीं करना चाहिये, प्रत्युत उनको जरूर करना चाहिये*।
* तीसरे अध्यायमें तो भगवान्ने कर्तव्य-कर्मको न छोड़नेके लिये प्रकरण-का-प्रकरण ही कहा है—कर्मोंका त्याग करनेसे न तो निष्कर्मताकी प्राप्ति होती है और न सिद्धि ही होती है (चौथा श्लोक); कोई भी मनुष्य किसी भी अवस्थामें क्षणमात्र भी कर्म किये बिना नहीं रह सकता (पाँचवाँ श्लोक); जो बाहरसे कर्मोंका त्याग करके भीतरसे विषयोंका चिन्तन करता है,
गीताका पूरा अध्ययन करनेसे यह मालूम होता है कि मनुष्यको किसी भी हालतमें कर्तव्य-कर्मका त्याग नहीं करना चाहिये। अर्जुन तो युद्धरूप कर्तव्य-कर्म छोड़कर भिक्षा माँगना श्रेष्ठ समझते थे (दूसरे अध्यायका पाँचवाँ श्लोक); परन्तु भगवान्ने इसका निषेध किया (दूसरे अध्यायके इकतीसवेंसे अड़तीसवें श्लोकतक)। इससे भी यही सिद्ध होता है कि यहाँ स्वरूपसे धर्मोंका त्याग नहीं है।
अब विचार यह करना है कि यहाँ सम्पूर्ण धर्मोंके त्यागसे क्या लेना चाहिये? गीताके अनुसार सम्पूर्ण धर्मों अर्थात् कर्मोंको भगवान्के अर्पण करना ही सर्वश्रेष्ठ धर्म है। इसमें सम्पूर्ण धर्मोंके आश्रयका त्याग करना और केवल भगवान्का आश्रय लेना—दोनों बातें सिद्ध हो जाती हैं। धर्मका आश्रय लेनेवाले बार-बार जन्म-मरणको प्राप्त होते हैं—‘एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते’ (गीता ९। २१)। इसलिये धर्मका आश्रय छोड़कर भगवान्का ही आश्रय लेनेपर फिर अपने धर्मका निर्णय करनेकी जरूरत नहीं रहती। आगे अर्जुनके जीवनमें ऐसा हुआ भी है।
अर्जुनका कर्णके साथ युद्ध हो रहा था। इस बीच कर्णके रथका चक्का पृथ्वीमें धँस गया। कर्ण रथसे नीचे उतरकर रथके चक्केको निकालनेका उद्योग करने लगा और अर्जुनसे बोला कि ‘जबतक मैं यह चक्का निकाल न लूँ, तबतक तुम ठहर जाओ; क्योंकि तुम रथपर हो और मैं रथसे
रहित हूँ और दूसरे कार्यमें लगा हुआ हूँ। ऐसे समय रथीको उचित है कि उसपर बाण न छोड़े। तुम सहस्रार्जुनके समान शस्त्र और शास्त्रके ज्ञाता हो और धर्मको जाननेवाले हो, इसलिये मेरे ऊपर प्रहार करना उचित नहीं है।’ कर्णकी बात सुनकर अर्जुनने बाण नहीं चलाया। तब भगवान्ने कर्णसे कहा कि ‘तुम्हारे-जैसे आततायीको किसी तरहसे मार देना धर्म ही है, पाप नहीं* और अभी-अभी तुम छः महारथियोंने मिलकर अकेले अभिमन्युको घेरकर उसे मार डाला। अतः धर्मकी दुहाई देनेसे कोई लाभ नहीं है। हाँ, यह सौभाग्यकी बात है कि इस समय तुम्हें धर्मकी बात याद आ रही है, पर जो स्वयं धर्मका पालन नहीं करता, उसे धर्मकी दुहाई देनेका कोई अधिकार नहीं है।’ ऐसा कहकर भगवान्ने अर्जुनको बाण चलानेकी आज्ञा दी तो अर्जुनने बाण चलाना आरम्भ कर दिया।
इस प्रकार यदि अर्जुन अपनी बुद्धिसे धर्मका निर्णय करते तो भूल कर बैठते; अतः उन्होंने धर्मका निर्णय भगवान्पर ही रखा और भगवान्ने धर्मका निर्णय किया भी।
अर्जुनके मनमें सन्देह था कि हमलोगोंके लिये युद्ध करना श्रेष्ठ है अथवा युद्ध न करना श्रेष्ठ है (दूसरे अध्यायका छठा श्लोक)। यदि हम युद्ध करते हैं तो अपने कुटुम्बका नाश होता है और अपने कुटुम्बका नाश करना बड़ा भारी पाप है। इससे तो अनर्थ-परम्परा ही बढ़ेगी (पहले अध्यायके चालीसवेंसे चौवालीसवें श्लोकतक)।
वह मिथ्याचारी है (छठाँ श्लोक); जो मन-इन्द्रियोंको वशमें करके कर्तव्य-कर्म करता है, वही श्रेष्ठ है (सातवाँ श्लोक); कर्म किये बिना शरीरका निर्वाह भी नहीं होता, इसलिये कर्म करना चाहिये (आठवाँ श्लोक); बन्धनके भयसे भी कर्मोंका त्याग करना उचित नहीं है; क्योंकि केवल कर्तव्य-पालनके लिये कर्म करना बन्धनकारक नहीं है, प्रत्युत कर्तव्य-कर्मकी परम्परा सुरक्षित रखनेके सिवाय अपने लिये कुछ भी कर्म करना ही बन्धनकारक है (नवाँ श्लोक); ब्रह्माजीने कर्तव्यसहित प्रजाकी रचना करके कहा कि इस कर्तव्य-कर्मसे ही तुमलोगोंकी वृद्धि होगी और यही कर्तव्य-कर्म तुमलोगोंको कर्तव्य-सामग्री देनेवाला होगा (दसवाँ श्लोक); मनुष्य और देवता दोनों ही कर्तव्यका पालन करते हुए कल्याणको प्राप्त होंगे (ग्यारहवाँ श्लोक); जो कर्तव्यका पालन किये बिना प्राप्त सामग्रीका उपभोग करता है, वह चोर है (बारहवाँ श्लोक); कर्तव्य-कर्म करके अपना निर्वाह करनेवाला सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है और जो केवल अपने लिये ही कर्म करता है, वह पापी पापका ही भक्षण करता है। (तेरहवाँ श्लोक); कर्तव्य-पालनसे ही सृष्टिचक्र चलता है; परन्तु जो सृष्टिमें रहकर अपने कर्तव्यका पालन नहीं करता, उसका जीना व्यर्थ है (सोलहवाँ श्लोक); आसक्तिसे रहित होकर कर्तव्य-कर्म करनेवाला मनुष्य परमात्माको प्राप्त हो जाता है (उन्नीसवाँ श्लोक); जनकादि ज्ञानिजन भी कर्तव्य-कर्म करनेसे सिद्धिको प्राप्त हुए हैं; लोकसंग्रहकी दृष्टिसे भी कर्तव्य-कर्म करना चाहिये (बीसवाँ श्लोक); भगवान् अपना उदाहरण देते हुए कहते हैं कि अगर मैं सावधान रहकर कर्तव्य-कर्म न करूँ तो मैं वर्ण-संकरताका उत्पादक और लोकोंका नाश करनेवाला बनूँ (तेईसवेंसे चौबीसवें श्लोकतक); ज्ञानी पुरुषको भी आसक्तिरहित होकर आस्तिक अज्ञानीकी तरह अपना कर्तव्य-कर्म करना चाहिये (पचीसवाँ श्लोक); ज्ञानीको चाहिये कि वह अज्ञानियोंमें बुद्धिभेद पैदा न करके अपने कर्तव्यका अच्छी तरहसे पालन करते हुए उनसे भी वैसे ही कराये (छब्बीसवाँ श्लोक)। इस प्रकार तीसरे अध्यायमें भगवान्ने कर्तव्य-कर्मोंका पालन करनेमें बड़ा जोर दिया है।
* आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन्। नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन॥ (मनु० ८। ३५०-३५१)
‘अपना अनिष्ट करनेके लिये आते हुए आततायीको बिना विचार किये ही मार डालना चाहिये। आततायीको मारनेसे मारनेवालेको कुछ भी दोष नहीं लगता।’
दूसरी तरफ हमलोग देखते हैं तो क्षत्रियके लिये युद्धसे बढ़कर श्रेयका कोई साधन नहीं है। अतः भगवान् कहते हैं कि क्या करना है और क्या नहीं करना है, क्या धर्म है और क्या अधर्म है, इस पचड़ेमें तू क्यों पड़ता है? तू धर्मके निर्णयका भार मेरेपर छोड़ दे। यही 'सर्वधर्मान्यरित्यज्य' का तात्पर्य है।
'मामेकं शरणं व्रज'—इन पदोंमें 'एकम्' पद 'माम्' का विशेषण नहीं हो सकता; क्योंकि 'माम्' (भगवान्) एक ही हैं, अनेक नहीं। इसलिये 'एकम्' पदका अर्थ 'अनन्य' लेना ही ठीक बैठता है। दूसरी बात, अर्जुनने 'तदेकं वद निश्चित्य' (३। २) और 'यच्छेय एतयोरैकम्' (५। १) पदोंमें भी 'एकम्' पदसे सांख्य और कर्मयोगके विषयमें एक निश्चित श्रेयका साधन पूछा है। उसी 'एकम्' पदको लेकर भगवान् यहाँ यह बताना चाहते हैं कि सांख्ययोग, कर्मयोग आदि जितने भी भगवत्प्राप्तिके साधन हैं, उन सम्पूर्ण साधनोंमें मुख्य साधन एक अनन्य शरणागति ही है।
गीतामें अर्जुनने अपने कल्याणके साधनके विषयमें कई तरहके प्रश्न किये और भगवान्ने उनके उत्तर भी दिये। वे सब साधन होते हुए भी गीताके पूर्वापरको देखनेसे यह बात स्पष्ट दीखती है कि सम्पूर्ण साधनोंका सार और शिरोमणि साधन भगवान्के अनन्यशरण होना ही है।
भगवान्ने गीतामें जगह-जगह अनन्यभक्तिकी बहुत महिमा गायी है। जैसे, दुस्तर मायाको सुगमतासे तरनेका उपाय अनन्य शरणागति ही है (सातवें अध्यायका चौदहवाँ श्लोक); अनन्यचेताके लिये मैं सुलभ हूँ (आठवें अध्यायका चौदहवाँ श्लोक); परम पुरुषकी प्राप्ति अनन्य भक्तिसे ही होती है (आठवें अध्यायका बाईसवाँ श्लोक); अनन्य भक्तोंका योगक्षेम मैं वहन करता हूँ (नवें अध्यायका बाईसवाँ श्लोक); अनन्य भक्तिसे ही भगवान्को जाना, देखा तथा प्राप्त किया जा सकता है (ग्यारहवें अध्यायका चौवनवाँ श्लोक); अनन्य भक्तोंका मैं बहुत जल्दी उद्धार करता हूँ (बारहवें अध्यायका छठा-सातवाँ श्लोक); गुणातीत होनेका उपाय अनन्यभक्ति ही है (चौदहवें अध्यायका छब्बीसवाँ श्लोक)। इस प्रकार अनन्य भक्तिकी
महिमा गाकर भगवान् यहाँ पूरी गीताका सार बताते हैं— 'मामेकं शरणं व्रज' तात्पर्य है कि उपाय और उपेय, साधन और साध्य मैं ही हूँ।
'मामेकं शरणं व्रज' का तात्पर्य मन-बुद्धिके द्वारा शरणागतिको स्वीकार करना नहीं है, प्रत्युत स्वयंको भगवान्की शरणमें जाना है। कारण कि स्वयंके शरण होनेपर मन, बुद्धि, इन्द्रियाँ, शरीर आदि भी उसीमें आ जाते हैं, अलग नहीं रहते।
'अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः'—यहाँ कोई ऐसा मान सकता है कि पहले अध्यायमें अर्जुनने जो युद्धसे पाप होनेकी बातें कही थीं, उन पापोंसे छुटकारा दिलानेका प्रलोभन भगवान्ने दिया है। परन्तु यह मान्यता युक्तिसंगत नहीं है; क्योंकि जब अर्जुन सर्वथा भगवान्के शरण हो गये हैं, तब उनके पाप कैसे रह सकते हैं और उनके लिये प्रलोभन कैसे दिया जा सकता है अर्थात् उनके लिये प्रलोभन देना बनता ही नहीं। हाँ, पापोंसे मुक्त करनेका प्रलोभन देना हो तो वह शरणागत होनेके पहले ही दिया जा सकता है, शरणागत होनेके बाद नहीं।
'मैं तुझे सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त कर दूँगा'—इसका भाव यह है कि जब तू सम्पूर्ण धर्मोंका आश्रय छोड़कर मेरी शरणमें आ गया और शरण होनेके बाद भी तुम्हारे भावों, वृत्तियों, आचरणों आदिमें फरक नहीं पड़ा अर्थात् उनमें सुधार नहीं हुआ; भगवत्प्रेम, भगवदर्शन आदि नहीं हुए और अपनेमें अयोग्यता, अनधिकारिता, निर्बलता आदि मालूम होती है, तो भी उनको लेकर तुम चिन्ता या भय मत करो। कारण कि जब तुम मेरी अनन्य-शरण हो गये तो वह कमी तुम्हारी कमी कैसे रही? उसका सुधार करना तुम्हारा काम कैसे रहा? वह कमी मेरी कमी है। अब उस कमीको दूर करना, उसका सुधार करना मेरा काम रहा। तुम्हारा तो बस, एक ही काम है; वह काम है—निर्भय, निःशोक, निश्चिन्त और निःशंक होकर मेरे चरणोंमें पड़े रहना! परन्तु अगर तेरेमें भय, चिन्ता, वहम आदि दोष आ जायेंगे तो वे शरणागतिमें बाधक हो जायेंगे और सब भार तेरेपर आ जायगा। शरण होकर अपनेपर भार लेना शरणागतिमें कलंक है।
