गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 18 · Mokṣa Sannyāsa Yoga

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः

१८.४८

sahajaṃ karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet|sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ||

Recitation coming soon

Word meanings

कौन्तेय = O son of Kuntī

सदोषम् = though flawed

अपि = also

सहजम् = innate

कर्म = action

न, त्यजेत् = one should not abandon

हि = for

सर्वारम्भाः = all undertakings

धूमेन = by smoke

अग्निः = fire

इव = as

दोषेण = by flaw

आवृताः = are enveloped

Translation

Therefore, Arjuna, one snould not abandon one’s innate duty, even though it may be tainted ch with blemish; for even as fire is enveloped in smoke, all undertakings are clouded with demerit «AB ee OS Ie

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

The conclusion Lord Krishna gives for this subject is that actions that are initiated naturally and easily executed and are beset with no difficulties should be done even if there may be some fault or defect.

The inner bg-sky purport is that even those situated in jñāna yoga or facilitating communion with the Supreme absolute by knowledge, they too should adopt the path of karma yoga or facilitating communion with the Supreme absolute by actions.

All endeavours in the material world are accompanied by some sort of fault or defect and all living beings must perform actions to exist but the following of one's own natural path is not in the least difficult or beset with unpredictable dangers.

Whereas the standard of jñāna yoga being higher, the possibility of mistake and the chance of defect is greater, as well as the demerit incurred.

So karma yoga is encouraged.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

SanskritEnglish

On verses 18.44–18.48

“क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कुप्यादिजीवनः | तत ऊनः शमाधैर्यः शुश्रुपुः शूद्र उच्यते | अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्रह्मणादिः स उच्यते | ब्रह्मणोऽप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः | नरोऽपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः || इति ||” - Vaishyas are less serene and self-restrained than Kshatriyas and Brahmins because of their life being that of cattle breeders. Because of service to others as servers, others are known as Shudras. If there are superior attributes in a Shudra, he is known as Brahmin; and if a Brahmin has inferior attributes he will be known as Shudra. Even among human beings those who have the divine attributes are said to have traversed the divine Path.

“स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य इति वचनात् | क्षत्रियादिष्वपि शमघनुवृत्तिर्ज्ञायते | न हि शमादिकं विना तस्य यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम् | इत्युक्तवाच्च | शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः इति हि भागवते || न हि क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमादिभिर्हानैर्भावितव्यमिति तत्तद्भवमैपृच्यते | युक्ता ह्येतैः सर्वगुणोऽजैः ||” - It is seen that even when each one performs actions according to one's attributes, some Kshatriyas could be seen endowed with attributes like serenity and self-restraint, because without serenity and self-restraint propitiation of the Lord is not possible. Propitiation through serenity and self-restraint alone is the true propitiation and without them perfection is never possible. “Acts of sacrifice, charity, austerity etc. should never be renounced”. “Intellect, abidance in the Mind, self-restraint and sense-restraint” thus having been said in Bhagavat Purana. Kshatriyas are never prevented from purity, austerity, serenity etc. because being of righteous conduct, they would not lower them. All these attributes are appropriate as in Janaka's balanced behaviour. Those Kshatriyas who never desert battlefield are especially praise worthy.

“शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेऽधिकाः | तद्वीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोऽल्पकाः | अध्यापनं च शुश्रुपा जीवनार्थमृते सताम् | विप्रादिशु क्रमाज्ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना | तस्माच्छूद्रोऽल्पशुश्रुपुः स्वभावाज्जीवनं विना | एते नैसर्गिका भावा स्याद् भावोऽन्योऽपि कुत्रचित् | बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोऽपि यः | अनिसर्गोऽपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः | याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कायाः शमा अपि | अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते || इति च ||” - Valour, vigour, self-restraint, forbearance, charity these are primarily seen more in Kshatriyas than in others, less in Brahmins, lesser in Vaishyas and still less in Shudras. Not merely for the sake of livelihood but for the sake of educating the noble ones it is the predominant attribute of the Brahmins, which is progressively less in others. Teaching is never the proper assignment of the Shudras. Therefore, the Shudras should offer service, if not for livelihood, at least by attending on the noble ones. Sometime due to the force of events even natural attributes are desirable to be abandoned for performing other activities. And even those opposed to the natural attributes are required to be promoted for enhancing propitious attributes. In the alternative, sacrifices and splendour should not be given up, none other actions being more propitious. When the need arises for safeguarding Brahmins and Kshatriyas, Shudras may even desert the battle field.

“प्रसद्य विताहरणं शारीरो दण्ड एव च | अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् | एष ईश्वरभावः स्यान् कार्यः क्षत्रियेतैः | सर्वे विधर्मिणः शास्त्राः क्षत्रियैर्यन्तः सदा | अङ्गायहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्रह्मवादिभिः | कार्यो देहेऽपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वाऽर्पितः | पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः | गुरवश्चैव मित्राणि सुखिस्वहसचारिणः | सम्बन्धितश्च सर्वेऽपि तत्तद्योग्यतयाऽखिलैः | शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः | उन्मादे बन्धनधैवां ताडनं न गुरोः क्वचित् | पापं चरन्तस्त्वन्येऽपि सर्वदृष्टिपथं गताः | शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः | तदुत्तमविरोद्धाराः सन्त्याज्या गुरावोऽपि तु | यथाशक्त्यनुशासैव कालतोऽपि न चेच्छुभाः | विष्णोः परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्त्र एव च | शिक्षयश्च गुरून् शिष्यो गुरवन्नैव शिक्षयेत् | महान्तो नानुशास्त्राश्च विरुद्धाचरिता अपि | यदि च स्वाधिकानां तु विरोधं नैव कुर्वते || इत्यदि च ||”

- Confiscating wealth and giving physical penalty, disciplining those who are disobedient, and destroying their economic power - these are the marks of supremacy. These should be done by none other than Kshatriyas. Those who are non-followers of Dharma should be properly governed by the Kshatriyas. Brahmins can punish their disciples without causing any bodily harm. Now here the disciple is one who has willingly accepted such position or a servant who has been accepted by his master and also naturally the children and relations. The Teachers, the associates, well-read relatives all these can dispense with punishment according to their capacity and capability. If the teacher is demented then he should be bound but never be harmed physically. If he is found to follow undesirable actions then he should be dealt with according to the laws of the situation, place and time. If the Teacher opposes one who is superior to him, then this fact should be brought to his notice. They should be treated with discipline but should never be abandoned as that would not be meritorious. Those Teachers who are devoted to Sri Vishnu should neither be deserted nor penalised. The disciples should not punish (the Teacher) in the same manner as the Teacher would have punished a disciple. Even if a great person is seen to perform acts contrary to the scriptures, he should not be punished if their action does not interfere with that of their superiors.