१-इस श्लोकमें 'एव' पद 'अनन्यता' का ही वाचक है।
२-इस श्लोकमें 'अनन्यचेताः' पद अनन्य आश्रयका वाचक है।
३-सनमुख होइ जीव मोहि जबहीं। जन्म कोटि अघ नासहि तबहीं॥ (मानस ५। ४४। १)
४-काहू के बल भजन की, काहू के आचार। 'व्यास' भरोसे कुँवरि के, सोवत पाँव पसार॥
जैसे, विभीषण भगवान् रामके चरणोंकी शरण हो जाते हैं, तो फिर विभीषणके दोषको भगवान् अपना ही दोष मानते हैं। एक समय विभीषणजी समुद्रके इस पार आये। वहाँ विप्रघोष नामक गाँवमें उनसे एक अज्ञात ब्रह्महत्या हो गयी। इसपर वहाँके ब्राह्मणोंने इकट्ठे होकर विभीषणको खूब मारा-पीटा, पर वे मेरे नहीं। फिर ब्राह्मणोंने उन्हें जंजीरोंसे बाँधकर जमीनके भीतर एक गुफामें ले जाकर बंद कर दिया। रामजीको विभीषणके कैद होनेका पता लगा तो वे पुष्पकविमानके द्वारा तत्काल विप्रघोष नामक गाँवमें पहुँच गये और वहाँ विभीषणका पता लगाकर उनके पास गये। ब्राह्मणोंने रामजीका बहुत आदर-सत्कार किया और कहा कि 'महाराज! इसने ब्रह्महत्या कर दी है। इसको हमने बहुत मारा, पर यह मरा नहीं।' भगवान् रामने कहा कि 'हे ब्राह्मणो! विभीषणको मैंने कल्पतककी आयु और राज्य दे रखा है, वह कैसे मारा जा सकता है! और उसको मारनेकी जरूरत ही क्या है? वह तो मेरा भक्त है। भक्तके लिये मैं स्वयं मरनेको तैयार हूँ। दासके अपराधकी जिम्मेवारी वास्तवमें उसके मालिकपर ही होती है अर्थात् मालिक ही उसके दण्डका पात्र होता है। अतः विभीषणके बदलेमें आपलोग मेरेको ही दण्ड दें।' भगवान्की यह शरणागतवत्सलता देखकर सब ब्राह्मण आश्चर्य करने लगे और उन सबने भगवान्की शरण ले ली।
तात्पर्य यह हुआ कि 'मैं भगवान्का हूँ और भगवान् मेरे हैं'—इस अपनेपनके समान योग्यता, पात्रता, अधिकारिता आदि कुछ भी नहीं है। यह सम्पूर्ण साधनोंका सार है। छोटा-सा बच्चा भी अपनेपनके बलपर ही आधी रातमें सारे घरको नचाता है अर्थात् जब वह रातमें रोता है तो सारे घरवाले उठ जाते हैं और उसे राजी करते हैं। इसलिये शरणागत भक्तको अपनी योग्यता आदिकी तरफ न देखकर भगवान्के साथ अपनेपनकी तरफ ही देखते रहना चाहिये। 'मा शुचः' का तात्पर्य है—
१-वरं ममैव मरणं मद्भक्तो ह्यन्ते कथम्। राज्यमायुर्मया दत्तं तथैव स भविष्यति॥
भृत्यापराधे सर्वत्र स्वामिनो दण्ड इष्यते। रामवाक्यं द्विजाः श्रुत्वा विस्मयादिदमब्रुवन्॥
( पद्मपुराण, पाताल० १०४। १५०-१५१ )
२-कौरवोंकी सभामें द्रौपदीका चीर खींचा गया तो द्रौपदी अपनी साड़ीको हाथोंसे, दाँतोंसे पकड़ती है और भगवान्को पुकारती है। अपने बलका आश्रय रखते हुए भगवान्को पुकारनेसे भगवान्के आनेमें देरी लगती है। परन्तु जब द्रौपदी अपना उद्योग सर्वथा छोड़कर भगवान्पर ही निर्भर हो जाती है, तब दुःशासन चीरको खींच-खींचकर थक जाता है और चीरोंका ढेर लग जाता है, पर द्रौपदीका कोई भी अंग उघड़ता नहीं।
(१) मेरे शरण होकर तू चिन्ता करता है, यह मेरे प्रति अपराध है, तेरा अभिमान है और शरणागतिमें कलंक है।
मेरे शरण होकर भी मेरा पूरा विश्वास, भरोसा न रखना ही मेरे प्रति अपराध है। अपने दोषोंको लेकर चिन्ता करना वास्तवमें अपने बलका अभिमान है; क्योंकि दोषोंको मिटानेमें अपनी सामर्थ्य मालूम देनेसे ही उनको मिटानेकी चिन्ता होती है। हाँ, अगर दोषोंको मिटानेमें चिन्ता न होकर दुःख होता है तो दुःख होना इतना दोषी नहीं है। जैसे, छोटे बालकके पास कुत्ता आता है तो वह कुत्तेको देखकर रोता है, चिन्ता नहीं करता। ऐसे ही दोषोंका न सुहाना दोष नहीं है, प्रत्युत चिन्ता करना दोष है। चिन्ता करनेका अर्थ यही होता है कि भीतरमें अपने छिपे हुए बलका आश्रय है और यही तेरा अभिमान है। मेरा भक्त होकर भी तू चिन्ता करता है तो तेरी चिन्ता दूर कहाँ होगी? लोग भी देखेंगे तो यही कहेंगे कि यह भगवान्का भक्त है और चिन्ता करता है! भगवान् इसकी चिन्ता नहीं मिटाते! तू मेरा विश्वास न करके चिन्ता करता है तो विश्वासकी कमी तो है तेरी और कलंक आता है मेरेपर, मेरी शरणागतिपर। इसको तू छोड़ दे।
(२) तेरे भाव, वृत्तियाँ, आचरण शुद्ध नहीं हुए हैं तो भी तू इनकी चिन्ता मत कर। इनकी चिन्ता मैं करूँगा।
(३) दूसरे अध्यायके सातवें श्लोकमें अर्जुन भगवान्के शरण हो जाते हैं और फिर आठवें श्लोकमें कहते हैं कि इस भूमण्डलका धन-धान्यसे सम्पन्न निष्कण्टक राज्य मिलनेपर अथवा देवताओंका आधिपत्य मिलनेपर भी इन्द्रियोंको सुखानेवाला मेरा शोक दूर नहीं हो सकता। भगवान् मानो कह रहे हैं कि तेरा कहना ठीक ही है; क्योंकि भौतिक नाशवान् पदार्थोंके सम्बन्धसे किसीका शोक कभी दूर हुआ नहीं, हो सकता नहीं और होनेकी सम्भावना भी नहीं। परन्तु मेरे शरण होकर जो तू शोक करता है, यह तेरी बड़ी भारी गलती है। तू मेरे शरण होकर भी भार अपने सिरपर ले रहा है।
(४) शरणागत होनेके बाद भक्तको लोक-परलोक, सद्गत-दुर्गति आदि किसी भी बातकी चिन्ता नहीं करनी चाहिये। इस विषयमें किसी भक्तने कहा है—
**दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम्।**
**अवधीरितशारदारविन्दी चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि॥**
‘हे नरकासुरका अन्त करनेवाले प्रभो! आप मेरेको चाहे स्वर्गमें रखें, चाहे भूमण्डलपर रखें और चाहे यथेच्छ नरकमें रखें अर्थात् आप जहाँ रखना चाहें, वहाँ रखें। जो कुछ करना चाहें, वह करें। इस विषयमें मेरा कुछ भी कहना नहीं है। मेरी तो एक यही माँग है कि शरद्-ऋतुके कमलकी शोभाको तिरस्कृत करनेवाले आपके अति सुन्दर चरणोंका मृत्यु-जैसी भयंकर अवस्थामें भी चिन्तन करता रहूँ; आपके चरणोंको भूलूँ नहीं।’
शरणागति-सम्बन्धी विशेष बात
शरणागत भक्त ‘मैं भगवान्का हूँ और भगवान् मेरे हैं’ इस भावको दृढ़तासे पकड़ लेता है, स्वीकार कर लेता है तो उसके भय, शोक, चिन्ता, शंका आदि दोषोंकी जड़ कट जाती अर्थात् दोषोंका आधार मिट जाता है। कारण कि भक्तकी दृष्टिसे सभी दोष भगवान्की विमुखतापर ही टिके रहते हैं।
भगवान्के सम्मुख होनेपर भी संसार और शरीरके आश्रयके संस्कार रहते हैं, जो भगवान्के सम्बन्धकी दृढ़ता होनेपर मिट जाते हैं। उनके मिटनेपर सब दोष भी मिट जाते हैं।
सम्बन्धका दृढ़ होना क्या है? भय, शोक, चिन्ता, शंका, परीक्षा और विपरीत भावनाका न होना ही सम्बन्धका दृढ़ होना है। अब इनपर विचार करें।
(१) **निर्भय होना**—आचरणोंकी कमी होनेसे भीतरसे
भय पैदा होता है और साँप, बिच्छू, बाघ आदिसे बाहरसे भय पैदा होता है। शरणागत भक्तके ये दोनों ही प्रकारके भय मिट जाते हैं। इतना ही नहीं, पतंजलि महाराजने जिस मृत्युके भयको पाँचवाँ क्लेश माना है और जो बड़े-बड़े विद्वानोंको भी होता है, वह भय भी सर्वथा मिट जाता है।
अब मेरी वृत्तियाँ खराब हो जायँगी!—ऐसा भयका भाव भी साधकको भीतरसे ही निकाल देना चाहिये; क्योंकि ‘मैं भगवान्की कृपामें तरान्तर हो गया हूँ, अब मेरेको किसी बातका भय नहीं है। इन वृत्तियोंको मेरी माननेसे ही मैं इनको शुद्ध नहीं कर सका; क्योंकि इनको मेरी मानना ही मलिनता है—‘ममता मल जरि जाइ’ (मानस ७। ११७ क)। अतः अब मैं कभी भी इनको मेरी नहीं मानूँगा। जब वृत्तियाँ मेरी हैं ही नहीं तो मेरेको भय किस बातका? अब तो केवल भगवान्की कृपा-ही-कृपा है! भगवान्की कृपा ही सर्वत्र परिपूर्ण हो रही है! यह बड़ी खुशीकी, बड़ी प्रसन्नताकी बात है!’
कई ऐसी शंका करते हैं कि भगवान्के शरण होकर उनका भजन करनेसे तो द्वैत हो जायगा अर्थात् भगवान् और भक्त—ये दो हो जायँगे और दूसरेसे भय होता है—‘द्वितीयाद्वै भयं भवति’ (बृहदारण्यक० १। ४। २)। पर यह शंका निराधार है। भय द्वितीयसे तो होता है, पर आत्मीयसे भय नहीं होता अर्थात् भय दूसरेसे होता है, अपनेसे नहीं। प्रकृति और प्रकृतिका कार्य शरीर-संसार द्वितीय है, इसलिये इनसे सम्बन्ध रखनेपर ही भय होता है; क्योंकि इनके साथ सदा सम्बन्ध रह ही नहीं सकता। कारण यह है कि प्रकृति और पुरुषका स्वभाव सर्वथा भिन्न-भिन्न है; जैसे एक जड़ है और एक चेतन, एक विकारी है और एक निर्विकारी, एक परिवर्तनशील है और एक अपरिवर्तनशील, एक प्रकाश्य है और एक प्रकाशक, इत्यादि।
१-भगवान्के सम्बन्धकी दृढ़ता होनेपर जब संसार-शरीरका आश्रय सर्वथा नहीं रहता, तब जीनेकी आशा, मरनेका भय, करनेका राग और पानेका लालच—ये चारों ही नहीं रहते।
२-अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः। (योगदर्शन २। ३)
३-स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः। (योगदर्शन २। ९)
४-तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गान्वयि बद्धसौहृदाः। त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्ध्वमु प्रभो॥
(श्रीमद्भा० १०। २। ३३)
‘भगवन्! जो आपके भक्त हैं, जिन्होंने आपके चरणोंमें अपनी सच्ची प्रीति जोड़ रखी है, वे कभी ज्ञानाभिमानियोंकी तरह अपने साधनेसे गिरते नहीं। प्रभो! वे बड़े-बड़े विघ्न डालनेवाली सेनाके सरदारोंके सिरपर पैर रखकर निर्भय होकर विचरते हैं, कोई भी विघ्न उनके मार्गमें रुकावट नहीं डाल सकते।’
भगवान् द्वितीय नहीं हैं। वे तो आत्मीय हैं; क्योंकि जीव उनका सनातन अंश है, उनका स्वरूप है। अतः भगवान्के शरण होनेपर उनसे भय कैसे हो सकता है? प्रत्युत उनके शरण होनेपर मनुष्य सदाके लिये अभय हो जाता है। स्थूल दृष्टिसे देखा जाय तो बच्चेको माँसे दूर रहनेपर भय होता है, पर माँकी गोदमें चले जानेपर उसका भय मिट जाता है; क्योंकि माँ उसकी अपनी है। भगवान्का भक्त इससे विलक्षण होता है। कारण कि बच्चे और माँमें तो भेदभाव दीखता है, पर भक्त और भगवान्में भेदभाव सम्भव ही नहीं है।
(२) **निःशोक होना**—जो बात बीत चुकी है, उसको लेकर शोक होता है। बीती हुई बातको लेकर शोक करना बड़ी भारी भूल है; क्योंकि जो हुआ है, वह अवश्यम्भावी था और जो नहीं होनेवाला है, वह कभी हो ही नहीं सकता तथा अभी जो हो रहा है, वह ठीक-ठीक (वास्तविक) होनेवाला ही हो रहा है, फिर उसमें शोक करनेकी कोई बात ही नहीं है। प्रभुके इस मंगलमय विधानको जानकर शरणागत भक्त सदा निःशोक रहता है; शोक उसके पास कभी आता ही नहीं।
(३) **निश्चित होना**—जब भक्त अपनी मानी हुई वस्तुओंसहित अपने-आपको भगवान्के समर्पित कर देता है, तब उसको लौकिक-पारलौकिक किंचिन्मात्र भी चिन्ता नहीं होती अर्थात् अभी जीवन-निर्वाह कैसे होगा? कहाँ रहना होगा? मेरी क्या दशा होगी? क्या गति होगी? आदि चिन्ताएँ बिलकुल नहीं रहतीं।
भगवान्के शरण होनेपर शरणागत भक्तमें यह एक बात आती है कि 'अगर मेरा जीवन प्रभुके लायक सुन्दर और शुद्ध नहीं बना तो भक्तोंकी बात मेरे आचरणमें कहाँ आयी? अर्थात् नहीं आयी; क्योंकि मेरी वृत्तियाँ ठीक नहीं रहतीं।' वास्तवमें 'मेरी वृत्तियाँ हैं' ऐसा मानना ही दोष है, वृत्तियाँ उतनी दोषी नहीं हैं। मन, बुद्धि, इन्द्रियाँ, शरीर आदिमें जो मेरापन हैं—यही गलती है; क्योंकि जब मैं भगवान्के शरण हो गया और जब सब कुछ उनके अर्पण कर दिया, तो फिर मन, बुद्धि आदि मेरे कहाँ रहे? इसलिये शरणागतको मन, बुद्धि आदिकी अशुद्धिकी चिन्ता कभी नहीं करनी चाहिये अर्थात् मेरी वृत्तियाँ ठीक नहीं
हैं—ऐसा भाव कभी नहीं लाना चाहिये। किसी कारणवश अचानक ऐसी वृत्तियाँ आ भी जायँ तो आर्तभावसे 'हे मेरे नाथ! हे मेरे प्रभो! बचाओ! बचाओ!! बचाओ!!!' ऐसे प्रभुको पुकारना चाहिये; क्योंकि वे मेरे स्वामी हैं, मेरे सर्वसमर्थ प्रभु हैं तो अब मैं चिन्ता क्यों करूँ? और भगवान्ने भी कह दिया है कि 'तू चिन्ता मत कर' (मा शुचः)। अतः निश्चित होकर मनसे भगवान्के चरणोंमें गिर जाय और भगवान्से कह दे—'हे नाथ! यह सब आपके हाथकी बात है, आप जानें।'
सर्वसमर्थ प्रभुके शरण भी हो गये और चिन्ता भी करें—ये दोनों बातें बड़ी विरोधी हैं; क्योंकि शरण हो गये तो चिन्ता कैसी? और चिन्ता होती है तो शरणागति कैसी? इसलिये शरणागतको ऐसा सोचना चाहिये कि जब भगवान् यह कहते हैं कि 'मैं सम्पूर्ण पापोंसे छुड़ा दूँगा', तो क्या ऐसी वृत्तियोंसे छूटनेके लिये मेरेको कुछ करना पड़ेगा? मैं तो बस, आपका हूँ। हे भगवन्! मेरेमें वृत्तियोंको अपना माननेका भाव कभी आये ही नहीं। हे नाथ! शरीर, इन्द्रियाँ, प्राण, मन, बुद्धि—ये कभी मेरे दीखें ही नहीं। परन्तु हे नाथ! सब कुछ आपको देनेपर भी ये शरीर आदि कभी-कभी मेरे दीख जाते हैं; अब इस अपराधसे मेरेको आप ही छुड़ाइये—ऐसा कहकर निश्चित हो जाय।
(४) **निःशंक होना**—भगवान्के सम्बन्धमें कभी यह सन्देह न करे कि मैं भगवान्का हुआ या नहीं? भगवान्ने मुझे स्वीकार किया या नहीं? प्रत्युत इस बातको देखे कि 'मैं तो अनादिकालसे भगवान्का ही था, भगवान्का ही हूँ और आगे भी सदा भगवान्का ही रहूँगा। मैंने ही अपनी मूर्खतासे अपनेको भगवान्से अलग—विमुख मान लिया था। परन्तु मैं अपनेको भगवान्से कितना ही अलग मान लूँ तो भी उनसे अलग हो सकता ही नहीं और होना सम्भव भी नहीं। अगर मैं भगवान्से अलग होना भी चाहूँ, तो भी अलग कैसे हो सकता हूँ?' क्योंकि भगवान्ने कहा है कि यह जीव मेरा ही अंश है—'**मम एव अंशः**' (गीता १५। ७)। इस प्रकार 'मैं भगवान्का हूँ और भगवान् मेरे हैं'—इस वास्तविकताकी स्मृति आते ही शंकाएँ—सन्देह मिट जाते हैं, शंकाओं—सन्देहोंके लिये किंचिन्मात्र भी गुंजाइश नहीं रहती।
१-(१) राम कीन्ह चाहहिं सोइ होई। करै अन्यथा अस नहिं कोई॥ (मानस १। १२८। १)
(२) होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तर्क बढ़ावे साखा॥ (मानस १। ५२। ४)
२-चिन्ता दीनदयालको, मो मन सदा अनन्द। जायो सो प्रतिपालसी, रामदास गोविन्द॥
(५) **परीक्षा न करना**—भगवान्के शरण होकर ऐसी परीक्षा न करे कि 'जब मैं भगवान्के शरण हो गया हूँ तो मेरेमें ऐसे-ऐसे लक्षण घटने चाहिये। यदि ऐसे-ऐसे लक्षण मेरेमें नहीं हैं तो मैं भगवान्के शरण कहाँ हुआ?' प्रत्युत '**अद्वेष्टा**' आदि (गीता—बारहवें अध्यायके तेरहवेंसे उन्नीसवें श्लोकतक) गुणोंकी अपनेमें कमी दीखे तो आश्चर्य करे कि मेरेमें यह कमी कैसे रह गयी! * ऐसा भाव आते ही यह कमी नहीं रहेगी, मिट जायगी। कारण कि यह उसका प्रत्यक्ष अनुभव है कि पहले अद्वेष्टा आदि गुण जितने कम थे, उतने कम अब नहीं हैं। शरणागत होनेपर भक्तोंके जितने भी लक्षण हैं, वे सब बिना प्रयत्न किये आते हैं।
(६) **विपरीत धारणा न करना**—भगवान्के शरणागत भक्तमें यह विपरीत धारणा भी कैसे हो सकती है कि 'मैं भगवान्का नहीं हूँ'; क्योंकि यह मेरे मानने अथवा न माननेपर निर्भर नहीं है। भगवान्का और मेरा परस्पर जो सम्बन्ध है, वह अटूट है, अखण्ड है, नित्य है। मैंने इस सम्बन्धकी तरफ खयाल नहीं किया, यह मेरी गलती थी। अब वह गलती मिट गयी, तो फिर विपरीत धारणा हो ही कैसे सकती है?
जो मनुष्य सच्चे हृदयसे प्रभुकी शरणागतिको स्वीकार कर लेता है, उसमें भय, शोक, चिन्ता आदि दोष नहीं रहते। उसका शरणभाव स्वतः ही दृढ़ होता चला जाता है; जैसे—
विवाह होनेके बाद कन्याका अपने पिताके घरसे सम्बन्ध-विच्छेद और पतिके घरसे सम्बन्ध स्वतः ही दृढ़ होता चला जाता है। वह सम्बन्ध यहाँतक दृढ़ हो जाता है कि जब वह कन्या दादी-परदादी बन जाती है, तब उसको स्वप्नमें भी यह भाव नहीं आता कि मैं यहाँकी नहीं हूँ। उसके मनमें यह भाव दृढ़ हो जाता है कि मैं तो यहाँकी ही हूँ और ये सब मेरे ही हैं। जब उसके पौत्रकी स्त्री आती है और घरमें उदण्डता करती है, खटपट मचाती है तो वह (दादी) कहती है कि इस परायी जायी छोकरीने मेरा घर बिगाड़ दिया! पर उस बूढ़ी दादीको यह बात याद ही नहीं आती कि मैं भी तो परायी जायी (पराये घरमें जन्मी) हूँ। तात्पर्य यह हुआ कि जब बनावटी सम्बन्धमें भी इतनी दृढ़ता हो सकती है, तब भगवान्के ही अंश इस प्राणीका भगवान्के साथ जो नित्य सम्बन्ध है, वह दृढ़ हो जाय—इसमें आश्चर्य ही क्या है! वास्तवमें भगवान्के सम्बन्धकी दृढ़ताके लिये केवल संसारके माने हुए सम्बन्धोंका त्याग करनेकी ही आवश्यकता है।
सच्चे हृदयसे प्रभुके चरणोंकी शरण होनेपर उस शरणागत भक्तमें यदि किसी भाव, आचरण आदिकी किंचित् कमी रह जाय, कभी विपरीत वृत्ति पैदा हो जाय अथवा किसी परिस्थितिमें पड़कर (परवशतासे) कभी किंचित् कोई दुष्कर्म हो जाय, तो उसके हृदयमें जलन पैदा
* इसे समझनेके लिये एक ग्रामीण कहानी है। एक माँके तीन लड़के थे। दो लड़के बड़े थे और काम-धंधा करते थे। तीसरा लड़का सीधा-सादा और भोला था। उनकी माँ मर गयी। दोनों बड़े भाइयोंने छोटे भाईसे कहा कि माँके फूल (अस्थियाँ) गंगाजीमें डाल दे, इतना काम तू कर दे। उसने कहा—'बहुत ठीक है।' वह माँके फूल लेकर अपने घरसे चला। घरसे गंगाजी ३०० कोस दूर थीं। पैदल रास्ता चलते-चलते वह थक गया तो किसीसे पूछा—भैया! गंगाजी कितनी दूर है? वह बोला—तुम तो १५० कोस आये हो, अभी १५० कोस गंगाजी और आगे हैं। उसने सोचा कि गंगाजी कब पहुँचूँगा और फिर लौटकर कब आऊँगा! ऐसे दुःखी होकर उसने वे हड्डियाँ जंगलमें ही फेंक दीं और गाँवके पाससे वर्षाका मीठा जल बर्तनमें भर लिया; क्योंकि गंगाजी जाते हैं तो लौटते समय गंगाजल लाते हैं। फिर वह वहाँसे पीछे चला आया और अपने गाँव पहुँच गया। बड़े भाई सोचने लगे कि अगर यह गंगाजी जाकर आता तो इतने दिनोंमें नहीं आ सकता था, यह गंगाजी गया ही नहीं। बड़े भाइयोंने उससे पूछा—तू गंगाजी जाकर आया है क्या? उसने कहा—हाँ, गंगाजी जाकर आया हूँ; ठीक गंगाजीके ब्रह्मकुण्डमें फूल डालकर वहाँसे गंगाजीका यह जल लाया हूँ। ऐसे वह झूठ बोल गया। भाइयोंने समझ लिया कि यह ठीक नहीं बोल रहा है, इसलिये वे चुप हो गये।
दूसरे दिन नींदसे उठकर एक भाई छोटे भाईसे बोला—अरे भाई! तू सच्ची बात बता दे, क्या तू गंगाजी हो आया और फूल ठीक गंगाजीमें डाल दिये। उसने कहा—हाँ, बिलकुल गंगाजी जाकर आया हूँ। बड़े भाईने कहा—देख, रातको स्वप्नमें मेरेको माँ मिली थीं और माँने मेरेसे कहा कि इसने तो मेरेको गंगाजी पहुँचाया ही नहीं, बीचमें ही डालकर आ गया। अब तू ही बता कि माँकी बात सच्ची या तेरी बात सच्ची? छोटा भाई बोला—माँ इधर ही क्यों आयी, उधर क्यों नहीं गयी? अर्थात् १५० कोस तो मैंने पहुँचा ही दिया था, यहाँ न आकर उधर ही चली जाती तो ठीक गंगाजी पहुँच जाती।
इस कहानीका तात्पर्य यह हुआ कि भगवान्के शरण होनेके बाद यह कसौटी कसते हैं—परीक्षा करते हैं कि 'भक्तोंके, सन्तोंके लक्षण मेरेमें नहीं आये तो मैं भगवान्के शरण नहीं हुआ'—यह माँ उलटी क्यों आयी, सुलटी ही क्यों नहीं गयी कि 'जब मैं भगवान्के शरण हो गया तो अब इन लक्षणोंकी कमी क्यों रह गयी? मेरेमें ये लक्षण क्यों नहीं आये?' ऐसी मान्यतासे तो साधक शरणागत हो जायगा और पूर्णता भी हो जायगी। परन्तु यह मान्यता करेगा कि 'मेरेमें ऐसे लक्षण नहीं आये तो मैं शरण नहीं हुआ' तो धोखा हो जायगा!