“आपत्तु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् | क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् | क्षत्रियो ब्राह्ममापत्तु तदापत्तु विशामपि | क्षत्रियो विप्रधर्मोऽपि नैवभैक्ष्यप्रतिग्रही | वैश्य आपत्तु शौद्रं तु धर्ममेकं नचापरम् | शूद्र आपत्तु विद्वधर्मा तदापत्तु च कारुकः | शूद्रस्तु वैश्यधर्मोऽपि नैव वदोक्षरो भवत्वे | अत्यापदि क्षत्रियोऽपि पादशुश्रुषणं विना | शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति | येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनाऽपि न याचिता | शौद्रण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि | अस्मानाश्चेद् बलाधिक्यं सानुवन्धादपि प्रभोः | धर्मार्थं सेवतोऽर्थो विप्रधर्मा धिकाद वरः | प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषाणापि धर्मभाक् | वात्स्योर्यलाधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाऽधिकः | विप्रो भागवती चेतो सेशा लोकास्तयोरिमे | इत्यादि व्यासस्मृती ||” - In times of adversity the Brahmins may perform occupations ordained for the Kshatriyas or the Vaishyas. But Shudras should never perform the occupations ordained for Brahmins or Kshatriyas. Kshatriyas may perform the occupation of Brahmins or of the Vaishyas in times of adversity. But they should never beg for their food. In times of adversity the Vaishyas may accept the occupations of the Shudras and of none other. If the trade is not beneficial to him then he may perform the occupations of carpenter or iron-smith etc. Even though the Shudras accept the occupation of the Vaishyas, they should never endeavour to study the Vedas. In the event of great adversity a Kshatriya may perform the service like a Shudra towards the Brahmins and other Kshatriyas. But they should not offer service to their feet. The Kshatriya performing the actions of Shudras towards the wise ones or his superiors is not unworthy. Such acts performed for the purpose of concealing oneself, when living incognito, are superior even to the acts of Brahmins. It is more meritorious to perform the actions enjoined by the master than remaining without opposing him. Such action become meritorious. If the Kshatriya is strong in his powerful shoulders and the Brahmin is full of wisdom, coupled with devotion to the Resplendent Lord, then the protectors of the world along with the world comes under their way. Thus s'peaks the Vyasa Smriti.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

48 “An action to which one is born, O Son of Kunti, even if it be full of defect, one ought not to give up; for, all activities (as such) are overlaid with defects, as the fire with the smoke. (936)

Since there is involved physical labour in whatever action one has got to perform, why then be finding fault with one's own religion, because there is involved physical labour in following it? Oh, it involves one and the same amount of fatigue to the legs whether they walk over a straight road or run along a rarely trodden path; it causes the same sort of fatigue (burden) if one carries (on one's person) a stone or his own food-provision; why not then carry the food-provision, which would serve as the means of relieving the exertions caused by the journey? Pounding either the corn or the chaff involves the same labour; similarly cooking dog's meat or cooking food for sacrificial purposes entails the same amount of trouble; the churning of curds or churning simple water is one and the same action; the crushing of sand or of sesame seeds in an oil-mill is similarly the same action; the bearing of smoke-nuisance is the same both in blowing wind with one's own mouth for kindling fire for making daily sacrificial offerings (नित्य होम); or for wantonly setting the house on fire, Oh Dhananjaya. It involves the same (pecuniary) strain to support a wife or a (kept) mistress; why then incur the odium of a scandal (by supporting a mistress)? If one cannot avoid death by getting stabbed in the back by turning his back to the enemy, what greater loss could there be incurred by receiving stabs while bravely facing the enemy. If a lady of good breed has to bear the blows of a rod even after taking shelter in a stranger's house, what point has she gained in deserting her husband because of his beating her? In that way, if one cannot secure, without physical exertions, the successful doing of any action whatever, even one of his own liking, then why complain that only the prescribed actions are difficult to perform? What (is undesirable therein), if a being loses all (everything) in exchange for even a little quantity of nectar that makes his life immortal? Similarly, why should one spend on securing poison, and take it and die of it, bringing along with it in addition the sin of suicide? In that way, what else is there other than misery in the sin one accumulates by troubling the senses and wasting in addition his own life-time in it? Therefore, one should follow one's own religion which removes all fatigue and helps one to secure liberation—the greatest amongst the four objects of the existence of man. Therefore, Oh Kiriti, one should follow his own Dharma (religion) and should not forget it in the way one should not, while in difficulty, (forget) the sacred formula which is perfected by repetitions (सिद्ध मंत्र). One should never abandon one's own duty (action) in the way one should not (abandon) a barge while on a sea or a divine medicine when affected by leprosy. God Almighty getting propitiated by worship (on the part of the seeker) in shape of the performance of one's own duties, drives completely away the Rajas and Tamas Guna constituents (from such seeker), and leads him along the road of the Sattva Guna and makes him feel, as venom, the pleasures of this world as also those of the other (Heaven) in his longing for the attainment of Supreme Self, oh the one having a monkey as an emblem on his chariot (epithet of Arjuna). And then the seeker attains the goal—the asceticism, fully and clearly described under the term 'perfection' before (stanza 45, Ch. XVIII). How the seeker, once he attains this plane of asceticism, behaves and what he secures thereby, is being preached now.

Swami Ramsukhdas · Modern

English

[In the preceding verse, the Lord declared, "He who performs his duty ordained by his own nature, incurs no sin." It means that duty ordained by one's own nature, also involves sin. Therefore, the Lord declares, "The natural duties, even though defective, should not be abandoned, because all of these are clouded by defects, as fire by smoke."]

'Sahajam karma kaunteya sadoṣamapi na tyajet'—The duties ordained by one's own nature, are called innate duties. A Brāhmaṇa's innate duties, are serenity and self-control etc., a Kṣatriya's heroism and vigour etc., a Vaiśya's agriculture and cattle-rearing etc., and a Śūdra's, service.

Duties ordained by one's own nature, have the following defects:—

(1) God and the soul, His fragment, both are one's own (Sva), while Prakṛti (Matter) and its evolute, body etc., are different (Para). But the self, a fragment of God, being overpowered by Prakṛti, becomes a slave to it. In other words, all activities are taking place in nature. But, the self by assuming affinity with Nature holds, that they are taking place in him. Thus, he becomes a slave to it. To be such a slave, is a great mistake.

(2) Every action involves violence, in one way or the other.

(3) Action which is desirable to one, is undesirable to someone else. This undesirability, is a defect.

(4) An action may not be performed well, because of heedlessness or error.

A person, should not abandon his innate duty, even though it may be defective. For example, a Kṣatriya's or a Vaiśya's actions, are not to be as virtuous and polite, as those of a Brāhmaṇa. But the Kṣatriyas or the Vaiśyas are not held responsible for those defects and for violence, which their activities involve. They derive benefit by performing these, because these are sanctioned by scriptures and are easily performed, as they suit their temperament.

Alms, is the means of a Brāhmaṇa's livelihood. It may seem free from any defect but it is not. Suppose a beggar is standing at the door of a householder, and another comes there. He is a burden on the householder. There can be jealousy between the two beggars. If food materials are not ready, the householder feels sorry. Suppose, a householder does not want to offer anything, so he suffers pain, after seeing the beggar. If he offers something, he has to incur expenses. But, if the beggar or Brāhmaṇa, returns empty-handed, the householder incurs sin. So he gets entangled, in a dilemma. Thus, though alms involve a blot, yet a Brāhmaṇa, should not abandon it.

A Kṣatriya, has to kill warriors of the army of an enemy.