हो जायगी। इसलिये उसके लिये अन्य कोई प्रायश्चित्त करनेकी आवश्यकता नहीं है। भगवान् कृपा करके उसके उस पापको सर्वथा नष्ट कर देते हैं।
भगवान् भक्तके अपनेपनको ही देखते हैं, गुणों और अवगुणोंको नहीं। अर्थात् भगवान्को भक्तके दोष दीखते ही नहीं, उनको तो केवल भक्तके साथ जो अपनापन है, वही दीखता है। कारण कि स्वरूपसे भक्त सदासे ही भगवान्का है। दोष आगन्तुक होनेसे आते-जाते रहते हैं और वह नित्य-निरन्तर ज्यों-का-त्यों ही रहता है। इसलिये भगवान्की दृष्टि सदा इस वास्तविकतापर ही जमी रहती है। जैसे, कीचड़ आदिसे सना हुआ बच्चा जब माँके सामने आता है, तब माँकी दृष्टि केवल अपने बच्चेकी तरफ जाती है बच्चेके मैलेकी तरफ नहीं जाती। बच्चेकी दृष्टि भी मैलेकी तरफ नहीं जाती। माँ साफ करे या न करे, पर बच्चेकी दृष्टिमें तो मैला है ही नहीं, उसकी दृष्टिमें तो केवल माँ ही है। द्रौपदीके मनमें कितना द्वेष और क्रोध भरा हुआ था कि जब दुःशासनके खूनसे अपने केश धोऊँगी, तभी केशोंको बाँधूँगी! परन्तु द्रौपदी जब भी भगवान्को पुकारती है, भगवान् चट आ जाते हैं; क्योंकि भगवान्के साथ द्रौपदीका गाढ़ अपनापन था।
भगवान्के साथ अपनापन होनेमें दो भाव रहते हैं—(१) भगवान् मेरे हैं और (२) मैं भगवान्का हूँ। इन दोनोंमें भगवान्का सम्बन्ध समान रीतिसे रहते हुए भी 'भगवान् मेरे हैं'—इस भावमें भगवान्से अपनी अनुकूलताकी इच्छा हो सकती है कि 'भगवान् मेरे हैं तो मेरी इच्छाकी पूर्ति क्यों नहीं करते?' परन्तु 'मैं भगवान्का हूँ' इस भावमें भगवान्से अपनी अनुकूलताकी इच्छा नहीं हो सकती; क्योंकि 'मैं भगवान्का हूँ तो भगवान् मेरे लिये जैसा ठीक समझें, वैसा ही निःसंकोच होकर करें'। इसलिये साधकको चाहिये कि वह भगवान्की ही मरजीमें सर्वथा अपनी मरजी मिला दे, भगवान्पर अपना किंचित् भी आधिपत्य न माने, प्रत्युत अपनेपर उनका पूरा आधिपत्य माने। कहीं भी भगवान् हमारे मनकी करें तो उसमें संकोच हो कि मेरे लिये भगवान्को ऐसा करना पड़ा! यदि अपने मनकी बात पूरी होनेसे संकोच नहीं होता, प्रत्युत संतोष होता है तो यह शरणागति नहीं है।
शरणागत भक्त शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धिके प्रतिकूल परिस्थितिमें भी भगवान्की मरजी समझकर प्रसन्न रहता है।
शरणागत भक्तको अपने लिये कभी किंचिन्मात्र भी कुछ करना शेष नहीं रहता; क्योंकि उसने सम्पूर्ण ममतावाली वस्तुओंसहित अपने-आपको भगवान्के समर्पित कर दिया, जो वास्तवमें प्रभुका ही था। अब करने, कराने आदिका सब काम भगवान्का ही रह गया। ऐसी अवस्थामें वह कठिन-से-कठिन और भयंकर-से-भयंकर घटना, परिस्थितिमें भी अपनेपर प्रभुकी महान् कृपा देखकर सदा प्रसन्न रहता है, मस्त रहता है। जैसे, गरुडजीके पूछनेपर काकभुशुण्डिजीने अपने पूर्वजन्मके ब्राह्मण-शरीरकी कथा सुनायी, जिसमें लोमश ऋषिने शाप देकर उन्हें (ब्राह्मणको) पक्षियोंमें नीच चाण्डाल पक्षी (कौआ) बना दिया; परन्तु काकभुशुण्डिजीके मनमें न कुछ भय हुआ और न कुछ दीनता ही आयी। उन्होंने उसमें भगवान्का शुद्ध विधान ही समझा। केवल समझा ही नहीं, प्रत्युत मन-ही-मन बोल उठे—'उर प्रेरक रघुवंस बिभूषन' (मानस ७। ११३। १)। ऐसा भयंकर शाप मिलनेपर भी जब काकभुशुण्डिजीकी प्रसन्नतामें कोई कमी नहीं आयी, तब लोमश ऋषिने उनको भगवान्का प्यारा भक्त समझकर अपने पास बुलाया और बालक रामजीका ध्यान बताया। फिर भगवान्की कथा सुनायी और अत्यन्त प्रसन्न होकर काकभुशुण्डिजीके सिरपर हाथ रखकर आशीर्वाद दिया—'मेरी कृपासे तुम्हारे हृदयमें अबाध, अखण्ड रामभक्ति रहेगी। तुम रामजीके प्यारे हो जाओगे। तुम सम्पूर्ण गुणोंकी खान बन जाओगे। जिस रूपकी इच्छा करोगे, वह रूप धारण कर लोगे। जिस स्थानपर तुम रहोगे, उसमें एक योजनपर्यन्त मायाका कण्टक किंचिन्मात्र भी नहीं आयेगा' आदि-आदि। इस प्रकार बहुत-से आशीर्वाद देते ही आकाशवाणी हुई कि 'हे ऋषे! तुमने जो कुछ कहा, वह सब सच्चा होगा, यह मन, वाणी, कर्मसे मेरा भक्त है।' इन्हीं बातोंको लेकर भगवान्के विधानमें सदा प्रसन्न रहनेवाले काकभुशुण्डिजीने कहा है—
भगति पच्छ हठ करि रहेउँ दीन्हि महा रिषि साप।
मुनि दुर्लभ बर पायउँ देखहु भजन प्रताप॥
(मानस ७। ११४ ख)
१-स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः। विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः॥
(श्रीमद्भा० ११। ५। ४२)
'जो प्रेमी भक्त भगवान्के चरणोंका अनन्यभावसे भजन करता है, उसके द्वारा यदि अकस्मात् कोई पाप-कर्म बन भी जाय तो उसके हृदयमें विराजमान परमपुरुष भगवान् श्रीहरि उसे सर्वथा नष्ट कर देते हैं।'
२-रहति न प्रभु चित् चूक किए की। करत सुरति सय बार हिए की॥ (मानस १। २९। ३)
यहाँ 'भजन प्रताप' शब्दोंका अर्थ है—भगवान्के विधानमें हर समय प्रसन्न रहना। विपरीत-से-विपरीत अवस्थामें भी प्रेमी भक्तकी प्रसन्नता अधिक-से-अधिक बढ़ती रहती है; क्योंकि प्रेमका स्वरूप ही प्रतिक्षण वर्धमान है।
यह नियम है कि जो चीज अपनी होती है, वह सदा ही अपनेको प्यारी लगती है। भगवान् सम्पूर्ण जीवोंको अपना प्रिय मानते हैं—'सब मम प्रिय सब मम उपजाए' (मानस ७। ८६। २) और इस जीवको भी प्रभु स्वतः ही प्रिय लगते हैं। हाँ, यह बात दूसरी है कि यह जीव परिवर्तनशील संसार और शरीरको भूलसे अपना मानकर अपने प्यारे प्रभुसे विमुख हो जाता है। इसके विमुख होनेपर भी भगवान्ने अपनी तरफसे किसी भी जीवका त्याग नहीं किया है और न कभी त्याग कर ही सकते हैं। कारण कि जीव सदासे साक्षात् भगवान्का ही अंश है। इसलिये सम्पूर्ण जीवोंके साथ भगवान्की आत्मीयता अशुष्ण, अखण्डितरूपसे स्वाभाविक ही बनी हुई है। इसीसे वे मात्र जीवोंपर कृपा करनेके लिये अर्थात् भक्तोंकी रक्षा, दुष्टोंका विनाश और धर्मकी स्थापना—इन तीन बातोंके लिये समय-समयपर अवतार लेते हैं (गीता—चौथे अध्यायका आठवाँ श्लोक)। इन तीनों बातोंमें केवल भगवान्की आत्मीयता ही टपक रही है, नहीं तो भक्तोंकी रक्षा, दुष्टोंका विनाश और धर्मकी स्थापनासे भगवान्का क्या प्रयोजन सिद्ध होता है? अर्थात् कुछ भी प्रयोजन सिद्ध नहीं होता। भगवान् तो ये तीनों ही काम केवल प्राणिमात्रके कल्याणके लिये ही करते हैं। इससे भी प्राणिमात्रके साथ भगवान्की स्वाभाविक आत्मीयता, कृपालुता, प्रियता, हितैषिता, सुहृता और निरपेक्ष उदारता ही सिद्ध होती है, और यहाँ भी इसी दृष्टिसे अर्जुनसे कहते हैं—'मद्भक्तो भव, मनना भव, मद्याजी भव, मां नमस्कुरु।' इन चारों बातोंमें भगवान्का तात्पर्य केवल जीवको अपने सम्मुख करानेमें ही है, जिससे सम्पूर्ण जीव असत् पदार्थोंसे विमुख हो जायें; क्योंकि दुःख, संताप, बार-बार जन्मना-मरना, मात्र विपत्ति आदिमें मुख्य हेतु भगवान्से विमुख होना ही है।
भगवान् जो कुछ भी विधान करते हैं, वह संसारमात्रके सम्पूर्ण जीवोंके कल्याणके लिये ही करते हैं—बस, भगवान्की इस कृपाकी तरफ जीवकी दृष्टि हो जाय, तो फिर उसके
लिये क्या करना बाकी रहा? जीवोंके हितके लिये भगवान्के हृदयमें एक तड़फन है, इसीलिये भगवान् 'सर्वधर्मान्यरित्यज्य मामेकं शरणं व्रज' वाली अत्यन्त गोपनीय बात कह देते हैं। कारण कि भगवान् जीवमात्रको अपना मित्र मानते हैं—'सुहृदं सर्वभूतानाम्' (५। २९) और उन्हें यह स्वतन्त्रता देते हैं कि वे कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग आदि जितने भी साधन हैं, उनमेंसे किसी भी साधनके द्वारा सुगमतापूर्वक मेरी प्राप्ति कर सकते हैं और दुःख, संताप आदिको सदाके लिये समूल नष्ट कर सकते हैं।
वास्तवमें जीवका उद्धार केवल भगवत्कृपासे ही होता है। कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग, अष्टांगयोग, लययोग, हठयोग, राजयोग, मन्त्रयोग आदि जितने भी साधन हैं, वे सब-के-सब भगवान्के द्वारा और भगवतत्त्वको जाननेवाले महापुरुषोंके द्वारा ही प्रकट किये गये हैं। अतः इन सब साधनोंमें भगवत्कृपा ही ओत-प्रोत है। साधन करनेमें तो साधक निमित्तमात्र होता है, पर साधनको सिद्धिमें भगवत्कृपा ही मुख्य है।
शरणागत भक्तको तो ऐसी चिन्ता भी कभी नहीं करनी चाहिये कि अभी भगवान्के दर्शन नहीं हुए, भगवान्के चरणोंमें प्रेम नहीं हुआ, अभी वृत्तियाँ शुद्ध नहीं हुईं, आदि। इस प्रकारकी चिन्ताएँ करना मानो बँदरीका बच्चा बनना है। बँदरीका बच्चा स्वयं ही बँदरीको पकड़े रहता है। बँदरी कूदे-फाँदे, किधर भी जाय, बच्चा स्वयं बँदरीसे चिपका रहता है।
भक्तको तो अपनी सब चिन्ताएँ भगवान्पर ही छोड़ देनी चाहिये अर्थात् भगवान् दर्शन दें या न दें, प्रेम दें या न दें, वृत्तियोंको ठीक करें या न करें, हमें शुद्ध बनायें या न बनायें—यह सब भगवान्की मरजीपर छोड़ देना चाहिये। उसे तो बिल्लीका बच्चा बनना चाहिये। बिल्लीका बच्चा अपनी माँपर निर्भर रहता है। बिल्ली चाहे जहाँ रखे, चाहे जहाँ ले जाय। बिल्ली अपनी मरजीसे बच्चेको उठाकर ले जाती है तो वह पैर समेट लेता है। ऐसे ही शरणागत भक्त संसारकी तरफसे अपने हाथ-पैर समेटकर केवल भगवान्का चिन्तन, नाम-जप आदि करते हुए भगवान्की तरफ ही देखता रहता है। भगवान्का जो विधान है, उसमें परम प्रसन्न रहता है, अपने मनकी कुछ भी नहीं लगाता।
१-हेतु रहित जग जुग उपकारी। तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी॥ (मानस ७। ४७। ३)
२-भक्त जो कुछ काम करता है, उसको भगवान्का ही समझकर, भगवान्की ही शक्ति मानकर, भगवान्के ही लिये करता है, अपने लिये किंचिन्मात्र भी नहीं करता—यही उसका हाथ-पैर समेटना है।
जैसे, कुम्हार पहले मिट्टीको सिरपर उठाकर लाता है तो कुम्हारकी मरजी, फिर उस मिट्टीको गीला करके उसे रौंदता है तो कुम्हारकी मरजी, फिर चक्केपर चढ़ाकर घुमाता है तो कुम्हारकी मरजी। मिट्टी कभी कुछ नहीं कहती कि तुम घड़ा बनाओ, सकोरा बनाओ, मटकी बनाओ। कुम्हार चाहे जो बनाये, उसकी मरजी है। ऐसे ही शरणागत भक्त अपनी कुछ भी मरजी, मनकी बात नहीं रखता। वह जितना अधिक निश्चित और निर्भय होता है, भगवत्कृपा उसको अपने-आप उतना ही अधिक अपने अनुकूल बना लेती है और जितनी वह चिन्ता करता है, अपना बल मानता है, उतना ही वह आती हुई भगवत्कृपामें बाधा लगाता है अर्थात् शरणागत होनेपर भगवान्की ओरसे जो विलक्षण, विचित्र, अखण्ड, अटूट कृपा आती है, अपनी चिन्ता करनेसे उस कृपामें बाधा लग जाती है।
जैसे धीवर (मछुआ) मछलियोंको पकड़नेके लिये नदीमें जाल डालता है तो जालके भीतर आनेवाली सब मछलियाँ पकड़ी जाती हैं; परन्तु जो मछली जाल डालनेवाले मछुएके चरणोंके पास आ जाती है, वह नहीं पकड़ी जाती। ऐसे ही भगवान्की माया-(संसार-) में ममता करके जीव फँस जाते हैं और जन्मते-मरते रहते हैं; परन्तु जो जीव मायापति भगवान्के चरणोंकी शरण हो जाते हैं, वे मायाको तर जाते हैं—‘**मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते**’ (गीता ७।१४)। इस दृष्टान्तका एक ही अंश ग्रहण करना चाहिये; क्योंकि धीवरका तो मछलियोंको जालमें फँसानेका भाव होता है; परन्तु भगवान्का जीवोंको मायामें फँसानेका किंचिन्मात्र भी भाव नहीं होता। भगवान्का भाव तो जीवोंको मायाजालसे मुक्त करके अपने शरण लेनेका होता है, तभी तो वे कहते हैं—‘**मामेकं शरणं व्रज**।’ जीव संयोगजन्य सुखकी लोलुपतासे खुद ही मायामें फँस जाते हैं।
जैसे चलती हुई चक्कीके भीतर आनेवाले सभी दाने पिस जाते हैं; परन्तु जिसके आधारपर चक्की चलती है, उस कीलके आस-पास रहनेवाले दाने ज्यों-के-त्यों साबूत रह जाते हैं। ऐसे ही जन्म-मरणरूप संसारकी चलती हुई चक्कीमें पड़े हुए सब-के-सब जीव पिस जाते हैं अर्थात् दुःख पाते हैं; परन्तु जिसके आधारपर संसार-चक्र चलता है, उन भगवान्के चरणोंका सहारा लेनेवाला जीव पिसनेसे बच जाता है—‘**कोई हरिजन ऊबरे, कील माकड़ी**
**पास**।’ परन्तु यह दृष्टान्त भी पूरा नहीं घटता; क्योंकि दाने तो स्वाभाविक ही कीलके पास रह जाते हैं। वे बचनेका कोई उपाय नहीं करते। परन्तु भगवान्के भक्त संसारसे विमुख होकर प्रभुके चरणोंका आश्रय लेते हैं। तात्पर्य यह है कि जो भगवान्का अंश होकर भी संसारको अपना मानता है अथवा संसारसे कुछ चाहता है, वही जन्म-मरणरूप चक्रमें पड़कर दुःख भोगता है।
संसार और भगवान्—इन दोनोंका सम्बन्ध दो तरहका होता है। संसारका सम्बन्ध केवल माना हुआ है और भगवान्का सम्बन्ध वास्तविक है। संसारका सम्बन्ध तो मनुष्यको पराधीन बनाता है, गुलाम बनाता है, पर भगवान्का सम्बन्ध मनुष्यको स्वाधीन बनाता है, चिन्मय बनाता है और बनाता है भगवान्का भी मालिक!
किसी बातको लेकर अपनेमें कुछ भी विशेषता दीखती है, यही वास्तवमें पराधीनता है। यदि मनुष्य विद्या, बुद्धि, धन-सम्पत्ति, त्याग, वैराग्य आदि किसी बातको लेकर अपनी विशेषता मानता है तो यह उस विद्या आदिकी पराधीनता, दासता ही है। जैसे, कोई धनको लेकर अपनेमें विशेषता मानता है तो यह विशेषता वास्तवमें धनकी ही हुई, खुदकी नहीं। वह अपनेको धनका मालिक मानता है, पर वास्तवमें वह धनका गुलाम है।
संसारका यह कायदा है कि सांसारिक पदार्थोंको लेकर जो अपनेमें कुछ विशेषता मानता है, उसको ये सांसारिक पदार्थ तुच्छ बना देते हैं, पद-दलित कर देते हैं। परन्तु जो भगवान्के आश्रित होकर सदा भगवान्पर ही निर्भर रहता है, उसको अपनी कुछ विशेषता दीखती ही नहीं, प्रत्युत भगवान्की ही अलौकिकता, विलक्षणता, विचित्रता दीखती है। भगवान् चाहे उसको अपना मुकुटमणि बना लें और चाहे अपना मालिक बना लें, तो भी उसको अपनेमें कुछ भी विशेषता नहीं दीखती। प्रभुका यह कायदा है कि जिस भक्तको अपनेमें कुछ भी विशेषता नहीं दीखती, अपनेमें किसी बातका अभिमान नहीं होता, उस भक्तमें भगवान्की विलक्षणता उतर आती है। किसी-किसीमें यहाँतक विलक्षणता उतर आती है कि उसके शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि आदि प्राकृत पदार्थ भी चिन्मय बन जाते हैं। उनमें जड़ताका अत्यन्त अभाव हो जाता है। ऐसे भगवान्के कई प्रेमी भक्त भगवान्में ही समा गये, अन्तमें उनके शरीर नहीं मिले। जैसे मीराबाई शरीरसहित भगवान्के श्रीविग्रहमें
* चलती चक्की देखकर दिया कबीरा रोय। दो पाटनमें आयके साबुत बचा न कोय॥
लीन हो गयीं। केवल पहचानके लिये उनकी साड़ीका छोटा-सा छोर श्रीविग्रहके मुखमें रह गया और कुछ नहीं बचा। ऐसे ही सन्त श्रीतुकारामजी शरीरसहित वैकुण्ठ चले गये।
ज्ञानमार्गमें शरीर चिन्मय नहीं होता; क्योंकि ज्ञानी असत्से सम्बन्ध-विच्छेद करके, असत्से अलग होकर स्वयं चिन्मय तत्त्वमें स्थित हो जाता है। परन्तु जब भक्त भगवान्के सम्मुख होता है, तब उसके शरीर, इन्द्रियाँ, मन, प्राण आदि सभी भगवान्के सम्मुख हो जाते हैं। तात्पर्य यह हुआ कि जिनकी दृष्टि केवल चिन्मय तत्त्वपर ही है अर्थात् जिनकी दृष्टिमें चिन्मय तत्त्वसे भिन्न जड़ताकी स्वतन्त्र सत्ता ही नहीं होती, तो वह चिन्मयता उनके शरीर आदिमें भी उत्तर आती है और वे शरीर आदि चिन्मय हो जाते हैं। हाँ, लोगोंकी दृष्टिमें तो उनके शरीरमें जड़ता दीखती है, पर वास्तवमें उनके शरीर चिन्मय ही होते हैं।
भगवान्के सर्वथा शरण हो जानेपर शरणागतके लिये भगवान्की कृपा तो विशेषतासे प्रकट होती ही है, पर मात्र संसारका स्नेहपूर्वक पालन करनेवाली और भगवान्से अभिन्न रहनेवाली वात्सल्यमयी माता लक्ष्मीका प्रभु-शरणागतपर कितना अधिक स्नेह होता है, वे कितना अधिक प्यार करती हैं, इसका कोई भी वर्णन नहीं कर सकता। लौकिक व्यवहारमें भी देखनेमें आता है कि पतिव्रता स्त्रीको पितृभक्त पुत्र बहुत प्यारा लगता है।
दूसरी बात, प्रेमभावसे परिपूरित प्रभु जब अपने भक्तको देखनेके लिये गरुडपर बैठकर पधारते हैं, तब माता लक्ष्मी भी प्रभुके साथ गरुडपर बैठकर आती हैं, जिस गरुडकी पाँखोंसे सामवेदके मन्त्रोंका गान होता रहता है! परन्तु कोई भगवान्को न चाहकर केवल माता लक्ष्मीको ही चाहता है, तो उसके स्नेहके कारण माता लक्ष्मी आ तो जाती हैं, पर उनका वाहन दिवान्ध उल्लू होता है। ऐसे वाहनवाली लक्ष्मीको प्राप्त करके मनुष्य भी मदान्ध हो जाता है। अगर उस माँको कोई भोग्या समझ लेता है तो उसका बड़ा भारी पतन हो जाता है; क्योंकि वह तो अपनी माँको ही कुट्टिष्टसे देखता है, इसलिये वह महान् अधम है।
तीसरी बात, जहाँ केवल भगवान्का प्रेम होता है, वहाँ तो भगवान्से अभिन्न रहनेवाली लक्ष्मी भगवान्के साथ आ ही जाती हैं, पर जहाँ केवल लक्ष्मीकी चाहना है, वहाँ लक्ष्मीके साथ भगवान् भी आ जायें—यह नियम नहीं है।
शरणागतिके विषयमें एक कथा आती है। सीताजी, रामजी और हनुमानजी जंगलमें एक वृक्षके नीचे बैठे थे।
उस वृक्षकी शाखाओं और टहनियोंपर एक लता छायी हुई थी। लताके कोमल-कोमल तन्तु फैल रहे थे। उन तन्तुओंमें कहींपर नयी-नयी कोपलें निकल रही थीं और कहींपर ताम्रवर्णके पत्ते निकल रहे थे। पुष्प और पत्तोंसे लता छायी हुई थी। उससे वृक्षकी सुन्दर शोभा हो रही थी। वृक्ष बहुत ही सुहावना लग रहा था। उस वृक्षकी शोभाको देखकर भगवान् श्रीराम हनुमानजीसे बोले—‘देखो हनुमान्! यह लता कितनी सुन्दर है! वृक्षके चारों ओर कैसी छायी हुई है! यह लता अपने सुन्दर-सुन्दर फल, सुगन्धित फूल और हरी-हरी पत्तियोंसे इस वृक्षकी कैसी शोभा बढ़ा रही है! इससे जंगलके अन्य सब वृक्षोंसे यह वृक्ष कितना सुन्दर दीख रहा है! इतना ही नहीं, इस वृक्षके कारण ही सारे जंगलकी शोभा हो रही है। इस लताके कारण ही पशु-पक्षी इस वृक्षका आश्रय लेते हैं। धन्य है यह लता!’
भगवान् श्रीरामके मुखसे लताकी प्रशंसा सुनकर सीताजी हनुमानजीसे बोली—‘देखो बेटा हनुमान्! तुमने खयाल किया कि नहीं? देखो, इस लताका ऊपर चढ़ जाना, फूल-पत्तोंसे छा जाना, तन्तुओंका फैल जाना—ये सब वृक्षके आश्रित हैं, वृक्षके कारण ही हैं। इस लताकी शोभा भी वृक्षके ही कारण है। इसलिये मूलमें महिमा तो वृक्षकी ही है। आधार तो वृक्ष ही है। वृक्षके सहारे बिना लता स्वयं क्या कर सकती है? कैसे छा सकती है? अब बोलो हनुमान्! तुम्हीं बताओ, महिमा वृक्षकी ही हुई न?’
रामजीने कहा—‘क्यों हनुमान्! यह महिमा तो लताकी ही हुई न?’
हनुमानजी बोले—‘हमें तो तीसरी ही बात सूझती है।’ सीताजीने पूछा—‘वह क्या है बेटा?’
हनुमानजीने कहा—‘माँ! वृक्ष और लताकी छाया बड़ी सुन्दर है। इसलिये हमें तो इन दोनोंकी छायामें रहना ही अच्छा लगता है अर्थात् हमें तो आप दोनोंकी छाया—(चरणोंके आश्रय—) में रहना ही अच्छा लगता है!’
**सेवक सुत पति मातु भरोसें।**
**रहइ असोच बनइ प्रभु पोसें ॥**
(मानस ४।३।२)
ऐसे ही भगवान् और उनकी दिव्य आह्लादिनी शक्ति—दोनों ही एक-दूसरेकी शोभा बढ़ाते हैं। परन्तु कोई तो उन दोनोंको श्रेष्ठ बताता है, कोई केवल भगवान्को श्रेष्ठ बताता है और कोई केवल उनकी आह्लादिनी शक्तिको श्रेष्ठ बताता है। शरणागत भक्तके लिये तो प्रभु और उनकी आह्लादिनी शक्ति—दोनोंका आश्रय ही श्रेष्ठ है।
एक बार एक प्रज्ञाचक्षु (नेत्रहीन) संत हाथमें लाठी पकड़े हुए यमुनाके किनारे-किनारे चले जा रहे थे। नदीमें बाढ़ आयी हुई थी। उससे एक जगह यमुनाका किनारा पानीमें गिर पड़ा तो बाबाजी भी पानीमें गिर पड़े। हाथसे लाठी छूट गयी थी। दीखता तो था ही नहीं, अब तैरें तो किधर तैरें? भगवान्की शरणागतिकी बात याद आते ही प्रयासरहित होकर शरीरको ढीला छोड़ दिया तो उनको ऐसा लगा कि किसीने हाथ पकड़कर किनारेपर डाल दिया। वहाँ दूसरी कोई लाठी हाथमें आ गयी और उसके सहारे वे चल पड़े। तात्पर्य यह है कि जो भगवान्के शरण होकर भगवान्पर निर्भर रहता है, उसको अपने लिये करना कुछ नहीं रहता। भगवान्के विधानसे जो हो जाय, उसीमें वह प्रसन्न रहता है।
बहुत-सी भेड़-बकरियाँ जंगलमें चरने गयीं। उनमेंसे एक बकरी चरते-चरते एक लतामें उलझ गयी। उसको उस लतामेंसे निकलनेमें बहुत देर लगी, तबतक अन्य सब भेड़-बकरियाँ अपने घर पहुँच गयीं। अँधेरा भी हो रहा था। वह बकरी घूमते-घूमते एक सरोवरके किनारे पहुँची। वहाँ किनारेकी गीली जमीनपर सिंहका एक चरण-चिह्न अंकित था। वह उस चरण-चिह्नके शरण होकर उसके पास बैठ गयी। रातमें जंगली सियार, भेड़िया, बाघ आदि प्राणी बकरीको खानेके लिये पासमें आये तो उस बकरीने बता दिया कि 'पहले देख लेना कि मैं किसके शरणमें हूँ, तब मुझे खाना!' वे चिह्नको देखकर कहने लगे— 'अरे, यह तो सिंहके चरण-चिह्नके शरण है, जल्दी भागो यहाँसे! सिंह आ जायगा तो हमको मार डालेगा।' इस प्रकार सभी प्राणी भयभीत होकर भाग गये। अन्तमें
जिसका चरण-चिह्न था, वह सिंह स्वयं आया और बकरीसे बोला— 'तू जंगलमें अकेली कैसे बैठी है?' बकरीने कहा— 'यह चरण-चिह्न देख लेना, फिर बात करना। जिसका यह चरण-चिह्न है, उसीके मैं शरण हुए बैठी हूँ।' सिंहने देखा कि 'ओह! यह तो मेरा ही चरण-चिह्न है, यह बकरी तो मेरे ही शरण हुई।' सिंहने बकरीको आश्वासन दिया कि अब तुम डरो मत, निर्भय होकर रहो।
रातमें जब जल पीनेके लिये हाथी आया तो सिंहने हाथीसे कहा— 'तू इस बकरीको अपनी पीठपर चढ़ा ले। इसको जंगलमें चराकर लाया कर और हरदम अपनी पीठपर ही रखा कर, नहीं तो तू जानता नहीं कि मैं कौन हूँ? मार डालूँगा!' सिंहकी बात सुनकर हाथी थर-थर काँपने लगा। उसने अपनी सूँड़से झट बकरीको पीठपर चढ़ा लिया। अब वह बकरी निर्भय होकर हाथीकी पीठपर बैठे-बैठे ही वृक्षोंकी ऊपरकी काँपलें खाया करती और मस्त रहती।
**खोज पकड़ सैठे रहो, धणी मिलेंगे आय।**
**अजया गज मस्तक चढ़े, निर्भय काँपल खाय॥**
ऐसे ही जब मनुष्य भगवान्के शरण हो जाता है, उनके चरणोंका सहारा ले लेता है, तब वह सम्पूर्ण प्राणियोंसे, विघ्न-बाधाओंसे निर्भय हो जाता है। उसको कोई भी भयभीत नहीं कर सकता, उसका कोई भी कुछ बिगाड़ नहीं सकता।
**जो जाको शरणो गहै, ताकहँ ताकी लाज।**
**उलटे जल मछली चले, बहो जात गजराज॥**
भगवान्के साथ काम, भय, द्वेष, क्रोध, स्नेह आदिसे भी सम्बन्ध क्यों न जोड़ा जाय, वह भी जीवका कल्याण करनेवाला ही होता है। तात्पर्य यह हुआ कि काम, भय,
* (१) कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः। आवेश्य तदर्थं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः॥
गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः। सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो॥
(श्रीमद्भा० ७। १। २९-३०)
'एक नहीं, अनेक मनुष्य कामसे, द्वेषसे, भयसे और स्नेहसे अपने मनको भगवान्में लगाकर तथा अपने सारे पाप धोकर वैसे ही भगवान्को प्राप्त हुए हैं, जैसे भक्त भक्तिसे। जैसे गोपियोंने कामसे, कंसने भयसे, शिशुपाल-दन्तवक्त्र आदि राजाओंने द्वेषसे, यदुवंशियोंने परिवारके सम्बन्धसे, तुमलोगों-(युधिष्ठिर आदि-) ने स्नेहसे और हमलोगों-(नारद आदि-) ने भक्तिसे अपने मनको भगवान्में लगाया है।'
(२) सत्संगेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः। गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगृह्यकाः॥
विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्यजाः। रजस्तमः प्रकृतयस्तस्मिन्स्तस्मिन् युगेऽनघ॥
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्टकायाधवादयः। वृषपर्वा बलिर्वाणो मयश्चाथ विभीषणः॥
सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिकपथः। व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्यस्तथापरे॥
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः। अवतततप्ततपसः सत्संगान्मामुपागताः॥
(श्रीमद्भा० ११। १२। ३-७)
भगवान् कहते हैं— 'निष्पाप उद्भवजी! यह एक युगकी नहीं, सभी युगोंकी एक-सी बात है। सत्संग अर्थात् मेरे सम्बन्धद्वारा ही दैत्य-राक्षस, पशु-पक्षी, गन्धर्व-अप्सरा, नाग-सिद्ध, चारण-गृह्यक और विद्याधरोंको मेरी प्राप्ति हुई है।
द्वेष आदि किसी तरहसे भी जिनका भगवान्के साथ सम्बन्ध जुड़ गया, उनका तो उद्धार हो ही गया, पर जिन्होंने किसी तरहसे भी भगवान्के साथ सम्बन्ध नहीं जोड़ा, उदासीन ही रहे, वे भगवत्प्राप्तिसे वंचित रह गये! भगवान्के अनन्य भक्तोंके लिये नारदजीने कहा है—
**नास्ति तेषु जातिविद्यारूपकुलधनक्रियादिभेदः।**
(नारदभक्तिसूत्र ७२)
‘उन भक्तोंमें जाति, विद्या, रूप, कुल, धन, क्रिया आदिका भेद नहीं है।’
तात्पर्य यह है कि स्थूल, सूक्ष्म और कारण-शरीरको लेकर सांसारिक जितने भी जाति, विद्या आदि भेद हो सकते हैं, वे सब उनपर लागू नहीं होते जो सर्वथा भगवान्के अर्पित हो गये हैं। कारण कि वे अच्युत भगवान्के ही हैं—‘यतस्तदीयाः’ (नारदभक्तिसूत्र ७३), संसारके नहीं। अच्युत भगवान्के होनेसे वे ‘अच्युत गोत्र’ के ही कहलाते हैं।
शरणागतिका रहस्य
शरणागतिका रहस्य क्या है—इसको वास्तवमें भगवान् ही जानते हैं। फिर भी अपनी समझमें आयी बात कहनेकी चेष्टा की जाती है; क्योंकि हरेक आदमी जो बात कहता है, उससे वह अपनी बुद्धिका ही परिचय देता है। पाठकोंसे प्रार्थना है कि वे यहाँ आयी बातोंका उलटा अर्थ न निकालें; क्योंकि प्रायः लोग किसी तात्त्विक रहस्यवाली बातको गहराईसे
मनुष्योंमें वैश्य, शुद्ध, स्त्री और अन्यज आदि रजोगुणी-तमोगुणी प्रकृतिके बहुत-से जीवोंने मेरा परमपद प्राप्त किया है। वृत्रासुर, प्रह्लाद, वृषपर्वा, बलि, बाणासुर, मयदानव, विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, जाम्बवान्, गजेन्द्र, जटायु, तुलाधार वैश्य, धर्मव्याध, कुञ्जा, व्रजकी गोपियाँ, यज्ञपत्नियाँ और दूसरे लोग भी सत्संगके प्रभावसे ही मुझे प्राप्त कर सके हैं।
उन लोगोंने न तो वेदोंका स्वाध्याय किया था और न विधिपूर्वक महापुरुषोंकी उपासना ही की थी। इसी प्रकार उन्होंने कृच्छ्रचान्द्रायण आदि व्रत और कोई तपस्या भी नहीं की थी। बस, केवल सत्संग—मेरे सम्बन्धके प्रभावसे ही वे मुझे प्राप्त हो गये।
१-(१) पुंस्त्वे स्त्रीत्वे विशेषो वा जातिनामाश्रमादयः। न कारणं मद्भजने भक्तिरेव हि कारणम्॥ (अध्यात्म०, अरण्य० १०। २०)
‘मेरे भजनमें पुरुष-स्त्रीका भेद अथवा जाति, नाम और आश्रम कारण नहीं है, प्रत्युत मेरी भक्ति ही एकमात्र कारण है।’
(२) किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या।
यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्विभुवने पुरुषोऽस्ति धन्यः॥ (ब्र० सं० भ० १७)
‘सम्पूर्ण वर्णोंमें उत्तम वर्ण (ब्राह्मण-कुल)-में जन्म होनेसे क्या हुआ? सम्पूर्ण शास्त्रोंके गहरे अध्ययनसे क्या हुआ? अर्थात् कुछ नहीं हुआ जिसके हृदयमें भगवान्की भक्ति विराजमान है, इस त्रिलोकीमें उसके समान दूसरा कौन मनुष्य धन्य हो सकता है?’