But he incurs no sin, because it is his innate duty, which is prescribed by scriptures. Similarly, in agriculture, the duty of a Vaiśya involves, violence of several insects and germs. But a Vaiśya, incurs no sin, as it is his innate duty, which is sanctioned by scriptures. So innate duties, should not be abandoned.

Though men, by performing innate duties, incur no sin, how will those duties, lead to salvation? In fact, these are evil propensities, such as desire, attachment, selfishness and pride, which bind a man and because of which, a man incurs sin. So if he performs duties for God's sake, by abandoning evil propensities, without expecting any reward, he will not be bound.

'Sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnirivāvṛtāḥ'—As, there is smoke at the beginning, when fire is burnt, similarly, all undertakings are enveloped by defects, as their performance depends on incidents, circumstances and occasions etc., and these may be undesirable for others. So, a man who performs these duties without expecting any reward, incurs no sin. Therefore, the Lord is saying to Arjuna, 'Brother! It is thy duty, to wage war, which you regard as dreadful, for there is nothing more welcome, for a man of the warrior class, than a righteous war' (Gītā 2/31).

**Appendix**—Because of the attachment to forbidden actions or because of the enjoyment of pleasure against the ordinance of the scripture, performance of actions, sanctioned by the scriptures, seems difficult. In fact actions sanctioned by the scriptures are innate and natural, they need no labour. From the forty-first verse upto this verse the terms 'svakarma', 'svadharma' and 'sahaja karma' have been used. It proves that the Gītā regards 'svakarma' (one's own duty), 'sahaja karma' (innate duty) as 'svadharma' (one's own duty).

Actions which are sanctioned by the scriptures, are certainly tainted with blemish; but if a striver has no desire, he does not hanker after pleasures, then he is not tainted with blemish. It means that whether the doer is tainted with blemish or not, depends on his intention; as—if a surgeon has good intention, wants to serve

the patient rather than to earn money, while performing a surgical operation, he cuts the part of the patient's body, yet he is not tainted with blemish, but his act is regarded as virtuous because he performs the operation selflessly for the good of the patient.

Link:—Now, the Lord while introducing the topic of Sāṅkhyayoga, describes a man who is qualified to practise, Sāṅkhyayoga.

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

सहजं सह जन्मनैव उत्पन्नम् । किं तत्? कर्म कौन्तेय सदोषमपि त्रिगुणात्मकत्वात् न त्यजेत् । सर्वारम्भाः आरभ्यन्त इति आरम्भाः, सर्वकर्माणि इत्येतत्; प्रकरणात् ये केचित् आरम्भाः स्वधर्माः परधर्माश्च, ते सर्वे हि यस्मात् - त्रिगुणात्मकत्वं अत्र हेतुः - त्रिगुणात्मकत्वात् दोषेण धूमेन सहजेन अग्निरिव, आवृताः । सहजस्य कर्मणः स्वधर्माख्यस्य परित्यागेन परधर्मानुष्ठानेऽपि दोषात् नैव मुच्यते; भयावहश्च परधर्मः । न च शक्यते अशेषतः त्यक्तुं अज्ञेन कर्म यतः, तस्मात् न त्यजेत् इत्यर्थः ॥

किं अशेषतः त्यक्तुं अशक्यं कर्म इति न त्यजेत्? किं वा सहजस्य कर्मणः त्यागे दोषो भवतीति? किं च अतः? यदि तावत् अशेषतः त्यक्तुं अशक्यं इति न त्याज्यं सहजं कर्म, एवं तर्हि अशेषतः त्यागे गुण एव स्यादिति सिद्धं भवति । सत्यं एवम्; अशेषतः त्याग एव न उपपद्यते इति चेत्, किं नित्यप्रचलितात्मकः पुरुषः, यथा सांख्यानां गुणाः? किं वा क्रियैव कारकम्, यथा बौद्धानां स्कन्धाः क्षणप्रध्वंसिनः? उभयथापि कर्मणः अशेषतः त्यागः न संभवति । अथ तृतीयोऽपि पक्षः - यदा करोति तदा सक्रियं वस्तु । यदा न करोति, तदा निष्क्रियं तदेव । तत्र एवं सति शक्यं कर्म अशेषतः त्यक्तुम् । अयं तु अस्मिन् तृतीये पक्षे विशेषः - न नित्यप्रचलितं वस्तु, नापि क्रियैव कारकम् । किं तर्हि? व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना क्रिया उत्पद्यते, विद्यमाना च विनश्यति । शुद्धं तत् द्रव्यं शक्तिमत् अवतिष्ठते । इति एवं आहुः काणादाः । तदेव च कारकं इति । अस्मिन् पक्षे को दोषः इति । अयमेव तु दोषः - यतस्तु अभागवतं मतं इदम् । कथं ज्ञायते? यतः आह भगवान् ``नासतो विद्यते भावः'' (भ. गी. २-१६) इत्यादि । काणादानां हि असतः भावः, सतश्च अभावः, इति इदं मतं अभागवतम् । अभागवतमपि न्यायवच्चेत् को दोषः इति चेत्, उच्यते - दोषवत्तु इदम्, सर्वप्रमाणविरोधात् । कथम्? यदि तावत् द्व्यणुकादि द्रव्यं प्राक् उत्पत्तेः अत्यन्तमेव असत्, उत्पन्नं च स्थितं कंचित् कालं पुनः अत्यन्तमेव असत्त्वं आपद्यते, तथा च सति असदेव सत् जायते, सदेव असत्त्वं आपद्यते, अभावः भावो भवति, भावश्च अभावो भवति; तत्र अभावः जायमानः प्राक् उत्पत्तेः शशविषाणकल्पः समवाय्यसमवायिनिमित्ताख्यं कारणं अपेक्ष्य जायते इति । न च एवं अभावः उत्पद्यते, कारणं च अपेक्षते इति शक्यं वक्तुम्, असतां शशविषाणादीनां अदर्शनात् । भावात्मकाश्चेत् घटादयः उत्पद्यमानाः, किंचित् अभिव्यक्तिमात्रे कारणं अपेक्ष्य उत्पद्यन्ते इति शक्यं प्रतिपत्तुम् । किंच, असतश्च सतश्च सद्भावे असद्भावे न क्वचित् प्रमाणप्रमेयव्यवहारेषु विश्वासः कस्यचित् स्यात्, ``सत् सदेव असत् असदेव'' इति निश्चयानुपपत्तेः ॥

किंच, उत्पद्यते इति द्व्यणुकादेः द्रव्यस्य स्वकारणसत्तासंबन्धं आहुः । प्राक् उत्पत्तेश्च असत्, पश्चात् कारणव्यापारं अपेक्ष्य स्वकारणैः परमाणुभिः सत्तया च समवायलक्षणेन संबन्धेन संबध्यते । संबद्धं सत् कारणसमवेतं सत् भवति । तत्र वक्तव्यं कथं असतः स्वं कारणं भवेत् संबन्धो वा केनचित् स्यात्? न हि वन्ध्यापुत्रस्य स्वं कारणं संबन्धो वा केनचित् प्रमाणतः कल्पयितुं शक्यते ॥

ननु नैवं वैशेषिकैः अभावस्य संबन्धः कल्प्यते । द्व्यणुकादीनां हि द्रव्याणां स्वकारणसमवायलक्षणः संबन्धः सतामेव उच्यते इति । न; संबन्धात् प्राक् सत्त्वानभ्युपगमात् । न हि वैशेषिकैः कुलालदण्डचक्रादिव्यापारात् प्राक् घटादीनां अस्तित्वं इष्यते । न च मृद एव घटाद्याकारप्राप्तिं इच्छन्ति । ततश्च असत एव संबन्धः पारिशेष्यात् इष्टो भवति ॥ ननु असतोऽपि समवायलक्षणः संबन्धः न विरुद्धः । न; वन्ध्यापुत्रादीनां अदर्शनात् । घटादेरेव प्रागभावस्य स्वकारणसंबन्धो भवति न वन्ध्यापुत्रादेः, अभावस्य तुल्यत्वेऽपि इति विशेषः अभावस्य वक्तव्यः । एकस्य अभावः, द्वयोः अभावः, सर्वस्य अभावः, प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, इतरेतराभावः, अत्यन्ताभावः इति लक्षणतो न केनचित् विशेषो दर्शयितुं शक्यः । असति च विशेषे घटस्य प्रागभावः एव कुलालादिभिः घटभावं आपद्यते संबध्यते च भावेन कपालाख्येन, संबद्धश्च सर्वव्यवहारयोग्यश्च भवति, न तु घटस्यैव प्रध्वंसाभावः अभावत्वे सत्यपि, इति प्रध्वंसाद्यभावानां न क्वचित् व्यवहारयोग्यत्वम्, प्रागभावस्यैव द्व्यणुकादिद्रव्याख्यस्य उत्पत्त्यादिव्यवहारार्हत्वं इत्येतत् अहमञ्जसम्; अभावत्वाविशेषात् अत्यन्तप्रध्वंसाभावयोरिव ॥

ननु नैव अस्माभिः प्रागभावस्य भावापत्तिः उच्यते । भावस्यैव तर्हि भावापत्तिः; यथा घटस्य घटापत्तिः, पटस्य वा पटापत्तिः । एतदपि अभावस्य भावापत्तिवदेव प्रमाणविरुद्धम् । सांख्यस्यापि यः परिणामपक्षः सोऽपि अपूर्वधर्मोत्पत्तिविनाशाङ्गीकरणात् वैशेषिकपक्षात् न विशिष्यते । अभिव्यक्तितिरोभावाङ्गीकरणेऽपि अभिव्यक्तितिरोभावयोः विद्यमानत्वाविद्यमानत्वनिरूपणे पूर्ववदेव प्रमाणविरोधः । एतेन कारणस्यैव संस्थानं उत्पत्त्यादि इत्येतदपि प्रत्युक्तम् ॥

पारिशेष्यात् सत् एकमेव वस्तु अविद्यया उत्पत्तिविनाशादिधर्मैः अनेकधा नटवत् विकल्प्यते इति । इदं भागवतं मतं उक्तं ``नासतो विद्यते भावः'' (भ. गी. २-१६) इत्यस्मिन् श्लोके, सत्प्रत्ययस्य अव्यभिचारात्, व्यभिचाराच्च इतरेषामिति ॥

कथं तर्हि आत्मनः अविक्रियत्वे अशेषतः कर्मणः त्यागः न उपपद्यते इति? यदि वस्तुभूताः गुणाः, यदि वा अविद्याकल्पिताः, तद्धर्मः कर्म, तदा आत्मनि अविद्याध्यारोपितमेव इति अविद्वान् ``न हि कश्चित् क्षणमपि अशेषतः त्यक्तुं शक्नोति'' (भ. गी. ३-५) इति उक्तम् । विद्वांस्तु पुनः विद्यया अविद्यायां निवृत्तायां शक्नोत्येव अशेषतः कर्म परित्यक्तुम्, अविद्याध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः । न हि तैमिरिकदृष्ट्या अध्यारोपितस्य द्विचन्द्रादेः तिमिरापगमेऽपि शेषः अवतिष्ठते । एवं च सति इदं वचनं उपपन्नं ``सर्वकर्माणि मनसा'' (भ. गी. ५-१३) इत्यादि, ``स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः'' (भ. गी. १८-४५) ``स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः'' (भ. गी. १८-४६) इति च ॥

या कर्मजा सिद्धिः उक्ता ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणा, तस्याः फलभूता नैष्कर्म्यसिद्धिः ज्ञाननिष्ठालक्षणा च वक्तव्येति श्लोकः आरभ्यते -

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

उपर्युक्त श्लोकमें यह बात कही कि स्वभावनियत कर्मोंको करनेवाला मनुष्य, विषमें जन्मे हुए कीड़ेकी भाँति पापको प्राप्त नहीं होता, तथा (तीसरे अध्यायमें) यह भी कहा है कि दूसरेका धर्म भयावह है और 'कोई भी अज्ञानी बिना कर्म किये क्षणभर भी नहीं रह सकता।' इसलिये—

जो जन्मके साथ उत्पन्न हो उसका नाम सहज है। वह क्या है? कर्म। हे कौन्तेय! त्रिगुणमय होनेके कारण जो दोषयुक्त है, ऐसे दोषयुक्त भी अपने सहज कर्मको नहीं छोड़ना चाहिये।

क्योंकि सभी आरम्भ—जो आरम्भ किये जाते हैं उनका नाम आरम्भ है, अतः यहाँ प्रकरणके अनुसार सर्वारम्भका तात्पर्य समस्त कर्म है। सो स्वधर्म या परधर्मरूप जो कुछ भी कर्म है, वे सभी तीनों गुणोंके कार्य हैं। अतः त्रिगुणात्मक होनेके कारण साथ जन्मे हुए धुएँसे अग्निकी भाँति दोषसे आवृत हैं।

अभिप्राय यह है कि स्वधर्म नामक सहज कर्मका परित्याग करनेसे और परधर्मका ग्रहण करनेसे भी, दोषसे छुटकारा नहीं हो सकता और परधर्म भयावह भी है; तथा अज्ञानीद्वारा सम्पूर्ण कर्मोंका पूर्णतया त्याग होना सम्भव भी नहीं है; सुतरां सहज कर्मको नहीं छोड़ना चाहिये।

भाष्यकार विगुण शब्दके बाद 'अपि' वाक्यशेष मानते हैं, इसलिये भाषामें अपि शब्दका अर्थ कर दिया गया है।

(यहाँ यह विचार करना चाहिये कि) क्या कर्मोंका अशेषतः त्याग होना असम्भव है, इसलिये उनका त्याग नहीं करना चाहिये, अथवा सहज कर्मका त्याग करनेमें दोष है इसलिये ?

पू०—इसमें क्या सिद्ध होगा ?

उ०—यदि यह बात हो कि अशेषतः त्याग होना अशक्य है, इसलिये सहज कर्मोंका त्याग नहीं करना चाहिये, तब तो यही सिद्ध होगा कि कर्मोंका अशेषतः त्याग करनेमें गुण ही है।

पू०—यह ठीक है, परंतु यदि कर्मोंका पूर्णतया त्याग हो ही नहीं सकता (तो फिर गुण-दोषकी बात ही क्या है ?)