(३) व्याधस्याचरणं ध्रुवस्य च वयो विद्या गजेन्द्रस्य का का जातिर्विदुरस्य यादवपतेरुग्रस्य किं पौरुषम्।
कुञ्जायाः किमु नाम रूपमधिकं किं तत्सुदाम्नो धनं भक्त्या तुष्यति केवलं न च गुणैर्भक्तिप्रियो माधवः॥
(पद्यावली ८)
‘व्याधका कौन-सा श्रेष्ठ आचरण था? ध्रुवकी कौन-सी बड़ी उम्र थी? गजेन्द्रके पास कौन-सी विद्या थी? विदुरकी कौन-सी ऊँची जाति थी? यदुपति उग्रसेनका कौन-सा पराक्रम था? कुञ्जाका कौन-सा सुन्दर रूप था? सुदामाके पास कौन-सा धन था? फिर भी उन लोगोंको भगवान्की प्राप्ति हो गयी। कारण कि भगवान्को केवल भक्ति ही प्यारी है। वे केवल भक्तिसे ही सन्तुष्ट होते हैं, आचरण, विद्या आदि गुणोंसे नहीं।
२-पितृगोत्री यथा कन्या स्वामिगोत्रेण गोत्रिका। श्रीरामभक्तिमात्रेणाच्युतगोत्रेण गोत्रकः॥ (नारदपांचरात्र)
भगवानकी शरण लेता है, तो वास्तवमें वह गुण, प्रभाव आदिके ही शरण हुआ, भगवानके शरण नहीं हुआ। परन्तु इन बातोंका उलटा अर्थ न लगा लें।
उलटा अर्थ लगाना क्या है? भगवानके गुण, प्रभाव, नाम, धाम, ऐश्वर्य, माधुर्य, सौन्दर्य आदिको मानना ही नहीं है, इनकी तरफ जाना ही नहीं है। अब कुछ करना है ही नहीं, न भजन करना है, न भगवानके गुण, प्रभाव, लीला आदि सुननी है, न भगवानके धाममें जाना है—यह उलटा अर्थ लगाना है। इनका ऐसा अर्थ लगाना महान् अर्थ करना है।
केवल एक भगवानके शरण होनेका तात्पर्य है—केवल भगवान मेरे हैं। अब वे ऐश्वर्य-सम्पन्न हैं तो बड़ी अच्छी बात और उनमें कुछ भी ऐश्वर्य नहीं है तो बड़ी अच्छी बात। वे बड़े दयालु हैं तो बड़ी अच्छी बात और इतने निष्ठुर, कठोर हैं कि उनके समान दुनियामें कोई कठोर है ही नहीं, तो बड़ी अच्छी बात। उनका बड़ा भारी प्रभाव है तो बड़ी अच्छी बात और उनमें कोई प्रभाव नहीं है तो बड़ी अच्छी बात। शरणागतमें इन बातोंकी कोई परवाह नहीं होती। उसका तो एक ही भाव रहता है कि भगवान जैसे भी हैं, मेरे हैं। भगवानकी इन बातोंकी परवाह न होनेसे भगवानका ऐश्वर्य, माधुर्य, सौन्दर्य, गुण, प्रभाव आदि चले जायेंगे, ऐसी बात नहीं है। पर हम उनकी परवाह नहीं करेंगे, तो हमारी असली शरणागति होगी।
जहाँ गुण, प्रभाव आदिको लेकर भगवानके शरण होते हैं, वहाँ केवल भगवानके शरण नहीं होते, प्रत्युत गुण, प्रभाव आदिके ही शरण होते हैं; जैसे—कोई रुपयोंवाले आदमीका आदर करे तो वास्तवमें वह आदर उस आदमीका नहीं, रुपयोंका है। किसी मिनिस्टरका कितना ही आदर किया जाय तो वह आदर उसका नहीं, मिनिस्टरी-(पद-) का है। किसी बलवान् व्यक्तिका आदर किया जाय तो वह उसके बलका आदर है, उसका खुदका आदर नहीं है। परन्तु अगर कोई केवल व्यक्ति-(धनी आदि-) का आदर करे तो इससे धनीका धन या
मिनिस्टरकी मिनिस्टरी चली जायगी—यह बात नहीं है। वह तो रहेगी ही। ऐसे ही केवल भगवानके शरण होनेसे भगवानके गुण, प्रभाव आदि चले जायेंगे—ऐसी बात नहीं है। परन्तु हमारी दृष्टि तो केवल भगवानपर ही रहनी चाहिये, उनके गुणों आदिपर नहीं।
सप्तर्षियोंने जब पार्वतीजीके सामने शिवजीके अनेक अवगुणोंका और विष्णुके अनेक सदगुणोंका वर्णन करते हुए उनको शिवजीका त्याग करनेके लिये कहा, तब पार्वतीजीने उनको यही उत्तर दिया—
महादेव अवगुन भवन बिष्णु सकल गुन धाम। जेहि कर मनु रम जाहि सन तेहि तेही सन काम॥
(मानस १।८०)
ऐसी ही बात गोपियोंने भी उद्धवजीसे कही थी—
ऊधो! मन माने की बात। दाख छोहारा छाड़ि अमृतफल, बिषकीरा बिष खात॥ जो चकोर को दै कपूर कोउ, तजि अंगार अघात। मधुप करत घर कोरे काठमें, बंधत कमल के पात॥ ज्यों पतंग हित जान आपनो, दीपक सों लपटात। 'सूरदास' जाको मन जासों, ताको सोइ सुहात॥
भगवानके प्रभाव आदिकी तरफ देखनेवालेको, उससे प्रेम करनेवालेको मुक्ति, ऐश्वर्य आदि तो मिल सकता है, पर भगवान नहीं मिल सकते। भगवानके प्रभावकी तरफ न देखनेवाला भगवत्प्रेमी भक्त ही भगवानको पा सकता है। इतना ही नहीं, वह प्रेमी-भक्त भगवानको बाँध भी सकता है, उनकी बिक्री भी कर सकता है! भगवान देखते हैं कि वह मेरेसे प्रेम करता है, मेरे प्रभावकी तरफ देखतातक नहीं, तो भगवानके मनमें उसका बड़ा आदर होता है।
प्रभावकी तरफ देखना यह सिद्ध करता है कि हमारेमें
* (१) असुन्दरः सुन्दरशेखरो वा गुणैर्विहीनो गुणिनां वरो वा। द्वेषी मयि स्यात् करुणाम्बुधिर्वा श्यामः स एवाद्य गतिर्ममायम्॥
'मेरे प्रियतम श्रीकृष्ण असुन्दर हों या सुन्दर-शिरोमणि हों, गुणहीन हों या गुणियोंमें श्रेष्ठ हों, मेरे प्रति द्वेष रखते हों या करुणासिन्धु-रूपसे कृपा करते हों, वे चाहे जैसे हों, मेरी तो वे ही एकमात्र गति हैं।'
(२) आशिलेख वा पादरतां पिनष्टु मामदर्शनान्मर्हतां करोतु वा। यथा तथा वा विदधातु लम्पटो मत्प्राणनाथस्तु स एव नापरः॥
(शिक्षाष्टक ८)
'वे चाहे मुझे हृदयसे लगाकर हर्षित करें या चरणोंमें लिपटे हुए मुझे पैरोंतले रौंद डालें अथवा दर्शन न देकर मर्माहत ही करें। वे परम स्वतन्त्र श्रीकृष्ण जैसे चाहें, वैसे करें, मेरे तो वे ही प्राणनाथ हैं, दूसरा कोई नहीं।'
कुछ पानेकी कामना है। हमारे मनमें उस कामनावाले पदार्थका आदर है। जबतक हमारे मनमें कामना है, तबतक हम प्रभावको देखते हैं। अगर हमारे मनमें कोई कामना न रहे तो भगवान्के प्रभाव, ऐश्वर्यकी तरफ हमारी दृष्टि नहीं जायगी। केवल भगवान्की तरफ दृष्टि होगी तो हम भगवान्के शरण हो जायेंगे, भगवान्के अपने हो जायेंगे।
पूतना राक्षसीने जहर लगाकर स्तन मुखमें दिया तो उसको भगवान्ने माताकी गति दे दी* अर्थात् जो मुक्ति यशोदा मैयाको मिले, वह मुक्ति पूतनाको मिल गयी। जो मुखमें जहर देती है, उसे तो भगवान्ने मुक्ति दे दी। अब जो रोजाना दूध पिलाती है, उस मैयाको भगवान् क्या दें? तो अनन्त जीवोंको मुक्ति देनेवाले भगवान् मैयाके अधीन हो गये, उन्हें अपने-आपको ही दे दिया! मैयाके इतने वशीभूत हो गये कि मैया छड़ी दिखाती है तो वे डरकर रोने लग जाते हैं! कारण कि मैयाकी भगवान्के प्रभाव, ऐश्वर्यकी तरफ दृष्टि ही नहीं है। इस प्रकार जो भगवान्से मुक्ति चाहता है, उसे भगवान् मुक्ति दे देते हैं, पर जो कुछ भी नहीं चाहता, उसे भगवान् अपने-आपको ही दे देते हैं।
सर्वभावसे भगवान्के शरण होनेका रहस्य यह है कि हमारा शरीर अच्छा है, इन्द्रियाँ वशमें हैं, मन शुद्ध-निर्मल है, बुद्धिसे हम ठीक जानते हैं, हम पढ़े-लिखे हैं, हम यशस्वी हैं, हमारा संसारमें मान है—इस प्रकार 'हम भी कुछ हैं' ऐसा मानकर भगवान्के शरण होना शरणगति नहीं है। भगवान्के शरण होनेके बाद शरणगतको ऐसा विचार भी नहीं करना चाहिये कि हमारा शरीर ऐसा होना चाहिये; हमारी बुद्धि ऐसी होनी चाहिये; हमारा मन ऐसा होना चाहिये; हमारा ऐसा ध्यान लगना चाहिये; हमारी ऐसी भावना होनी चाहिये; हमारे जीवनमें ऐसे-ऐसे लक्षण आने चाहिये; हमारे ऐसे आचरण होने चाहिये; हमारेमें ऐसा प्रेम होना चाहिये कि कथा-कीर्तन सुननेपर आँसू बहने लगे, कण्ठ गदगद हो जाय; पर ऐसा हमारे जीवनमें हुआ ही नहीं तो हम भगवान्के शरण कैसे हुए? आदि-आदि। ये बातें अनन्य शरणगतिकी कसौटी नहीं हैं। जो अनन्य शरण
हो जाता है, वह यह देखता ही नहीं कि शरीर बीमार है कि स्वस्थ है? मन चंचल है कि स्थिर है? बुद्धिमें जानकारी है कि अनजानपना है? अपनेमें मूर्खता है कि विद्वत्ता है? योग्यता है कि अयोग्यता है? आदि। इन सबकी तरफ वह स्वप्नमें भी नहीं देखता; क्योंकि उसकी दृष्टिमें ये सब चीजें कूड़ा-करकट हैं, जिन्हें अपने साथ नहीं लेना है। यदि इन चीजोंकी तरफ देखेगा तो अभिमान ही बढ़ेगा कि मैं भगवान्का शरणगत भक्त हूँ अथवा निराश होना पड़ेगा कि मैं भगवान्के शरण तो हो गया, पर भक्तोंके गुण (गीता—बारहवें अध्यायके तेरहवेंसे उन्नीसवें श्लोकतक) तो मेरेमें आये ही नहीं। तात्पर्य यह हुआ कि अगर अपनेमें भक्तोंके गुण दिखायी देंगे तो उनका अभिमान हो जायगा और अगर नहीं दिखायी देंगे तो निराश हो जायगी। इसलिये यही अच्छा है कि भगवान्के शरण होनेके बाद इन गुणोंकी तरफ भूलकर भी नहीं देखें। इसका यह उलटा अर्थ न लगा लें कि हम चाहे वैर-विरोध करें, चाहे द्वेष करें, चाहे ममता करें, चाहे जो कुछ करें? यह अर्थ बिलकुल नहीं है। तात्पर्य है कि इन गुणोंकी तरफ खयाल ही नहीं होना चाहिये। भगवान्के शरण होनेवाले भक्तमें ये सब-के-सब गुण अपने-आप ही आयेंगे, पर इनके आने या न आनेसे उसको कोई मतलब नहीं रखना चाहिये। अपनेमें ऐसी कसौटी नहीं लगानी चाहिये कि अपनेमें ये गुण या लक्षण हैं या नहीं।
सच्चा शरणगत भक्त तो भगवान्के गुणोंकी तरफ भी नहीं देखता और अपने गुणोंकी तरफ भी नहीं देखता। वह भगवान्के ऊँचे-ऊँचे प्रेमियोंकी तरफ भी नहीं देखता कि ऊँचे प्रेमी ऐसे-ऐसे होते हैं, तत्त्वको जाननेवाले जीवन्मुक्त ऐसे-ऐसे होते हैं।
प्रायः लोग ऐसी कसौटी लगाते हैं कि यह भगवान्का भजन करता है तो बीमार कैसे हो गया? भगवान्का भक्त हो गया तो उसको बुखार क्यों आ गया? उसपर दुःख क्यों आ गया? उसका बेटा क्यों मर गया? उसका धन क्यों चला गया? उसका संसारमें अपयश क्यों हो गया? उसका निरादर क्यों हो गया? आदि-आदि। ऐसी कसौटी
* ( १ ) अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी। लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं कं वा दयालु शरणं व्रजेम ॥
( श्रीमद्भा० ३। २। २३ )
'अहो! इस पापिनी पूतनाने जिन्हें मार डालनेकी इच्छासे अपने स्तनोंपर लगाया हुआ कालकूट विष पिलाकर भी वह गति प्राप्त की, जो धात्रीको मिलनी चाहिये, उनके अलावा और कौन दयालु है, जिसकी शरणमें जायें?'