उ०—तो क्या सांख्यवादियोंके गुणोंकी भाँति आत्मा सदा चलन-स्वभाववाला है ? अथवा बौद्धमतावलम्बियोंके प्रतिक्षणमें नष्ट होनेवाले (रूप, वेदना, विज्ञान, संज्ञा और संस्काररूप) पञ्चस्कन्धोंकी भाँति क्रिया ही कारक है ? इन दोनों ही प्रकारोंसे कर्मोंका अशेषतः त्याग नहीं हो सकता।

हाँ, तीसरा एक पक्ष और भी है कि जब आत्मा कर्म करता है तब तो वह सक्रिय होता है और जब कर्म नहीं करता, तब वही निष्क्रिय होता है, ऐसा मान लेनेसे कर्मोंका अशेषतः त्याग भी हो सकता है।

इस तीसरे पक्षमें यह विशेषता है कि न तो आत्मा नित्य चलन-स्वभाववाला माना गया है और न क्रियाको ही कारक माना गया है, तो फिर क्या है कि अपने स्वरूपमें स्थित द्रव्यमें ही अविद्यमान क्रिया उत्पन्न हो जाती है और विद्यमान क्रियाका नाश हो जाता है ? शुद्ध द्रव्य क्रियाकी शक्तिसे युक्त होकर स्थित रहता है और वही कारक है। इस प्रकार वैशेषिकमतावलम्बी कहते हैं।

पू०—इस पक्षमें क्या दोष है ?

उ०—इसमें प्रधान दोष तो यही है कि यह मत भगवान्को मान्य नहीं है।

पू०—यह कैसे जाना जाता है।

उ०—इसीलिये कि भगवान् तो 'असत् वस्तुका कभी भाव नहीं होता' इत्यादि वचन कहते हैं और वैशेषिक-मतवादी असत्का भाव और सत्का अभाव मानते हैं।

पू०—भगवान्का मत न होनेपर भी यदि न्याययुक्त हो तो इसमें क्या दोष है ?

उ०—बतलाते हैं (सुनो) सब प्रमाणोंसे इस मतका विरोध होनेके कारण भी यह मत दोषयुक्त है।

पू०—किस प्रकार ?

उ०—यदि यह माना जाय कि द्रव्यणुक आदि द्रव्य उत्पत्तिसे पहले अत्यन्त असत् हुए ही उत्पन्न हो जाते हैं और किञ्चित् काल स्थित रहकर फिर अत्यन्त ही असत् भावको प्राप्त हो जाते हैं, तब तो यही मानना हुआ कि असत् ही सत् हो जाता है अर्थात् अभाव भाव हो जाता है और भाव अभाव हो जाता है।

अर्थात् (यह मानना हुआ कि) उत्पन्न होनेवाला अभाव, उत्पत्तिसे पहले शश-शृङ्गकी भाँति सर्वथा असत् होता हुआ ही समवायि, असमवायि और निमित्त नामक तीन कारणोंकी सहायतासे उत्पन्न होता है।

परंतु अभाव इस प्रकार उत्पन्न होता है अथवा कारणकी अपेक्षा रखता है—यह कहना नहीं बनता; क्योंकि खरगोशके सींग आदि असत् वस्तुओंमें ऐसा नहीं देखा जाता।

हाँ, यदि यह माना जाय कि उत्पन्न होनेवाले घटादि भावरूप हैं और वे अभिव्यक्तिके किसी कारणकी सहायतासे उत्पन्न होते हैं, तो यह माना जा सकता है।

तथा असत्का सत् और सत्का असत् होना मान लेनेपर तो किसीका प्रमाण-प्रमेय-व्यवहारमें कहीं विश्वास ही नहीं रहेगा; क्योंकि ऐसा मान लेनेसे फिर यह निश्चय नहीं होगा कि सत् सत् ही है और असत् असत् ही है।

इसके सिवा वे 'उत्पन्न होता है' इस वाक्यसे द्रव्यणुक आदि द्रव्यका अपने कारण और सत्तासे सम्बन्ध होना बतलाते हैं अर्थात् उत्पत्तिसे पहले कार्य असत् होता है, फिर अपने कारणके व्यापारकी अपेक्षासे (सहायतासे) अपने कारणरूप परमाणुओंसे और सत्तासे समवायरूप सम्बन्धके द्वारा संगठित हो जाता है और संगठित होकर कारणसे मिलकर सत् हो जाता है।

इसपर उनको बतलाना चाहिये कि असत्का कारण सत् कैसे हो सकता है? और असत्का किसीके साथ सम्बन्ध भी कैसे हो सकता है? क्योंकि वन्ध्यापुत्रकी सत्ता, उसका किसी सत् पदार्थके साथ सम्बन्ध अथवा उसका कारण किसीके भी द्वारा प्रमाणपूर्वक सिद्ध नहीं किया जा सकता।

पू०—वैशेषिक-मतवादी अभावका सम्बन्ध नहीं मानते। वे तो भावरूप द्रव्यणुक आदि द्रव्योंका ही अपने कारणके साथ समवायरूप सम्बन्ध बतलाते हैं।

उ०—यह बात नहीं है; क्योंकि (उनके मतमें) कार्य-कारणका सम्बन्ध होनेसे पहले कार्यकी सत्ता नहीं मानी गयी। अर्थात् वैशेषिक-मतावलम्बी कुम्हार और दण्ड-चक्र आदिकी क्रिया आरम्भ होनेसे पहले घट आदिका अस्तित्व नहीं मानते और यह भी नहीं मानते कि मिट्टीको ही घटादिके आकारकी प्राप्ति हुई है। इसलिये अन्तमें असत्का ही सम्बन्ध मानना सिद्ध होता है।

पू०—असत्का भी समवायरूप सम्बन्ध होना विरुद्ध नहीं है।

३०—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि वन्ध्यापुत्र आदिका किसीके साथ सम्बन्ध नहीं देखा जाता।

अभावकी समानता होनेपर भी यदि कहो कि घटादिके प्रागभावका ही अपने कारणके साथ सम्बन्ध होता है, वन्ध्यापुत्रादिके अभावका नहीं, तो इनके अभावोंका भेद बतलाना चाहिये।

एकका अभाव, दोका अभाव, सबका अभाव, प्रागभाव, प्रध्वंसाभाव, अन्योन्याभाव, अत्यन्ताभाव—इन लक्षणोंसे कोई भी अभावकी विशेषता नहीं दिखला सकता।

फिर किसी प्रकारकी विशेषता न होते हुए भी यह कहना कि घटका प्रागभाव ही कुम्हार आदिके द्वारा घटभावको प्राप्त होता है तथा उसका कपाल नामक अपने कारणरूप भावसे सम्बन्ध होता है और वह सब व्यवहारके योग्य भी होता है। परंतु उसी घटका जो प्रध्वंसाभाव है, वह अभावत्वमें समान होनेपर भी सम्बन्धित नहीं होता। इस तरह प्रध्वंसादि अभावोंको किसी भी अवस्थामें व्यवहारके योग्य न मानना और केवल द्रव्यणुक आदि द्रव्य नामक प्रागभावको ही उत्पत्ति आदि व्यवहारके योग्य मानना, असमञ्जसरूप ही है; क्योंकि अत्यन्ताभाव और प्रध्वंसाभावके समान ही प्रागभावका भी अभावत्व है, उसमें कोई विशेषता नहीं है।

पू०—हमने प्रागभावका भावरूप होना नहीं बतलाया है।

३०—तब तो तुमने भावका ही भावरूप हो जाना कहा है, जैसे घटका घटरूप हो जाना, वस्त्रका वस्त्ररूप हो जाना; परंतु यह भी अभावके भावरूप होनेकी भाँति ही प्रमाण-विरुद्ध है।

सांख्य-मतावलम्बियोंका जो परिणामवाद है, उसमें अपूर्व धर्मकी उत्पत्ति और विनाश स्वीकार किया जानेके कारण, वह भी (इस विषयमें) वैशेषिक-मतसे कुछ विशेषता नहीं रखता।

अभिव्यक्ति (प्रकट होना) और तिरोभाव (छिप जाना) स्वीकार करनेसे भी अभिव्यक्ति और तिरोभावकी विद्यमानता और अविद्यमानताका निरूपण करनेमें पहलेकी भाँति ही प्रमाणसे विरोध होगा ।

इस विवेचनसे ‘कारणका कार्यरूपमें स्थित होना ही उत्पत्ति आदि हैं’ ऐसा निरूपण करनेवाले मतका भी खण्डन हो जाता है ।

इन सब मतोंका खण्डन हो जानेपर अन्तमें यही सिद्ध होता है कि ‘एक ही सत्य तत्त्व (आत्मा) अविद्याद्वारा नटकी भाँति उत्पत्ति, विनाश आदि धर्मोंसे अनेक रूपमें कल्पित होता है।’ यही भगवान्का अभिप्राय ‘नासतो विद्यते भावः’ इस श्लोकमें बतलाया गया है; क्योंकि सत्प्रत्ययका व्यभिचार नहीं होता और अन्य (असत्) प्रत्ययोंका व्यभिचार होता है (अतः सत् ही एकमात्र तत्त्व है) ।

पू०—यदि (भगवान्के मतमें) आत्मा निर्विकार है तो (वे) यह कैसे कहते हैं कि ‘अशेषतः कर्मोंका त्याग नहीं हो सकता?’

उ०—शरीर-इन्द्रियादिरूप गुण चाहे सत्य वस्तु हों, चाहे अविद्याकल्पित हों, जब कर्म उन्हींका धर्म है, तब आत्मामें तो वह अविद्याध्यारोपित ही है । इस कारण ‘कोई भी अज्ञानी अशेषतः कर्मोंका त्याग क्षणभर भी नहीं कर सकता’ यह कहा गया है ।

परंतु विद्याद्वारा अविद्या निवृत्त हो जानेपर ज्ञानी तो कर्मोंका अशेषतः त्याग कर ही सकता है; क्योंकि अविद्या नष्ट होनेके उपरान्त, अविद्यासे अध्यारोपित वस्तुका अंश बाकी नहीं रह सकता ।

(यह प्रत्यक्ष ही है कि) तिमिर-रोगसे विकृत हुई दृष्टिद्वारा अध्यारोपित दो चन्द्रमा आदिका कुछ भी अंश तिमिर-रोग नष्ट हो जानेपर शेष नहीं रहता ।

सुतरां 'सब कर्मोंको मनसे छोड़कर' इत्यादि कथन ठीक ही हैं। तथा 'अपने-अपने कर्मोंमें लगे हुए मनुष्य संसिद्धिको प्राप्त होते हैं' 'मनुष्य अपने कर्मोंसे उसकी पूजा करके सिद्धि प्राप्त करता है'— ये कथन भी ठीक हैं

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

म्हणौनि भलतिये कर्मीं । आयासु जऱ्ही उपक्रमीं । तरी काय स्वधर्मीं । दोषु । सांगें ? ॥ ९३६ ॥ आगा उजू वाटा चालावें । तऱ्ही पायचि शिणवावे । ना आडरानें धांवावें । तऱ्ही तेंचि ॥ ९३७ ॥ पैं शिळा कां सिदोरिया । दाटणें एक धनंजया । परी जें वाहतां विसांवया । मिळिजे तें घेपे ॥ ९३८ ॥ येऱ्हवीं कणा आणि भूसा । कांडितांही सोसु सरिसा । जेंचि रंधन श्वान मांसा । तेंचि हवी ॥ ९३९ ॥ दधी जळाचिया घुसळणा । व्यापार सारिखेचि विचक्षणा । वाळुवे तिळा घाणा । गाळणें एक ॥ ९४० ॥ पैं नित्य होम देयावया । कां सैरा आगी सुवावया । फुंकितां धू धनंजया । साहणें तेंचि ॥ ९४१ ॥ परी धर्मपत्नी धांगडी । पोसितां जरी एकी वोढी । तरी कां अपरवडी । आणावी आंगा ? ॥ ९४२ ॥ हां गा पाठीं लागला घाई । मरण न चुकेचि पाहीं । तरी समोरला काई । आगळें न कीजे ? ॥ ९४३ ॥ कुलस्त्री दांड्याचे घाये । परघर रिगालीहि जरी साहे । तरी स्वपतीतें वायें । सांडिलें कीं । ॥ ९४४ ॥ तैसें आवडतेंही करणें । न निपजे शिणल्याविणें । तरी विहित बा रे कोणें । बोलें भारी ? ॥ ९४५ ॥ वरी थोडेंचि अमृत घेतां । सर्वस्व वेंचो कां पंडुसुता । जेणें जोडे जीविता । अक्षयत्व ॥ ९४६ ॥ येर काह्यां मोलें वेंचूनि । विष पियावे घेऊनि । आत्महत्येसि निमोनि । जाइजे जेणें ॥ ९४७ ॥ तैसें जाचूनियां इंद्रियें । वेंचूनि आयुष्याचेनि दिये । सांचलें पापीं आन आहे । दुःखावाचूनि ? ॥ ९४८ ॥ म्हणौनि करावा स्वधर्मु । जो करितां हिरोनि घे श्रमु । उचित देईल परमु । पुरुषार्थराजु ॥ ९४९ ॥ याकारणें किरीटी । स्वधर्माचिये राहाटी । न विसंबिजे संकटीं । सिद्धमंत्र जैसा ॥ ९५० ॥ कां नाव जैसी उदधीं । महारोगी दिव्यौषधी । न विसंबिजे तया बुद्धी । स्वकर्म येथ ॥ ९५१ ॥ मग ययाचि गा कपिध्वजा । स्वकर्माचिया महापूजा । तोषला ईशु तमरजा । झाडा करुनी ॥ ९५२ ॥ शुद्धसत्त्वाचिया वाटा । आणी आपुली उत्कंठा । भवस्वर्ग काळकूटा । ऐसें दावी ॥ ९५३ ॥ जियें वैराग्य येणें बोलें । मागां संसिद्धी रूप केलें । किंबहुना तें आपुलें । मेळवी खागें ॥ ९५४ ॥ मग जिंतिलिया हे भोये । पुरुष सर्वत्र जैसा होये । कां जालाही जें लाहे । तें आतां सांगों ॥ ९५५ ॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

(18.936) और फिर यदि हर किसी कर्म के आरम्भ में कष्ट होते हैं तो स्वधर्म में ही क्या दोष है कहो?