( २ ) गई मारन पूतना कुच कालकूट लगाइ। मातुकी गति दई ताहि कृपालु जादवराइ ॥ ( विनय-पत्रिका २१४। २ )
लगाना बिलकुल फालतू बात है, बड़े नीचे दर्जे की बात है। ऐसे लोगोंको क्या समझाये। वे सत्संगके नजदीक ही नहीं आये, इसीलिये उनको इस बातका पता ही नहीं है कि भक्ति क्या होती है? शरणागति क्या होती है? वे इन बातोंको समझ ही नहीं सकते। परन्तु इसका अर्थ यह भी नहीं है कि भगवान्का भक्त दरिद्र होता ही है, उसका संसारमें अपमान होता ही है, उसकी निन्दा होती ही है। शरणागत भक्तको तो निन्दा-प्रशंसा, रोग-नीरोग-अवस्था आदिसे कोई मतलब ही नहीं होता। इनकी तरफ वह देखता ही नहीं। वह यही देखता है कि मैं हूँ और भगवान् हूँ, बस। अब संसारमें क्या है, क्या नहीं है, त्रिलोकीमें क्या है, क्या नहीं है, प्रभु ऐसे हैं, वे उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय करनेवाले हैं—इन बातोंकी तरफ उसकी दृष्टि जाती ही नहीं।
किसीने एक सन्तसे पूछा—‘आप किस भगवान्के भक्त हैं? जो उत्पत्ति, स्थिति, प्रलय करते हैं, उनके भक्त हैं क्या?’ तो उस सन्तने उत्तर दिया—‘हमारे भगवान्का तो उत्पत्ति, स्थिति, प्रलयके साथ कोई सम्बन्ध है ही नहीं। यह तो हमारे प्रभुका एक ऐश्वर्य है। यह कोई विशेष बात नहीं है।’ शरणागत भक्तको ऐसा होना चाहिये। ऐश्वर्य आदिकी तरफ उसकी दृष्टि ही नहीं होनी चाहिये।
ऋषिकेशमें गंगाजीके किनारे शामको सत्संग हो रहा था। गरमी पड़ रही थी। उधरसे गंगाजीकी ठण्डी हवाकी लहर आयी तो एक सज्जनने कहा—‘कैसी ठण्डी हवाकी लहर आ रही है!’ पास बैठे दूसरे सज्जनने उनसे कहा—‘हवाको देखनेके लिये तुम्हें समय कैसे मिल गया? यह ठण्डी हवा आयी, यह गरम हवा आयी—इस तरफ तुम्हारा खयाल कैसे चला गया?’ भगवान्के भजनमें लगे हो तो हवा ठण्डी आयी या गरम आयी, सुख आया या दुःख आया—इस तरफ जबतक खयाल है, तबतक भगवान्की तरफ खयाल कहाँ? इसी विषयमें हमने एक कहानी सुनी है। कहानी तो नीचे दर्जे की है पर उसका निष्कर्ष बड़ा अच्छा है।
एक कुलटा स्त्री थी। उसको किसी पुरुषसे संकेत मिला कि इस समय अमुक स्थानपर तुम आ जाना। अतः वह समयपर अपने प्रेमीके पास जा रही थी। रास्तेमें एक मस्जिद पड़ती थी। मस्जिदकी दीवारें छोटी-छोटी थीं। दीवारके पास ही वहाँका मौलवी झुककर नमाज पढ़ रहा था। वह कुलटा अनजानेमें उसके ऊपर पैर रखकर निकल गयी। मौलवीको बड़ा गुस्सा आया कि कैसी औरत है
यह! इसने मेरेपर जूतीसहित पैर रखकर मेरेको नापाक (अशुद्ध) बना दिया! वह वहीं बैठकर उसको देखता रहा कि कब आयेगी। जब वह कुलटा पीछे लौटकर आयी, तब मौलवीने उसको धमकाया कि ‘कैसी बेअकल हो तुम! हम परवरदिगारकी बंदगीमें बैठे थे, नमाज पढ़ रहे थे और तुम हमारेपर पैर रखकर चली गयी!’ तब वह बोली—
**मैं नर-राची ना लखी, तुम कस लख्यो सुजान।**
**पढ़ि कुरान बौरा भया, राच्यो नहि रहमान॥**
अर्थात् एक पुरुषके ध्यानमें रहनेके कारण मेरेको इसका पता ही नहीं लगा कि सामने दीवार है या कोई मनुष्य है, पर तू तो भगवान्के ध्यानमें था, फिर तूने मेरेको कैसे पहचान लिया कि वह यही थी? तू केवल कुरान पढ़-पढ़कर बावला हो गया है। अगर तू भगवान्के ध्यानमें रचा हुआ होता तो क्या मुझे पहचान लेता? कौन आया, कैसे आया, मनुष्य था कि पशु-पक्षी था, क्या था, क्या नहीं था, कौन ऊपर आया, कौन नीचे आया, किसने पैर रखा—इधर तेरा खयाल ही क्यों जाता? तात्पर्य है कि एक भगवान्को छोड़कर किसीकी तरफ ध्यान ही कैसे जाय? दूसरी बातोंका पता ही कैसे लगे? जबतक दूसरी बातोंका पता लगता है, तबतक वह शरण कहाँ हुआ?
कौरव-पाण्डव जब बालक थे, तब वे अस्त्र-शस्त्र सीख रहे थे। सीखकर जब तैयार हो गये, तब उनकी परीक्षा ली गयी। एक वृक्षपर एक बनावटी चिड़िया बैठा दी गयी और सबसे कहा गया कि उस चिड़ियाके कण्ठपर तीर मारकर दिखाओ। एक-एक करके सभी आने लगे। गुरुजी पहले सबसे अलग-अलग पूछते कि बताओ, तुम्हें वहाँ क्या दीख रहा है? कोई कहता कि हमें तो वृक्ष दीखता है, कोई कहता कि हमें तो टहनी दीखती है, कोई कहता कि हमें तो चिड़िया दीखती है, चोंच भी दीखती है, पंख भी दीखते हैं। ऐसा कहनेवालोंको वहाँसे हटा दिया गया। जब अर्जुनकी बारी आयी, तब उनसे पूछा गया कि तुमको क्या दीखता है, तो अर्जुनने कहा कि मेरेको तो केवल कण्ठ ही दीखता है, और कुछ भी नहीं दीखता। तब अर्जुनसे बाण मारनेके लिये कहा गया। अर्जुनने अपने बाणसे उस चिड़ियाका कण्ठ वेध दिया; क्योंकि उनकी लक्ष्यपर दृष्टि ठीक थी। अगर चिड़िया दीखती है, वृक्ष, टहनी आदि दीखते हैं तो लक्ष्य कहाँ सधा है? अभी तो दृष्टि फैली हुई है। लक्ष्य होनेपर तो वही दीखेगा, जो लक्ष्य होगा। लक्ष्यके सिवाय दूसरा कुछ दीखेगा ही नहीं। इसी प्रकार जबतक मनुष्यका लक्ष्य एक नहीं हुआ है, तबतक
वह अनन्य कैसे हुआ? अव्यभिचारी 'अनन्ययोग' होना चाहिये—'मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी' (गीता १३।१०)। 'अन्ययोग' नहीं होना चाहिये अर्थात् शरीर, मन, बुद्धि, अहम् आदिकी सहायता नहीं होनी चाहिये। वहाँ तो केवल एक भगवान् ही होने चाहिये।
गोस्वामी तुलसीदासजी महाराजसे किसीने कहा—'आप जिन रामललाकी भक्ति करते हैं, वे तो बारह कलाके अवतार हैं, पर सूरदासजी जिन भगवान् कृष्णकी भक्ति करते हैं, वे सोलह कलाके अवतार हैं।' यह सुनते ही गोस्वामीजी महाराज उसके चरणोंमें गिर पड़े और बोले—'ओह! आपने बड़ी भारी कृपा कर दी! मैं तो रामको दशरथजीके लाड़ले कुँवर समझकर ही भक्ति करता था। अब पता लगा कि वे बारह कलाके अवतार हैं! इतने बड़े हैं वे? आपने आज नयी बात बताकर बड़ा उपकार किया।' अब कृष्ण सोलह कलाके अवतार हैं—यह बात उन्होंने सुनी ही नहीं, इस तरफ उनका ध्यान ही नहीं गया।
भगवान्के प्रति भक्तोंके अलग-अलग भाव होते हैं। कोई कहता है कि दशरथजीकी गोदमें खेलनेवाले जो रामलला हैं, वे ही हमारे इष्ट हैं—'इष्टदेव मम बालक रामा' (मानस ७।७५।३); राजाधिराज रामचन्द्रजी नहीं, छोटा-सा रामलला। कोई भक्त कहता है कि हमारे इष्ट तो लड़डूगोपाल हैं, नन्दके लाला हैं। वे भक्त अपने रामललाकी, नन्दललाकी सन्तोंसे आशीर्वाद दिलाते हैं, तो भगवान्को यह बहुत प्यारा लगता है। तात्पर्य है कि भक्तोंकी दृष्टि भगवान्के ऐश्वर्यकी तरफ जाती ही नहीं।
**या ब्रजरज की परस से, मुक्ति मिलत है चार।**
**वा रज को नित गोपिका, डारत डगर बुहार॥**
आँगनकी जिस रजमें कन्हैया खेलते हैं, वह रज कोई ले ले तो उसको चारों प्रकारकी मुक्ति मिल जाय। पर यशोदा मैया उसी रजको बुहारकर बाहर फेंक देती हैं। मैयाके लिये तो वह कूड़ा-करकट है। अब मुक्ति किसको चाहिये? मैयाकी केवल कन्हैयाकी तरफ ही दृष्टि है। न तो कन्हैयाके ऐश्वर्यकी तरफ दृष्टि है और न योग्यताकी तरफ ही दृष्टि है।
सन्तोंने कहा है कि अगर भगवान्से मिलना हो तो साथमें साथी भी नहीं होना चाहिये और सामान भी नहीं होना चाहिये अर्थात् साथी और सामानके बिना उनसे मिलो। जब साथी, सहारा साथमें है, तो तुम क्या मिले भगवान्से? और मन, बुद्धि, विद्या, धन आदि सामान साथमें बँधा रहेगा तो उसका परदा (व्यवधान) रहेगा।
परदेमें मिलन थोड़े ही होता है! वहाँ तो कपड़ेका भी व्यवधान होता है। कपड़ा ही नहीं, माला भी आड़में आ जाय तो मिलन क्या हुआ? इसलिये साथमें कोई साथी और सामान न हो; फिर भगवान्से जो मिलन होगा, वह बड़ा विलक्षण और दिव्य होगा।
एक महात्माजीको खेतमें काम करनेवाला एक ब्रजवासी ग्वाला मिल गया। वह भगवान्का भक्त था। महात्माजीने उससे पूछा—'तुम क्या करते हो?' उसने कहा—'हम तो अपने लाला कन्हैयाका काम करते हैं।' महात्माजीने कहा—'हम भगवान्के अनन्य भक्त हैं, तुम क्या हो?' उसने कहा—'हम फनन्य भक्त हैं।' महात्माजीने पूछा—'फनन्य भक्त क्या होता है?' तो उसने भी पूछा—'अनन्य भक्त क्या होता है?' महात्माजीने कहा—'अनन्य भक्त वह होता है जो सूर्य, शक्ति, गणेश, ब्रह्मा आदि किसीको भी न माने, केवल हमारे कन्हैयाको ही माने।' उसने कहा—'बाबाजी, हम तो इन ससुरोंका नाम भी नहीं जानते कि ये क्या होते हैं, क्या नहीं होते; हमें इनका पता ही नहीं है; तो हम फनन्य हो गये कि नहीं?' इस प्रकार ब्रह्म क्या होता है? आत्मा क्या होती है? सगुण और निर्गुण क्या होता है? साकार और निराकार क्या होता है? आदि बातोंकी तरफ शरणागत भक्तकी दृष्टि ही नहीं जानी चाहिये।
ब्रजकी एक बात है। एक सन्त कुएँपर किसीसे बात कर रहे थे कि ब्रह्म है, परमात्मा है, जीवात्मा है आदि। वहाँ एक गोपी जल भरने आयी। उसने कान लगाया कि बाबाजी क्या बात कर रहे हैं। जब वह गोपी दूसरी गोपीसे मिली तो उससे पूछा—'अरी सखी! यह ब्रह्म क्या होता है?' उसने कहा—'हमारे लालाका ही कोई अड़ोसी-पड़ोसी, सगा-सम्बन्धी होगा! हमलोग तो जानती नहीं सखी! ये लोग उसीकी धुनमें लगे हैं न? इसलिये सब जानते हैं। हमारे तो एक नन्दके लाला ही हैं। कोई काम हो तो नन्दबाबासे कह देंगी, गिरिराजसे कह देंगी कि महाराज! आप कृपा करो। कन्हैया तो भोला-भाला है, वह क्या समझेगा और क्या करेगा? कन्हैयासे क्या मिलेगा? अरी सखी! वह कन्हैया हमारा है, और क्या मिलेगा? हम भी अकेली हैं और वह कन्हैया भी अकेला है। हमारे पास भी कुछ सामान नहीं और उसके पास भी कुछ सामान नहीं, बिलकुल नंग-धड़ंग बाबा—'नगन मूर्ति बाल गुपालकी, कतरनी बरनी जग-जालकी।' अब ऐसे कन्हैयासे क्या मिलेगा?