(18.937) अजी! सीधे रास्ते से चलने से पाँवों को श्रम करना पड़ता है और आड़े-टेढ़े जंगली रास्ते से दौड़ने में भी उन्हीं को श्रम होता है।

(18.938) पत्थर बाँध ले जाओ अथवा कलेवा बाँध ले जाओ; बोझ दोनों वस्तुओं का पड़ता है, परन्तु जो विश्राम के लिए उपयोगी है वही वस्तु ले जानी चाहिए।

(18.939) धान्य तथा भुस के कूटने में समान ही श्रम होता है, पकाने का श्रम जितना कुत्ते के मांस के लिए होता है उतना ही हवि के लिए भी होता है। (18.940) हे ज्ञानी! दही हो या जल हो, मन्थन का श्रम दोनों में समान होता है। कोल्हू में तिली डाली जाय वा रेत, दोनों वस्तुएँ समान ही पेली जाती हैं।

(18.941) नित्य होम के लिए हो अथवा और किसी काम के लिए, आग सुलगाने के समय धुवाँ सहने का कष्ट समान ही होता है।

(18.942) धर्मपत्नी हो अथवा कोई व्यभिचारिणी स्त्री, दोनों के रखने में समान ही खर्च होता है, तो फिर धर्मपत्नी का छोड़ दूसरी स्त्री रखने की अपकीर्ति क्यों लेनी चाहिए?

(18.943) पीठ पर घाव लगने से यदि मृत्यु नहीं टलती तो शत्रु के घाव से मरना क्या अधिक कीर्तिकारक नहीं है?

(18.944) कुलस्त्री दूसरे के घर में घुसे और फिर भी डण्डे की मार सहती रहे, तो उसने अपने पति का वृथा ही छोड़ दिया;

(18.945) वैसे ही, चाहे जो कर्म हो, यदि वह श्रम किये बिना नहीं हो सकता तो यह क्योंकर कहा जा सकता है कि विहित कर्म ही कठिन है!

(18.946) और हे पाण्डुसुत! जिससे जीवन का अविनाशिता का लाभ होता है वह अमृत थोड़ा-सा भी लेने के लिए यदि सर्वस्व खर्च हो जाय तो कुछ हानि नहीं। (18.947) पर जिस विष से मृत्यु प्राप्त होती हैं और आत्महत्या का दोष लगता है उसे मोल लेकर क्यों पीना चाहिए?

(18.948) वैसे ही, इन्द्रियों को कष्ट दे सम्पूर्ण आयुष्य के दिन खर्च कर पापों का आचरण करने से दुःख के अतिरिक्त और क्या प्राप्त होता है?

(18.949) इसलिए स्वधर्म का आचरण (जो श्रम का परिहार करता है और उचित और श्रेष्ठ पुरुषार्थों के राजा मोक्ष को प्राप्त करा देता है) करना चाहिए।

(18.950) अतएव हे किरीटी! संकट के समय जैसे सिद्धमन्त्र को न भूलना चाहिए वैसे ही स्वधर्माचरण कभी न छोड़ना चाहिए;

(18.951) अथवा समुद्र में जैसे नाव का त्याग न करना चाहिए, महारोग में जैसे दिव्य औषधि को न त्यागना चाहिए. उसी प्रकार संसार में स्वकर्म न छोड़ना चाहिए।

(18.952) क्योंकि हे कपिध्वज! स्वकर्म करते रहने से ईश्वर स्वकर्म की महापूजा से सन्तुष्ट है। रज और तम को झड़ा कर

(18.953) अपनी वासना को सत्त्व के मार्ग पर ले आता है और यह प्रतीति करा देता है कि संसार और स्वर्ग दोनों कालकूट विष हैं; (18.954) अधिक क्या कहें, पहले हमसे वैराग्य नाम दे जिस संसिद्धि का वर्णन किया था वही पद प्राप्त करा देता है।

(18.955) अब यह भूमिका हस्तगत कर लेने पर पुरुष सर्वत्र किस प्रकार रहता है, और पूर्ण होता हुआ क्या प्राप्त करता है उसका

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

भावार्थ— हे कुन्तीनन्दन! अपना स्वाभाविक कर्म दोषयुक्त हो तो भी नहीं छोड़ना चाहिए, क्योंकि धुएँ से अग्नि के समान सभी आरम्भ दोष से ढके हुए हैं।

व्याख्या— धर्म जन्म के साथ ही लगा हुआ है। जैसे ब्राह्मण कुल में उत्पन्न हुआ बालक स्वभाव से ही जप, ध्यान और स्वाध्याय में निरत रहता है तथा क्षत्रिय का बालक सिंहादि वन्य पशुओं का आखेट करता है। अतः अपना कर्म दोषयुक्त जान पड़े तो भी उसे त्यागे नहीं, क्योंकि अग्नि के साथ जैसे धुआँ रहता है वैसे ही कोई न कोई दोष तो प्रत्येक कर्म के साथ लगा हुआ है।

कर्मों में दोषदृष्टि तो भक्त और जिज्ञासुओं की होनी चाहिए। उनके लिए तो कर्ममात्र दोषयुक्त है। जिज्ञासु को तो यही विचार करना चाहिए कि मैं कौन हूँ, यह संसार क्या है और यह आ कहाँ से गया इत्यादि। परन्तु कर्मकाण्डी को तो कर्म ही इष्ट होता है, क्योंकि यह संसार कर्म ही का तो परिणाम है। अतः उसे निरन्तर स्वकर्म का अनुष्ठान करना चाहिए। इसी से ये कर्मलोलुप कर्मकाण्डी भक्ति और ज्ञान को नहीं पहचान सकते। कहा भी है—‘यत्कर्मि न विजानाति’ इत्यादि।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

[पूर्वश्लोकमें यह कहा गया कि स्वभावके अनुसार शास्त्रोंने जो कर्म नियत किये हैं, उन कर्मोंको करता हुआ मनुष्य पापको प्राप्त नहीं होता। इससे सिद्ध होता है कि स्वभावनियत कर्मोंमें भी पाप-क्रिया होती है। अगर पाप-क्रिया न होती तो 'पापको प्राप्त नहीं होता' यह कहना नहीं बनता। अतः यहाँ भगवान् कहते हैं कि 'जो सहज कर्म हैं, उनमें कोई दोष भी आ जाय तो भी उनका त्याग नहीं करना चाहिये; क्योंकि सब-के-सब कर्म धुएँसे अग्निकी तरह दोषसे आवृत हैं।']

**'सहज कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्'**—स्वभावनियत कर्म सहज-कर्म कहलाते हैं; जैसे—ब्राह्मणके शम, दम आदि; क्षत्रियके शौर्य, तेज आदि; वैश्यके कृषि, गौरक्ष्य आदि और शूद्रके सेवा-कर्म—ये सभी सहज-कर्म हैं। जन्मके बाद शास्त्रोंने पूर्वके गुण और कर्मोंके अनुसार जिस वर्णके लिये जिन कर्मोंकी आज्ञा दी है, वे शास्त्रनियत कर्म भी सहज-कर्म कहलाते हैं; जैसे—ब्राह्मणके लिये यज्ञ करना और कराना, पढ़ना और पढ़ाना आदि; क्षत्रियके लिये यज्ञ करना, दान करना आदि; वैश्यके लिये यज्ञ करना आदि; और शूद्रके लिये सेवा।