यशोदा मैया दाऊजीसे कहती हैं—‘देख दाऊ! यह कन्हैया बहुत भोला-भाला है, तू इसका खयाल रखा कर कि कहीं यह जंगलमें दूर न चला जाय।’ दाऊजी कहते हैं—‘मैया! यह कन्हैया बड़ा चंचल है। जंगलमें मेरे साथ चलते-चलते कोई साँपका बिल देखता है तो उसमें हाथ डाल देता है, अब इसे कोई साँप काट ले तो?’ मैया कहती हैं—‘बेटा! अभी वह छोटा-सा अबोध बालक है, तू बड़ा है, इसलिये इसकी निगाह रखा कर।’ अब दाऊ भैया और सब ग्वाल-बाल कन्हैयाकी निगाह रखते हैं। ग्वाल-बालोंसे कोई कहे कि कन्हैया तो सब दुनियाका पालन करता है, तो वे यही कहेंगे कि तुम्हारा ऐसा भगवान् होगा, जो सब दुनियाका पालन करता होगा। हमारा तो ऐसा नहीं है। हमारा छोटा-सा कन्हैया दुनियाका क्या पालन करेगा?
एक बाबाजीकी गोपियोंसे बातचीत चली। वे बाबाजी बात करते-करते कहने लगे कि कृष्ण इतने ऐश्वर्यशाली हैं, उनका इतना माधुर्य है, उनके पास ऐश्वर्यका इतना खजाना है, आदि। तो गोपियाँ कहने लगीं—‘महाराज! उस खजानेकी चाबी तो हमारे पास है! कन्हैयाके पास क्या है? उसके पास तो कुछ भी नहीं है। कोई उससे माँगेगा तो वह कहाँसे देगा?’ इसलिये किसीको कुछ चाहिये तो वह कन्हैयाके पास न जाये। कन्हैयाके पास, उसकी शरणमें तो वही जाये, जिसको कभी कुछ नहीं चाहिये। किसी भी अवस्थामें कुछ भी चाहनेका भाव न हो अर्थात् विपत्ति, मौत आदिकी अवस्थामें भी ‘मेरी थोड़ी सहायता कर दो, रक्षा कर दो’ ऐसा भाव भी नहीं हो!
भगवान् श्रीरामसे वाल्मीकिजी कहते हैं—
**जाहि न चाहिअ कबहुँ कछु तुम्ह सन सहज सनेहु।**
**बसहु निरंतर तासु मन सो राउर निज गेहु॥**
(मानस २। १३१)
कुछ भी चाहनेका भाव न होनेसे भगवान् स्वाभाविक ही प्यारे लगते हैं, मीठे लगते हैं—‘तुम्ह सन सहज सनेहु।’ जिसमें चाह नहीं है, वह भगवान्का खास घर है—‘सो राउर निज गेहु।’ यदि चाहना भी साथमें रखें और भगवान्को भी साथमें रखें तो वह भगवान्का खास घर नहीं है। भगवान्के साथ ‘सहज’ स्नेह हो, स्नेहमें कोई मिलावट न हो अर्थात् कुछ भी चाहना न हो। जहाँ कुछ भी चाहना हो जाय, वहाँ प्रेम कैसा? वहाँ तो आसक्ति, वासना, मोह, ममता ही होते हैं। इसलिये गोपियाँ सावधान करती हुई
कहती हैं—
**मा यात पान्थाः पथिभीमरथ्यां**
**दिगम्बरः कोऽपि तमालनीलः।**
**विन्यस्तहस्तोऽपि नितम्बबिम्बे**
**धूतः समाकर्षति चित्तवित्तम्॥**
‘अरे पथिको! उस गलीसे मत जाना, वह बड़ी भयावनी है। वहाँ अपने नितम्बबिम्बपर दोनों हाथ रखे जो तमालके समान नीले रंगका एक नंग-धड़ंग बालक खड़ा है, वह केवल देखनेमात्रका अवधूत है। वास्तवमें तो वह अपने पासमेंसे होकर निकलनेवाले किसी भी पथिकके चित्तरूपी धनको लूटे बिना नहीं रहता।’
वह जो काला-काला नंग-धड़ंग बालक खड़ा है न? उससे तुम लुट जाओगे, रीते रह जाओगे! वह ऐसा चोर है कि सब खत्म कर देगा। उधर जाना ही मत, पहले ही खयाल रखना। अगर चले गये तो फिर सदाके लिये ही चले गये! इसलिये कोई अच्छी तरहसे जीना चाहे तो उधर मत जाय। उसका नाम कृष्ण है न? कृष्ण कहते हैं खींचने-वालेको। एक बार खींच ले तो फिर छोड़े ही नहीं। उससे पहचान न हो, तबतक तो ठीक है। अगर उससे पहचान हो गयी तो फिर मामला खत्म। फिर किसी कामके नहीं रहोगे, त्रिलोकीभरमें निकम्मे हो जाओगे!
**‘नारायन’ बौरी भई डोलै, रही न काहू काम की।**
**जाहि लगन लगी घनस्याम की॥**
हाँ, जो किसी कामका नहीं होता, वह सबके लिये सब कामका होता है। परन्तु उसको किसी कामसे कोई मतलब नहीं होता।
शरणागत भक्तको भजन भी करना नहीं पड़ता। उसके द्वारा स्वतः-स्वाभाविक भजन होता है। भगवान्का नाम उसे स्वाभाविक ही बड़ा मीठा, प्यारा लगता है। अगर कोई पूछे कि तुम श्वास क्यों लेते हो? यह हवाको भीतर-बाहर करनेका क्या धंधा शुरू कर रखा है? तो यही कहेंगे कि भाई! यह धंधा नहीं है, इसके बिना हम जी ही नहीं सकते। ऐसे ही शरणागत भक्त भजनके बिना रह ही नहीं सकता। जिसको सब कुछ अर्पण कर दिया, उसके विस्मरणमें परम व्याकुलता, महान् छटपटाहट होने लगती है—‘तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति’ (नारदभक्तिसूत्र १९)। ऐसे भक्तसे अगर कोई कहे कि आधे क्षणके लिये भगवान्को भूल जानेसे त्रिलोकीका राज्य मिलेगा, तो वह इसे भी ठुकरा
देगा। भागवतमें आया है—
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ-
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमुग्यात् ।
न चलति भगवत्पदारविन्दा-
ल्लवनिमिषाधर्मपि यः स वैष्णवाग्रचः ॥
(श्रीमद्भगवद्गीता ११। २। ५३)
‘तीनों लोकोंके समस्त ऐश्वर्यके लिये भी उन देवदुर्लभ भगवच्चरणकमलोंका जो आधे निमेषके लिये भी त्याग नहीं कर सकते, वे ही श्रेष्ठ भगवद्भक्त हैं।’
न पारमेश्वर्य न महेन्द्रधिष्ण्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा
मय्यर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत् ॥
(श्रीमद्भगवद्गीता ११। १४। १४)
भगवान् कहते हैं कि ‘स्वयंको मेरे अर्पित करनेवाला भक्त मुझे छोड़कर ब्रह्माका पद, इन्द्रका पद, सम्पूर्ण पृथ्वीका राज्य, पातालादि लोकोंका राज्य, योगकी समस्त सिद्धियाँ और मोक्षको भी नहीं चाहता।’
भरतजी कहते हैं—
अर्थ न धर्म न काम रुचि गति न चहुँ निरबान ।
जनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन ॥
(मानस २। २०४)
**परिशिष्ट भाव**—भगवान्के साथ कर्मयोगीका ‘नित्य’ सम्बन्ध होता है, ज्ञानयोगीका ‘तात्त्विक’ सम्बन्ध होता है और शरणागत भक्तका ‘आत्मीय’ सम्बन्ध होता है। नित्य सम्बन्धमें संसारके अनित्य सम्बन्धका त्याग है, तात्त्विक सम्बन्धमें तत्त्वके साथ एकता (तत्त्वबोध) है और आत्मीय सम्बन्धमें भगवान्के साथ अभिन्नता (प्रेम) है। नित्य-सम्बन्धमें शान्तरस है, तात्त्विक सम्बन्धमें अखण्डरस है और आत्मीय सम्बन्धमें अनन्तरस है। अनन्तरसकी प्राप्ति हुए बिना जीवकी भूख सर्वथा नहीं मिटती। अनन्तरसकी प्राप्ति शरणागतिसे होती है। इसलिये शरणागति सर्वगुह्यतम एवं सर्वश्रेष्ठ साधन है।
‘सर्वधर्मान्यरित्यज्य’ पदका अर्थ ‘सम्पूर्ण धर्मोंका स्वरूपसे त्याग’ नहीं है, प्रत्युत ‘सम्पूर्ण धर्मोंके आश्रयका त्याग’ है। तात्पर्य है कि किसी भी धर्म (कर्तव्य कर्म)-का आश्रय न हो। जैसे, पहले अध्यायमें आया है—‘त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च’ (१। ३३)। वहाँ भी ‘प्राणांस्त्यक्त्वा’ का अर्थ ‘प्राणोंका त्याग’ न लेकर ‘प्राणोंके आश्रय (आशा)-का त्याग’ ही लिया जा सकता है; क्योंकि प्राणोंका त्याग करके कोई युद्धमें कैसे खड़ा होगा? असम्भव बात है। इसी तरह पहले अध्यायके नवें श्लोकमें आया है—‘अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः’ तो इसका अर्थ यह नहीं है कि बहुत-से अन्य शूरवीर अपने जीवनका त्याग करके खड़े हैं। इसका अर्थ है कि वे शूरवीर अपने जीवनकी आशाका त्याग करके खड़े हैं अर्थात् उनको अपने जीवनकी परवाह नहीं है। अतः यहाँ भी ‘सर्वधर्मान्यरित्यज्य’ पदका अर्थ ‘धर्मोंके आश्रयका त्याग’ लेना चाहिये। जैसे शूरवीरोंको अपने प्राणोंकी अथवा अपने जीवनकी परवाह नहीं है, ऐसे ही भक्तको दूसरे धर्मोंकी परवाह नहीं है। उसकी दृष्टिमें दूसरे धर्मों (कर्तव्य कर्मों)-का महत्त्व नहीं है। कारण कि भगवान्की शरणागतिका जितना महत्त्व है, उतना धर्मोंका महत्त्व नहीं है। धर्म (कर्तव्य-कर्म)-में जड़ताका और शरणागतिमें चिन्मयताका सम्बन्ध रहता है। कर्तव्य कर्म अपने वर्णाश्रमको लेकर होता है; अतः उसमें शरीरकी मुख्यता रहती है। परन्तु शरणागति स्वयंको लेकर होती है; अतः उसमें भगवान्की मुख्यता रहती है।
‘मामेकं शरणं व्रज’ का तात्पर्य है—बाहरसे (व्यवहारमें) सबके साथ प्रेम, आदर-सत्कारका व्यवहार करनेपर भी भीतरसे किसीकी गरज न हो, किसीका आश्रय न हो, केवल भगवान्का ही आश्रय हो—
यह बिनती रघुबीर गुसाई।
और आस-बिस्वास-भरोसो, हरी जीव-जड़ताई ॥
(विनय-पत्रिका १०३)
एक भरोसो एक बल एक आस बिस्वास।
एक राम घन स्याम हित चातक तुलसीदास ॥
(दोहावली २७७)
वास्तवमें पूर्ण शरणागति भगवान् ही प्रदान करते हैं। जैसे छोटा बालक अपना हाथ ऊँचा करता है तो माँ उसको उठा लेती है, ऐसे ही भक्त अपनी शक्तिसे भगवान्के सम्मुख होता है, शरणागतिकी तैयारी करता है तो भगवान् उसको पूर्ण शरणागति दे देते हैं।
अर्जुन पापोंसे छूटना चाहते थे, इसलिये भगवान्ने भी पापोंसे मुक्त करनेकी बात कही है; क्योंकि भगवान्का स्वभाव है—‘ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्’ (गीता ४। ११)। वास्तवमें केवल पापोंसे मुक्ति ही शरणागतिका फल नहीं है। अनन्य शरणागतिसे मनुष्य भगवान्से अभिन्न होकर अनन्तरसको प्राप्त कर सकता है! इसलिये साधकको पापोंसे अथवा दुःखोंसे मुक्ति पानेकी इच्छा न रखकर केवल भगवान्के शरणागत हो जाना चाहिये। कुछ भी चाहनेसे कुछ (अन्तवाला) ही मिलता है, पर कुछ भी न चाहनेसे सब कुछ (अनन्त) मिलता है! भगवान् भी शरणागत भक्तके वशमें हो जाते हैं, उसके ऋणी हो जाते हैं।
यह शरणागति गीताका सार है, जिसको भगवान्ने विशेष कृपा करके कहा है। इस शरणागतिमें ही गीताके उपदेशकी पूर्णता होती है। इसके बिना गीता अधूरी रहती! इसलिये अर्जुनके द्वारा ‘करिष्ये वचनं तव’ कहकर पूर्ण शरणागति स्वीकार करनेपर फिर भगवान् नहीं बोले।
सम्बन्ध—अब पूर्वश्लोकमें कहे अत्यन्त गोपनीय वचनको अनधिकारियोंके सामने कहनेका निषेध करते हैं।
'Relinquishing all Dharmas’ —means the complete abandonment of the notion of agency, proprietorship, results etc., in the practice of Karma, Jñāna and Bhakti Yogas which are the means (dharmas) for attaining the highest good when done as Divine Service.
'I will release you from all sins' —means that I will free you from all obstacles that prevent you from attaining Me; consisting of [the karmic reaction of] innumerable acts of doing what is forbidden and neglecting what is bidden. Accumulating from beginningless times [the reactions of] these deeds cause obstacles in spiritual development.
An alternative interpretation is this:—Bhakti Yoga is possible only for those individuals who love the Lord intensely and who are free from all negative karma.
One’s karmic reactions (sins) are obstacles in the path of developing loving devotion and are so numerous that the expiatory rites which would exculpate them could not possibly be performed in the limited time of one life span.
Arjuna therefore thought that he was incapable of practicing Bhakti Yoga. To remedy Arjuna's despondency the Lord said:
“Completely relinquishing all Dharmas, take refuge in Me alone.”
The term “Dharma” used in this context would apply to the expiatory rites.
So in order to successfully commence Bhakti Yoga, surrender to Me alone. I am supremely compassionate, the refuge of all without distinction, an ocean of maternal solicitude for those dependent on Me.
I will release you from all sins, which have been explained as obstacles to the practice of Bhakti Yoga —grieve not.