सहज कर्ममें ये दोष हैं—

(१) परमात्मा और परमात्माका अंश—ये दोनों ही 'स्व' हैं तथा प्रकृति और प्रकृतिका कार्य शरीर आदि—ये दोनों ही 'पर' हैं। परन्तु परमात्माका अंश स्वयं प्रकृतिके वश होकर परतन्त्र हो जाता है अर्थात् क्रियामात्र प्रकृतिमें होती है और उस क्रियाको यह अपनेमें मान लेता है तो परतन्त्र हो जाता है। यह प्रकृतिके परतन्त्र होना ही महान् दोष है।

(२) प्रत्येक कर्ममें कुछ-न-कुछ आनुषंगिक अनिवार्य हिंसा आदि दोष होते ही हैं।

(३) कोई भी कर्म किया जाय, वह कर्म किसीके अनुकूल और किसीके प्रतिकूल होता ही है। किसीके प्रतिकूल होना भी दोष है।

(४) प्रमाद आदि दोषोंके कारण कर्मके करनेमें कमी रह जाना अथवा करनेकी विधिमें भूल हो जाना भी दोष है।

अपने सहज-कर्ममें दोष भी हो, तो भी उसको नहीं छोड़ना चाहिये। इसका तात्पर्य है कि जैसे ब्राह्मणके कर्म जितने सौम्य हैं, उतने ब्राह्मणतर वर्णोंके कर्म सौम्य नहीं हैं। परन्तु सौम्य न होनेपर भी वे कर्म दोषी नहीं माने जाते अर्थात् ब्राह्मणके सहज कर्मोंकी अपेक्षा क्षत्रिय, वैश्य

आदिके सहज कर्मोंमें गुणोंकी कमी होनेपर भी उस कमीका दोष नहीं लगता और अनिवार्य हिंसा आदि भी नहीं लगते, प्रत्युत उनका पालन करनेसे लाभ होता है। कारण कि वे कर्म उनके स्वभावके अनुकूल होनेसे करनेमें सुगम हैं और शास्त्रविहित हैं।

ब्राह्मणके लिये भिक्षा बतायी गयी है। देखनेमें भिक्षा निर्दोष दीखती है, पर उसमें भी दोष आ जाते हैं। जैसे किसी गृहस्थके घरपर कोई भिक्षुक खड़ा है और उसी समय दूसरा भिक्षुक वहाँ आ जाता है तो गृहस्थको भार लगता है। भिक्षुकोंमें परस्पर ईर्ष्या होनेकी सम्भावना रहती है। भिक्षा देनेवालेके घरमें पूरी तैयारी नहीं है तो उसको भी दुःख होता है। यदि कोई गृहस्थ भिक्षा देना नहीं चाहता और उसके घरपर भिक्षुक चला जाय तो उसको बड़ा कष्ट होता है। अगर वह भिक्षा देता है तो खर्चा होता है और नहीं देता है तो भिक्षुक निराश होकर चला जाता है। इससे उस गृहस्थको पाप लगता है और बेचारा उसमें फँस जाता है। इस प्रकार यद्यपि भिक्षामें भी दोष होते हैं, तथापि ब्राह्मणको उसे छोड़ना नहीं चाहिये।

क्षत्रियके लिये न्याययुक्त युद्ध प्राप्त हो जाय तो उसको करनेसे क्षत्रियको पाप नहीं लगता। यद्यपि युद्धरूप कर्ममें दोष हैं; क्योंकि उसमें मनुष्योंको मारना पड़ता है, तथापि क्षत्रियके लिये सहज और शास्त्रविहित होनेसे दोष नहीं लगता। ऐसे ही वैश्यके लिये खेती करना बताया गया है। खेती करनेमें बहुत-से जन्तुओंकी हिंसा होती है। परन्तु वैश्यके लिये सहज और शास्त्रविहित होनेसे हिंसाका इतना दोष नहीं लगता। इसलिये सहज कर्मोंको छोड़ना नहीं चाहिये।

सहज कर्मोंको करनेमें दोष (पाप) नहीं लगता—यह बात ठीक है; परन्तु इन साधारण सहज कर्मोंसे मुक्ति कैसे हो जायगी? वास्तवमें मुक्ति होनेमें सहज कर्म बाधक नहीं हैं। कामना, आसक्ति, स्वार्थ, अभिमान आदिसे ही बन्धन होता है और पाप भी इन कामना आदिके कारणसे ही होते हैं। इसलिये मनुष्यको निष्कामभावपूर्वक भगवत्प्रीत्यर्थ सहज कर्मोंको करना चाहिये, तभी बन्धन छूटेगा।

**'सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः'**—जितने भी कर्म हैं, वे सब-के-सब सदोष ही हैं; जैसे—आग सुलगायी जाय तो आरम्भमें धुआँ होता ही है। कर्म करनेमें देश, काल, घटना, परिस्थिति आदिकी परतन्त्रता और दूसरोंकी प्रतिकूलता भी दोष है, परन्तु स्वभावके अनुसार शास्त्रोंने आज्ञा दी है। उस आज्ञाके अनुसार निष्कामभावपूर्वक

कर्म करता हुआ मनुष्य पापका भागी नहीं होता। इसीसे भगवान् अर्जुनसे मानो यह कह रहे हैं कि 'भैया! तू जिस युद्धरूप क्रियाको घोर कर्म मान रहा है, वह तेरा धर्म है;

**परिशिष्ट भाव**—निषिद्ध कर्ममें आसक्ति होनेसे अथवा निषिद्ध रीतिसे भोग भोगनेके कारण ही विहित कर्म कठिन प्रतीत होता है। वास्तवमें विहित कर्म सहज स्वाभाविक है, इसमें परिश्रम नहीं है।

इकतालीसवें श्लोकसे यहाँतक 'स्वकर्म', 'स्वधर्म' और 'सहजकर्म' शब्दोंका प्रयोग हुआ है। इससे सिद्ध होता है कि गीता स्वकर्म और सहजकर्मको ही 'स्वधर्म' मानती है।

विहित कर्म करनेमें दोष तो होता है, पर कामना, सुखबुद्धि, भोगबुद्धि न रहनेसे दोष लगता नहीं। तात्पर्य है कि दोष लगना या न लगना कर्ताकी नीयतपर निर्भर है; जैसे—डॉक्टरकी नीयत ठीक हो, पैसोंका उद्देश्य न होकर सेवाका उद्देश्य हो तो ऑपरेशनमें रोगीका अंग काटनेपर भी उसको दोष नहीं लगता, प्रत्युत निःस्वार्थभाव और हितकी दृष्टि होनेसे पुण्य होता है।

सम्बन्ध—अब भगवान् सांख्ययोगका प्रकरण आरम्भ करते हुए पहले सांख्ययोगके अधिकारीका वर्णन करते हैं।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin