गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 18 · Mokṣa Sannyāsa Yoga

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा

१८.५०

siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me|samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā||

Recitation coming soon

Word meanings

कौन्तेय = O Kaunteya

सिद्धिम् = perfection

प्राप्तः = having attained

ब्रह्म = Brahman

या = which

ज्ञानस्य = of knowledge

परा = supreme

निष्ठा = culmination

यथा = how

आप्नोति = attains

तथा = in that way

मे = from me

समासेन = in brief

एव = indeed

निबोध = understand

Translation

Arjuna, know from Me only briefly the process through which man having attained actionlessness, which is the highest consummation of Jñanayoga (the path of Knowledge) reaches Brahma.

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

The perfection achieved by consistent performance of karma yoga or facilitating communion with the Supreme Lord by prescribed Vedic activities allows one to attain dhyāna or meditation on Lord Krishna or any of His authorised incarnations and expansions as revealed in Vedic scriptures with bhakti or exclusive loving devotion.

Lord Krishna is inviting one to learn how, in what manner and by what conduct one attains the ātma or immortal soul

and the pure, consciousness of the Brāhman or spiritual substratum pervading all existence which are the two manifestations of the Supreme Lord, who is the paramount of attainment and the goal of all endeavours.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Madhva BhāṣyaSanskritEnglish

On verses 18.50–18.52

“यथा - येनोपायेन सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध | या सिद्धिर्ज्ञानस्य परा निष्ठा |” -How and with what means perfection the Brahman is attained, that you listen from Me (says Sri Krishna), that perfection which is the consummation of the supreme wisdom.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish

On verses 18.50–18.52

“वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्मसिद्धिं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्माख्याया लक्ष्म्याः सकाशं यथाऽऽप्नोति तथा निबोध || मम योनिर्महद् ब्रह्म, ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् इत्यक्तत्वात् | ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा इत्युक्त्वा मद्भक्तिं लभते पराम् || इति वक्ष्यमाणत्वाच्च | सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् ब्रजन् | प्राप्यं लक्ष्मि तत्प्रसादात् पुनः स्वुद्धा हरी यदा | भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वुद्धे विष्णुं प्रपद्यते | अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेऽपि सतः पुरा | त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते | तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम् | इति वराहे ||” - The manner in which, having acquired perfection through performance of unattached action, one can acquire closeness to the nature of Sri Mahalakshmi, known as Brahman, who is being spoken here as “My womb is the Great Brahman”. “In Brahman, verily, do I establish” thus and further having also spoken “Having acquired the nature of Brahman” and “attains supreme devotion towards me” (the word Brahman does not apply to anyone other than Sri Lakshmi). With the extinction of all demerits and renouncing the body and proceeding to the gods progressively, attaining Sri Lakshmi and through her favour pleasing Sri Hari with devotion, thereby being aware of Him, he attains Sri Vishnu. For the one who has realized Sri Vishnu, even while having body and before renouncing it, there is progressive increase in wisdom and on attaining Keshava, he continues to remain in the same form. Thus in Mahavaraha Purana.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

50 “Having reached this Perfection, the way he (next) reaches Brahman, that learn of Me, just in brief, O Son of Kunti; (for), that is the Highest Consummation of Knowledge. (984)

Such Self Perfection is secured only by such lucky ones who win at the opportune time the kind favour of the preceptor. The darkness brightens with the rise of the Sun, or the camphor becomes the lamp (flame) itself, with the association of the lamp (flame), or a crystal of salt becomes water itself as soon as it comes in contact with water, or one in slumber resumes his full consciousness when he gets awake, and when the slumber and dream are scrapped up. In that way, in the case of one, who through his good luck gets rid of his sense of duality at hearing the preceptor’s words, and secures rest in the union with the Self—can any one say in the case of such a one, that there remains any duty (action) yet to be performed by him? Is there anything like coming and going in the case of the all-pervading sky? There is certainly (left) nothing for such a one to do. But (there might be) such as cannot become like this, viz. who cannot secure the “Self”, with the (very first) meeting (contact) of his ears with the preceptor’s words. It might be that i) he has burnt the Rajas and Tamas (in himself), in the fire in the form of performance of prescribed actions, kindled with the help of fire-wood in the form of fruit-motived and prohibited actions; or ii) he has kept under complete control, like a servant, his craving for (his) sons, wealth, as also the attachment for Heaven; or iii) he has washed clean and pure, in the holy waters of the restraint of organs (प्रत्याहार), the wayward organs defiled by the enjoyment of sense objects; or iv) has secured the firm seat of asceticism, after invigorating spiritual power as a result of dedicating to God Almighty, the fruit of actions forming his duty. In short, he might have collected all the material necessary for promoting knowledge at the time of the (desired) realisation of the Self. He might have even met the worthy preceptor at this juncture, and the latter too might have, ungrudgingly and with open mind, preached the advice (leading to) the realization of the Self. (With all this) is it ever possible to secure complete recovery from illness the moment the medicine is taken? Could there be midday immediately following Sunrise? With the best seeds sown in the fertile and watered land, there could be secured immeasurable yield; (yet there is also the time factor and) this will take place when the crops fully grow up and mature for harvesting. There is the road, straight, easy and clear, there is besides good company, and one can reach the destination without hardship; yet due time will also be necessary for making the journey. In that way, there is secured the asceticism, and also the worthy preceptor is met; besides there has shot up a vigorous sprout in the form of right discrimination (i.e. one has grasped the fact that mundane existence is unreal and Brahman is the only Reality). There is also established the strong conviction that everything else is an illusion, Supreme Brahman alone being real. Yet, Supreme Brahman which is all-pervading, and the best of all, and wherein comes to an end the business of deliverance, which absorbs in itself, Oh Kiriti, the triad, (the object to be secured, the means by which it is secured and the securing agent), and also stops all the activity of knowledge, in whom also is lost the oneness of the unity, and wherein gets dissolved the (last) particle of bliss, and which remains after the elimination of all things—to be one with the essence of that Supreme Brahman, and to be Supreme Brahman itself—(all this) is secured (only) in due order of things (and not all at once). Delicious food served to a hungry person, goes on giving him added satisfaction as each morsel is taken; in that way the secret hoard of the essence of Supreme Brahman becomes more and more exposed (to the seeker) as the light (lamp) of right thinking gets more and more bright on the strength of asceticism. Now I preach to you the vital-point in regard to the order in which one endowed with the qualification necessary for enjoying the glory of the Self, rises up and (ultimately) becomes eligible to attain Supreme Brahman.

Swami Ramsukhdas · Modern

English

'Siddhiṁ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me'—Here, the term 'Siddhiṁ' (perfection), denotes purification of the inner sense (viz., mind and heart), which was discussed in the preceding verse, by the expressions 'Asaktabuddhiḥ' (unattached intellect), 'Jitātmā' (subdued body) and 'vigataspṛhaḥ' (freedom from desires). Such a person, whose inner sense is purified, has no desire or attachment for anything, circumstance, or person. Nothing, remains to be achieved by him. So it has been said, that he has attained perfection.

A worldly person, thinks that he has attained perfection, if his desires are satisfied, and he has attained accomplishments (Siddhis), such as aṇimā (that which makes a Yogī infinitely small and invisible) etc. But in fact, this is not perfection, because satisfaction (fulfilment), of one desire, gives birth to other desires. These desires prolong and they bind him. Real perfection, consists in total freedom, from desires.

A striver, who has attained perfection in the form of purification of the inner sense, attains Brahma. Lord Kṛṣṇa, exhorts Arjuna, to hear from Him of the important factors, in brief, because these are indispensable for a striver, who wants to practise, the Sāṅkhyayoga.

The term 'nibodha' (Know), denotes that in the Discipline of Knowledge, action and material, are not so important, as is knowledge. So the term 'Nibodha,' has been used here, as well as in the thirteenth verse of this chapter, in connection with a 'Sāṅkhyayogī'.

'Samāscnaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā'—'Parāniṣṭhā', is the final stage of Sāṅkhyayoga (the Discipline of Knowledge). Lord Kṛṣṇa asks Arjuna, to know after hearing from Him in brief, how a striver following the path of Knowledge, attains Brahma (the Eternal), that supreme state of knowledge.

Appendix—Here the term 'siddhim' means complete purification of the inner sense, having attained which a Karmayogī can follow either the Path of Knowledge or the Path of Devotion—

**tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā matkathā śravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate**

(Śrīmadbhā. 11/20/9)

'Actions should be performed by the time, there is detachment (dispassion) from mundane pleasures or until there is faith in listening to My pastime and divine stories and in their loud chanting etc.'

If a striver does not insist on anyone of the three disciplines of Karma, Jñāna and Bhakti, then these are the 'means' as well as the 'end'. As means, these three are different but as an end all the three are one. Therefore in the Gītā, the Lord in certain references declared devotion as a means to achieve an end which is knowledge (Self-realization)—'mayi cānanyayogena bhaktiṭravyabhicāriṇi' (13/10), 'mām ca yo'vyabhicāreṇa... brahma bhūyāya kalpate' (14/26); and in other references He declared Jñāna as a means to achieve Bhakti which is an end—'sanniyamyendriyagrāmaṁ sarvatra...sarvabhūta hite ratāḥ' (12/4), 'brahmabhūtaḥ prasannātmā...madbhaktiṁ labhate parām' (18/54).

The Lord by the expression 'svakarmaṇā tamabhyareya siddhim

vindati mānavaḥ' (18/46) declared the attainment (perfection) of devotion by Karmayoga; and here He declares the perfection of Jñānayoga viz., Self-realization through Karmayoga by the expression 'siddhiṁ prāpto yathā brahma'. In the fifth chapter also by the means of Karmayoga, quick perfection of Jñānayoga viz., 'attainment of the Absolute' has been declared—'yoga yukto munirbrahma nacirenādhigacchati' (5/6).

Link:—The Lord in the next three verses, describes the virtues with which a striver, should be endowed, in order to attain Brahma (the Eternal or the Absolute).

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

सिद्धिं प्राप्तः स्वकर्मणा ईश्वरं समभ्यर्च्य तत्प्रसादजां कायेन्द्रियाणां ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां सिद्धिं प्राप्तः - सिद्धिं प्राप्तः इति तदनुवादः उत्तरार्थः । किं तत् उत्तरम्, यदर्थः अनुवादः इति, उच्यते - यथा येन प्रकारेण ज्ञाननिष्ठारूपेण ब्रह्म परमात्मानं आप्नोति, तथा तं प्रकारं ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिक्रमं मे मम वचनात् निबोध त्वं निश्चयेन अवधारय इत्येतत् । किं विस्तरेण? न इति आह - समासेनैव संक्षेपेणैव हे कौन्तेय, यथा ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोधेति । अनेन या प्रतिज्ञाता ब्रह्मप्राप्तिः, तां इदंतया दर्शयितुं आह - ``निष्ठा ज्ञानस्य या परा'' इति । निष्ठा पर्यवसानं परिसमाप्तिः इत्येतत् । कस्य? ब्रह्मज्ञानस्य या परा । कीदृशी सा? यादृशं आत्मज्ञानम् । कीदृक् तत्? यादृशः आत्मा । कीदृशः सः? यादृशो भगवता उक्तः, उपनिषद्वाक्यैश्च न्यायतश्च ॥

ननु विषयाकारं ज्ञानम् । न ज्ञानविषयः, नापि आकारवान् आत्मा इष्यते क्वचित् । ननु ``आदित्यवर्णम्'' (श्वे. उ. ३-८) ``भारूपः'' (छा. उ. ३-१४-२) ``स्वयंज्योतिः'' (बृ. उ. ४-३-९) इति आकारवत्त्वम् आत्मनः श्रूयते । न; तमोरूपत्वप्रतिषेधार्थत्वात् तेषां वाक्यानां - द्रव्यगुणाद्याकारप्रतिषेधे आत्मनः तमोरूपत्वे प्राप्ते तत्प्रतिषेधार्थानि``आदित्यवर्णम्'' (श्वे. उ. ३-८) इत्यादीनि वाक्यानि । ``अरूपम्'' (क. उ. १-३-१५) इति च विशेषतः रूपप्रतिषेधात् । अविषयत्वाच्च - ``न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्'' (श्वे. उ. ४-२०) ``अशब्दमस्पर्शम्'' (क. उ. १-३-१५) इत्यादेः । तस्मात् आत्माकारं ज्ञानं इति अनुपपन्नम् ॥

कथं तर्हि आत्मनः ज्ञानम्? सर्वं हि यद्विषयं यत् ज्ञानम्, तत् तदाकारं भवति । निराकारश्च आत्मा इत्युक्तम् । ज्ञानात्मनोश्च उभयोः निराकारत्वे कथं तद्भावनानिष्ठा इति? न; अत्यन्तनिर्मलत्वातिस्वच्छत्वातिसूक्ष्मत्वोपपत्तेः आत्मनः । बुद्धेश्च आत्मवत् नैर्मल्याद्युपपत्तेः आत्मचैतन्याकाराभासत्वोपपत्तिः । बुद्ध्याभासं मनः, तदाभासानि इन्द्रियाणि, इन्द्रियाभासश्च देहः । अतः लौकिकैः देहमात्रे एव आत्मदृष्टिः क्रियते ॥

देहचैतन्यवादिनश्च लोकायतिकाः ``चैतन्यविशिष्टः कायः पुरुषः'' इत्याहुः । तथा अन्ये इन्द्रियचैतन्यवादिनः, अन्ये मनश्चैतन्यवादिनः, अन्ये बुद्धिचैतन्यवादिनः । ततोऽपि आन्तरं अव्यक्तं अव्याकृताख्यं अविद्यावस्थं आत्मत्वेन प्रतिपन्नाः केचित् । सर्वत्र बुद्ध्यादिदेहान्ते आत्मचैतन्याभासता आत्मभ्रान्तिकारणं इत्यतश्च आत्मविषयं ज्ञानं न विधातव्यम् । किं तर्हि? नामरूपाद्यनात्माध्यारोपणनिवृत्तिरेव कार्या, आत्मचैतन्यविज्ञानं कार्यम्, अविद्याध्यारोपितसर्वपदार्थाकारैः अविशिष्टतया दृश्यमानत्वात् इति । अत एव हि विज्ञानवादिनो बौद्धाः विज्ञानव्यतिरेकेण वस्त्वेव नास्तीति प्रतिपन्नाः, प्रमाणान्तरनिरपेक्षतां च स्वसंविदितत्वाभ्युपगमेन । तस्मात् अविद्याध्यारोपितनिराकरणमात्रं ब्रह्मणि कर्तव्यम्, न तु ब्रह्मविज्ञाने यत्नः, अत्यन्तप्रसिद्धत्वात् । अविद्याकल्पितनामरूपविशेषाकारापहृतबुद्धीनां अत्यन्तप्रसिद्धं सुविज्ञेयं आसन्नतरं आत्मभूतमपि, अप्रसिद्धं दुर्विज्ञेयं अतिदूरम् अन्यदिव च प्रतिभाति अविवेकिनाम् । बाह्याकारनिवृत्तबुद्धीनां तु लब्धगुर्वात्मप्रसादानां न अतः परं सुखं सुप्रसिद्धं सुविज्ञेयं स्वासन्नतरम् अस्ति । तथा चोक्तं - ``प्रत्यक्षावगमं धर्म्यम्'' (भ. गी. ९-२) इत्यादि ॥

केचित्तु पण्डितंमन्याः ``निराकारत्वात् आत्मवस्तु न उपैति बुद्धिः । अतः दुःसाध्या सम्यग्ज्ञाननिष्ठा'' इत्याहुः सत्यम्; एवं गुरुसंप्रदायरहितानां अश्रुतवेदान्तानाम् अत्यन्तबहिर्विषयासक्तबुद्धीनां सम्यक्प्रमाणेषु अकृतश्रमाणाम् । तद्विपरीतानां तु लौकिकग्राह्यग्राहकद्वैतवस्तुनि सद्बुद्धिः नितरां दुःसंपादा, आत्मचैतन्यव्यतिरेकेण वस्त्वन्तरस्य अनुपलब्धेः, यथा च ``एतत् एवमेव, न अन्यथा'' इति अवोचाम; उक्तं च भगवता ``यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः'' (भ. गी. २-६९) इति । तस्मात् बाह्याकारभेदबुद्धिनिवृत्तिरेव आत्मस्वरूपावलम्बनकारणम् । न हि आत्मा नाम कस्यचित् कदाचित् अप्रसिद्धः प्राप्यः हेयः उपादेयो वा; अप्रसिद्धे हि तस्मिन् आत्मनि स्वार्थाः सर्वाः प्रवृत्तयः व्यर्थाः प्रसज्येरन् । न च देहाद्यचेतनार्थत्वं शक्यं कल्पयितुम् । न च सुखार्थं सुखम्, दुःखार्थं दुःखम् । आत्मावगत्यवसानार्थत्वाच्च सर्वव्यवहारस्य । तस्मात् यथा स्वदेहस्य परिच्छेदाय न प्रमाणान्तरापेक्षा, ततोऽपि आत्मनः अन्तरतमत्वात् तदवगतिं प्रति न प्रमाणान्तरापेक्षा; इति आत्मज्ञाननिष्ठा विवेकिनां सुप्रसिद्धा इति सिद्धम् ॥

येषामपि निराकारं ज्ञानं अप्रत्यक्षम्, तेषामपि ज्ञानवशेनैव ज्ञेयावगतिरिति ज्ञानं अत्यन्तप्रसिद्धं सुखादिवदेव इति अभ्युपगन्तव्यम् । जिज्ञासानुपपत्तेश्च - अप्रसिद्धं चेत् ज्ञानम्, ज्ञेयवत् जिज्ञास्येत । यथा ज्ञेयं घटादिलक्षणं ज्ञानेन ज्ञाता व्याप्तुं इच्छति, तथा ज्ञानमपि ज्ञानान्तरेण ज्ञातव्यं आप्तुम् इच्छेत् । न एतत् अस्ति । अतः अत्यन्तप्रसिद्धं ज्ञानम्, ज्ञातापि अत एव प्रसिद्धः इति । तस्मात् ज्ञाने यत्नो न कर्तव्यः, किं तु अनात्मनि आत्मबुद्धिनिवृत्तावेव । तस्मात् ज्ञाननिष्ठा सुसंपाद्या ॥

सा इयं ज्ञानस्य परा निष्ठा उच्यते, कथं कार्या इति -

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

पूर्वोक्त स्वधर्मानुष्ठानद्वारा ईश्वरार्चनरूप साधनसे उत्पन्न हुई ज्ञाननिष्ठा-प्राप्तिकी योग्यतारूप सिद्धिको जो प्राप्त कर चुका है और जिसमें आत्मविषयक विवेकज्ञान उत्पन्न हो गया है, उस पुरुषको जिस क्रमसे केवल आत्म-ज्ञाननिष्ठारूप नैष्कर्म्यसिद्धि मिलती है, वह (क्रम) बतलाना है, अतः कहते हैं—

सिद्धिको प्राप्त हुआ, अर्थात् अपने कर्मोंद्वारा ईश्वरकी पूजा करके, उसकी कृपासे उत्पन्न हुई शरीर और इन्द्रियोंकी ज्ञाननिष्ठा-प्राप्तिकी योग्यतारूप सिद्धिको प्राप्त हुआ पुरुष—यह पुनरुक्ति आगे कहे जानेवाले वचनोंके साथ सम्बन्ध जोड़नेके लिये है।

वे आगे कहे जानेवाले वचन कौन-से हैं जिनके लिये पुनरुक्ति है? सो बतलाते हैं—

जिस ज्ञाननिष्ठारूप प्रकारसे (साधक) ब्रह्मको— परमात्माको पाता है, उस प्रकारको यानी ज्ञाननिष्ठा- प्राप्तिके क्रमको तू मेरे वचनोंसे निश्चयपूर्वक समझ।

क्या (उसका) विस्तारपूर्वक (वर्णन करेंगे?) इसपर कहते हैं कि नहीं। हे कौन्तेय! समाससे अर्थात् संक्षेपसे ही, जिस क्रमसे ब्रह्मको प्राप्त होता है, उसे समझ। इस वाक्यसे जिस ब्रह्म-प्राप्तिके लिये प्रतिज्ञा की थी, उसे इदंरूपसे (स्पष्ट) दिखानेके लिये कहते हैं कि ज्ञानकी जो परानिष्ठा है उसको सुन। अन्तिम अवधि-परिसमाप्तिका नाम निष्ठा है। ऐसी जो ब्रह्मज्ञानकी परमावधि है (उसको सुन)।

वह (ब्रह्मज्ञानकी निष्ठा) कैसी है? जैसा कि आत्मज्ञान है। वह कैसा है? जैसा आत्मा है। वह (आत्मा) कैसा है? जैसा भगवान्ने बतलाया है तथा जैसा उपनिषद्वाक्योंद्वारा कहा गया है और जैसा न्यायसे सिद्ध है।

पू०—ज्ञान विषयाकार होता है, परंतु आत्मा न तो कहीं भी विषय माना जाता है और न आकारवान् ही।

उ०—किंतु 'आदित्यवर्णम्' 'प्रकाशस्वरूपम्' 'स्वयंज्योतिः' इस तरह आत्माका आकारवान् होना तो श्रुतिमें कहा है।

पू०—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि वे वाक्य तमःस्वरूपत्वका निषेध करनेके लिये कहे गये हैं। अर्थात् आत्मामें द्रव्यगुण आदिके आकारका प्रतिषेध करनेपर जो आत्माके अन्धकाररूप माने जानेकी आशङ्का होती है, उसका प्रतिषेध करनेके लिये ही 'आदित्यवर्णम्' इत्यादि वाक्य हैं; क्योंकि 'अरूपम्' आदि वाक्योंसे विशेषतः रूपका प्रतिषेध किया गया है और 'इसका (आत्माका) रूप इन्द्रियोंके सामने नहीं ठहरता, इसको (आत्माको) कोई भी आँखोंसे नहीं देख सकता' 'यह अशब्द है, अस्पर्श है' इत्यादि वचनोंसे भी आत्मा किसीका विषय नहीं है, यह बात कही गयी है।

सुतरां 'जैसा आत्मा है वैसा ही ज्ञान है' यह कहना युक्तियुक्त नहीं है।

तब फिर आत्माका ज्ञान कैसे होता है? क्योंकि सभी ज्ञान जिसको विषय करते हैं उसीके आकारवाले होते हैं और 'आत्मा निराकार है' ऐसा कहा है। फिर ज्ञान और आत्मा दोनों निराकार होनेसे उसमें भावना और निष्ठा कैसे हो सकती है?

उ०—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि आत्माका अत्यन्त निर्मलत्व, स्वच्छत्व और सूक्ष्मत्व सिद्ध है और बुद्धिका भी आत्माके सदृश निर्मलत्व आदि सिद्ध है, इसलिये उसका आत्मचैतन्यके आकारसे आभासित होना बन सकता है।

बुद्धिसे आभासित मन, मनसे आभासित इन्द्रियाँ और इन्द्रियोंसे आभासित स्थूल शरीर है। इसलिये सांसारिक मनुष्य देहमात्रमें ही आत्मदृष्टि करते हैं।

देहात्मवादी लोकायतिक, 'चैतन्यविशिष्ट शरीर ही आत्मा है' ऐसा कहते हैं, दूसरे, इन्द्रियों को चेतन कहनेवाले हैं तथा कोई मन को और कोई बुद्धि को चेतन कहनेवाले हैं।

कितने ही उस बुद्धि के भी भीतर व्याप्त, अव्यक्त को—अव्याकृतसंज्ञक अविद्यावस्थ (चिदा-भास)-को आत्मरूपसे समझनेवाले हैं।

बुद्धिसे लेकर शरीरपर्यन्त सभी जगह आत्म-चैतन्यका आभास ही उनमें आत्माकी भ्रान्तिका कारण है।

अतः (यह सिद्ध हुआ कि) आत्मविषयक ज्ञान विधेय नहीं है। तो क्या विधेय है? नाम-रूप आदि अनात्मा वस्तुओं का जो आत्मामें अध्यारोप है उसकी निवृत्ति ही कर्तव्य है। आत्मचैतन्यका विज्ञान प्राप्त करना नहीं है; क्योंकि ज्ञान अविद्याद्वारा आरोपित समस्त पदार्थों के आकार में ही विशेषरूपसे ग्रहण किया हुआ है।

यही कारण है कि विज्ञानवादी बौद्ध 'विज्ञानसे अतिरिक्त अन्य कोई वस्तु ही नहीं है' इस प्रकार मानते हैं; और उस ज्ञान को स्वसंवेद्य मानने के कारण प्रमाणान्तर की आवश्यकता नहीं मानते।

सुतरां ब्रह्ममें जो अविद्याद्वारा अध्यारोप किया गया है, उसका निराकरणमात्र कर्तव्य है। ब्रह्मज्ञान के लिये प्रयत्न कर्तव्य नहीं है; क्योंकि ब्रह्म तो अत्यन्त प्रसिद्ध ही है।

ब्रह्म यद्यपि अत्यन्त प्रसिद्ध, सुविज्ञेय, अति समीप और आत्मस्वरूप है तो भी वह विवेकरहित मनुष्यों को अविद्याकल्पित नाम-रूप के भेदसे उनकी बुद्धि भ्रमित हो जाने के कारण अप्रसिद्ध, दुर्विज्ञेय, अति दूर और दूसरा-सा प्रतीत हो रहा है।

परंतु जिनकी बाह्याकार बुद्धि निवृत्त हो गयी है, जिन्होंने गुरु और आत्माकी कृपा लाभ कर ली है, उनके लिये इससे अधिक सुप्रसिद्ध, सुविज्ञेय,

सुखस्वरूप और अपने समीप कुछ भी नहीं है। 'प्रत्यक्ष-उपलब्ध धर्ममय' इत्यादि वाक्योंसे भी यही बात कही गयी है।

कितने ही अपनेको पण्डित माननेवाले यों कहते हैं कि आत्मतत्त्व निराकार होनेके कारण उसको बुद्धि नहीं पा सकती; अतः सम्यग् ज्ञाननिष्ठा दुःसाध्य है।

ठीक है, जो गुरु-परम्परासे रहित हैं, जिन्होंने वेदान्त-वाक्योंको (विधिपूर्वक) नहीं सुना है, जिनकी बुद्धि सांसारिक विषयोंमें अत्यन्त आसक्त हो रही है, जिन्होंने यथार्थ ज्ञान करानेवाले प्रमाणोंमें परिश्रम नहीं किया है, उनके लिये यही बात है। परंतु जो उनसे विपरीत हैं, उनके लिये तो लौकिक ग्राह्य-ग्राहक-भेदयुक्त वस्तुओंमें सद्भाव सम्पादन करना (इनको सत्य समझना) अत्यन्त कठिन है; क्योंकि उनको आत्मचैतन्यसे अतिरिक्त दूसरी वस्तुकी उपलब्धि ही नहीं होती।

यह ठीक इसी तरह है, अन्यथा नहीं है। यह बात हम पहले सिद्ध कर आये हैं और भगवान्ने भी कहा है कि 'जिसमें सब प्राणी जागते हैं, ज्ञानी मुनिकी वही रात्रि है' इत्यादि।

सुतरां आत्मस्वरूपके अवलम्बनमें, बाह्य नानाकार भेदबुद्धिकी निवृत्ति ही कारण है; क्योंकि आत्मा कभी किसीके भी लिये अप्रसिद्ध, प्राप्तव्य, त्याज्य या उपादेय नहीं हो सकता।

आत्माको अप्रसिद्ध मान लेनेपर तो सभी प्रवृत्तियोंको निरर्थक मानना सिद्ध होगा। इसके सिवा न तो यह कल्पना की जा सकती है कि अचेतन शरीरादिके लिये (सब कर्म किये जाते हैं) और न यही कि सुखके लिये सुख है या दुःखके लिये दुःख है; क्योंकि सारे व्यवहारका प्रयोजन अन्तमें आत्माके ज्ञानका विषय बन जाना है।

इसलिये, जैसे अपने शरीरको जाननेके लिये अन्य प्रमाणकी अपेक्षा नहीं है, वैसे ही आत्मा उससे भी अधिक अन्तरतम होनेके कारण

आत्माको जाननेके लिये प्रमाणान्तरकी आवश्यकता नहीं है; अतः यह सिद्ध हुआ कि विवेकियोंके लिये आत्मज्ञाननिष्ठा सुप्रसिद्ध है।

जिनके मतमें ज्ञान निराकार और अप्रत्यक्ष है उनको भी ज्ञेयका बोध (अनुभव) ज्ञानके ही अधीन होनेके कारण सुखादिकी तरह ही ज्ञान अत्यन्त प्रसिद्ध है, यह मान लेना चाहिये।

तथा ज्ञानको जाननेके लिये जिज्ञासा नहीं होती, इसलिये भी (यह मान लेना चाहिये कि ज्ञान प्रत्यक्ष है) यदि ज्ञान अप्रत्यक्ष होता तो अन्य ज्ञेय वस्तुओंकी तरह उसको भी जाननेके लिये इच्छा की जाती, अर्थात् जैसे ज्ञाता (पुरुष) घटादिरूप ज्ञेय पदार्थोंका ज्ञानके द्वारा अनुभव करना चाहता है, उसी तरह उस ज्ञानको भी अन्य ज्ञानके द्वारा जाननेकी इच्छा करता, परंतु यह बात नहीं है।

सुतरां ज्ञान अत्यन्त प्रत्यक्ष है और इसीलिये ज्ञाता भी अत्यन्त ही प्रत्यक्ष है। अतः ज्ञानके लिये प्रयत्न कर्तव्य नहीं है, किंतु अनात्मबुद्धिकी निवृत्तिके लिये ही कर्तव्य है; इसीलिये ज्ञाननिष्ठा सुसम्पाद्या

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

परी हेचि आत्मसिद्धि । जो कोणी भाग्यनिधि । श्रीगुरुकृपालब्धि\- । काळीं पावे ॥ ९८४ ॥ उदयतांचि दिनकरु । प्रकाशुचि आते आंधारु । कां दीपसंगें कापुरु । दीपुचि होय ॥ ९८५ ॥ तया लवणाची कणिका । मिळतखेंवो उदका । उदकचि होऊनि देखा । ठाके जेवीं ॥ ९८६ ॥ कां निद्रितु चेवविलिया । स्वप्नेंसि नीद वायां । जाऊनि आपणपयां । मिळे जैसा ॥ ९८७ ॥ तैसें जया कोण्हासि दैवें । गुरुवाक्यश्रवणाचि सवें । द्वैत गिळोनि विसंवे । आपणया वृत्ती ॥ ९८८ ॥ तयासी मग कर्म करणें । हें बोलिजैलचि कवणें । आकाशा येणें जाणें । आहे काई ? । ॥ ९८९ ॥ म्हणौनि तयासि कांहीं । त्रिशुद्धि करणें नाहीं । परी ऐसें जरी हें कांहीं । नव्हे जया ॥ ९९० ॥ कानावचनाचिये भेटी- । सरिसाचि पैं किरीटी । वस्तु होऊनि उठी । कवणि एकु जो ॥ ९९१ ॥ येऱ्हवीं स्वकर्माचेनि वन्ही । काम्यनिषिद्धाचिया इंधनीं । रजतमें कीर दोन्ही । जाळिलीं आधीं ॥ ९९२ ॥ पुत्र वित्त परलोकु । यया तिहींचा अभिलाखु । घरीं होय पाइकु । हेंही जालें ॥ ९९३ ॥ इंद्रियें सैरा पदार्थीं । रिगतां विटाळलीं होतीं । तिये प्रत्याहार तीर्थीं । न्हाणिलीं कीर ॥ ९९४ ॥ आणि स्वधर्माचें फळ । ईश्वरीं अर्पूनि सकळ । घेऊनि केलें अढळ । वैराग्यपद ॥ ९९५ ॥ ऐसी आत्मसाक्षात्कारीं । लाभे ज्ञानाची उजरी । ते सामुग्री कीर पुरी । मेळविली ॥ ९९६ ॥ आणि तेचि समयीं । सद्गुरु भेटले पाहीं । तेवींचि तिहीं कांहीं । वंचिजेना ॥ ९९७ ॥ परी वोखद घेतखेंवो । काय लाभे आपला ठावो ? । कां उदयजतांचि दिवो । मध्यान्ह होय ? ॥ ९९८ ॥ सुक्षेत्रीं आणि वोलटें । बीजही पेरिलें गोमटें । तरी आलोट फळ भेटे । परी वेळे कीं गा ॥ ९९९ ॥ जोडला मार्गु प्रांजळु । मिनला सुसंगाचाही मेळु । तरी पाविजे वांचूनि वेळु । लागेचि कीं ॥ १००० ॥ तैसा वैराग्यलाभु जाला । वरी सद्गुरुही भेटला । जीवीं अंकुरु फुटला । विवेकाचा ॥ १००१ ॥ तेणें ब्रह्म एक आथी । येर आघवीचि भ्रांती । हेही कीर प्रतीती । गाढ केली ॥ १००२ ॥ परी तेंचि जें परब्रह्म । सर्वात्मक सर्वोत्तम । मोक्षाचेंही काम । सरे जेथ ॥ १००३ ॥ यया तिन्ही अवस्था पोटीं । जिरवी जें गा किरीटी । तया ज्ञानासिही मिठी । दे जे वस्तु ॥ १००४ ॥ ऐक्याचें एकपण सरे । जेथ आनंदकणुही विरे । कांहींचि नुरोनि उरे । जें कांहीं गा ॥ १००५ ॥ तियें ब्रह्मीं ऐक्यपणें । ब्रह्मचि होऊनि असणें । तें क्रमेंचि करूनि तेणें । पाविजे पैं ॥ १००६ ॥ भुकेलियापासीं । वोगरिलें षड्रसीं । तो तृप्ति प्रतिग्रासीं । लाहे जेवीं ॥ १००७ ॥ तैसा वैराग्याचा वोलावा । विवेकाचा तो दिवा । आंबुथितां आत्मठेवा । काढीचि तो ॥ १००८ ॥ तरी भोगिजे आत्मऋद्धी । येवढी योग्यतेची सिद्धी । जयाच्या आंगीं निरवधी । लेणें जाली ॥ १००९ ॥ तो जेणें क्रमें ब्रह्म । होणें करी गा सुगम । तया क्रमाचें आतां वर्म । आईक सांगों ॥ १०१० ॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

(18.985) – सूर्य का उदय होते ही जैसे अन्धकार प्रकाशरूप हो जाता है, अथवा दीपक के संसर्ग से कपूर भी दीपरूप हो जाता है,

(18.986) लवण का कण जैसे जल में मिलते ही जलरूप हो रहता है.

(18.987) अथवा जगा देने पर जैसे सोये हुए मनुष्य की नींद का नाश स्वप्न-सहित हो जाता है और वह जैसे अपनी स्थिति के आ पहुँचता है, (18.988) वैसे ही जिस किसी के भाग्य से गुरु-वाक्य-श्रवण के साथ ही द्वैत का नाश हो वृत्ति आप हो आप विश्राम पा जाती है

(18.989) उसे फिर कर्म करना शेष रह जाता है, यह कौन कह सकता है? आकाश क्या कहीं आता-जाता है?

(18.990) इसका निश्चय से कोई कर्तव्य नहीं रहता। परन्तु जिस किसी की ऐसी स्थिति नहीं होती

(18.991) कि श्रवणों पर उपदेश-वचन पड़ते ही हे किरीटी! वह ब्रह्मस्वरूप हो जाय,

(18.992) परन्तु जिसने स्वकर्मरूपी अग्नि में काम्य और निषिद्ध कर्म-रूपी ईंधन के रूप से प्रथम रज और तम दोनों का जला डाला है,

(18.993) पुत्र, वित्त और परलोक इन तीनों की इच्छा जिसके घर की दासी बन गई है,

(18.994) जो इन्द्रियाँ विषयों में स्वच्छन्द प्रवेश कर पापमय हो गई थीं उन्हें जिसने संयमरूपी तीर्थ में नहलाया है

(18.995) और सब स्वधर्म-रूपी फल ईश्वर को अर्पण कर अटल वैराग्य-पद प्राप्त कर लिया है — (18.996) इस प्रकार आत्मसाक्षात्कार में परिणत होने-वाली ज्ञान की उत्कर्ष दशा का लाभ करानेवाली सब सामग्री जिसने प्राप्त कर ली है,

(18.997) और उसी समय उसे सद्गुरु की भेंट हो गई है और उन्होंने भी उसे किसी बात से वंचित नहीं रक्खा

(18.998) (तथापि क्या औषधि लेने के साथ ही आरोग्य-प्राप्ति हो सकती है? अथवा दिन निकलते ही क्या मध्याह्न हो सकता है?

(18.999) खेत अच्छा हो और धरती भीगी हुई हो तो उसमें यदि उत्तम बीज बोया जाय तो अटूट फल का लाभ होगा, परन्तु समय आने पर ही होगा,

(18.1000) रास्ता सुगम हो और संग भी सज्जनों का मिले तो इष्ट स्थल को पहुँचेंगे अवश्य ही, परन्तु समय ही लगेगा।)

(18.1001) हाँ, तो जिसे वैराग्य का लाभ और सद्गुरु की भी भेंट हो जाय और अन्तःकरण में विवेक का अंकुर फूटा हो

(18.1002) उसे इस बात की दृढ़ प्रतीति अवश्य हो जाती है कि ब्रह्म एक हैं और अन्य सब भ्रम हैं,

(18.1003) तथापि वास्तव में जो परब्रह्म सर्वात्मक और सर्वोत्तम है, जहाँ मोक्ष का कोई काम ही नहीं रहता, (18.1004) हे किरीटी! जो ज्ञान संसार की तीनों अवस्थाओं का लय करता है इस ज्ञान का भी जो वस्तु चपेट लेती है,

(18.1005) जहाँ ऐक्य की एकता भी नहीं रहती, जहाँ आनन्द का अंश भी लीन हो जाता है, और कुछ भी न होते हुए जो एक वस्तु शेष बच रहती है,

(18.1006) इस ब्रह्म से एक ही ब्रह्मस्वरूप हो रहना क्रम से ही प्राप्त हो सकता है।

(18.1007) भूखे को षड्रस अन्न परोसा जाय तथापि वह जैसे कौर पर कौर लेकर ही तृप्ति प्राप्त करता है,

(18.1008) वैसे ही वैराग्य के आश्रय से विवेकरूपी दीपक प्रकाशित करने पर क्रमशः आत्मरूपी निधान हाथ लगता है।

(18.1009) अब जो आत्मसम्पत्ति का उपभोग लेने योग्य योग्यता की सिद्धि से निरन्तर अलंकृत हैं

(18.1010) वह जिस क्रम के द्वारा ब्रह्मरूप की प्राप्ति सुलभ कर लेता है उस क्रम का मर्म कथन करते हैं, सुनो।

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

संगति— यहाँ तक प्रवृत्ति मार्ग वालों के लिए बतलाया कि स्वधर्मानुकूल आचरण करते हुए भगवत्प्राप्ति हो सकती है। अब निवृत्ति मार्ग वालों का कर्तव्य बताते हैं—

भावार्थ— हे कौन्तेय! [ अन्तःकरण की शुद्धिरूप ] सिद्धि को प्राप्त हुआ जिस प्रकार ब्रह्म को प्राप्त होता है वह मुझसे सुनो। तथा जो ज्ञान की परानिष्ठा है उसे भी संक्षेप में जान लो।

व्याख्या— उपर्युक्त दो श्लोकों में जिस अन्तःकरण की शुद्धि रूप सिद्धि का वर्णन है वह विवेक है, क्योंकि आगे ५२ वें श्लोक में 'ध्यानयोगपरो नित्यं' आवेगा। और जब तक विवेक न हो तब तक ध्यान कैसे करेगा।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

‘सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे’—यहाँ ‘सिद्धि’ नाम अन्तःकरणकी शुद्धिका है, जिसका वर्णन पूर्वश्लोकमें आये ‘असक्तबुद्धिः’, ‘जितात्मा’ और ‘विगतस्पृहः’ पदोंसे हुआ है। जिसका अन्तःकरण इतना शुद्ध हो गया है कि उसमें किंचिन्मात्र भी किसी प्रकारकी कामना, ममता और आसक्ति नहीं रही, उसके लिये कभी किंचिन्मात्र भी किसी वस्तु, व्यक्ति, परिस्थिति आदिकी जरूरत नहीं पड़ती अर्थात् उसके लिये कुछ भी प्राप्त करना बाकी नहीं रहता। इसलिये इसको सिद्धि कहा है।

लोकमें तो ऐसा कहा जाता है कि मनचाही चीज मिल गयी तो सिद्धि हो गयी, अणिमादि सिद्धियाँ मिल गयीं तो सिद्धि हो गयी। पर वास्तवमें यह सिद्धि नहीं है; क्योंकि इसमें पराधीनता होती है, किसी बातकी कमी रहती है और किसी वस्तु, परिस्थिति आदिकी जरूरत पड़ती है। अतः जिस सिद्धिमें किंचिन्मात्र भी कामना पैदा न हो, वही वास्तवमें सिद्धि है। जिस सिद्धिके मिलनेपर कामना बढ़ती रहे, वह सिद्धि वास्तवमें सिद्धि नहीं है, प्रत्युत एक बन्धन

ही है।

अन्तःकरणकी शुद्धिरूप सिद्धिको प्राप्त हुआ साधक ही ब्रह्मको प्राप्त होता है। वह जिस क्रमसे ब्रह्मको प्राप्त होता है, उसको मुझसे समझ—‘निबोध मे।’ कारण कि सांख्ययोगकी जो सार-सार बातें हैं, वे सांख्ययोगीके लिये अत्यन्त आवश्यक हैं और उन बातोंको समझनेकी बहुत जरूरत है।

‘निबोध’ पदका तात्पर्य है कि सांख्ययोगमें क्रिया और सामग्रीकी प्रधानता नहीं है। किन्तु उस तत्त्वको समझनेकी प्रधानता है। इसी अध्यायके तेरहवें श्लोकमें भी सांख्ययोगीके विषयमें ‘निबोध’ पद आया है।

‘समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा’—सांख्ययोगीकी जो आखिरी स्थिति है, जिससे बढ़कर साधककी कोई स्थिति नहीं हो सकती, वही ज्ञानकी परा निष्ठा कही जाती है। उस परा निष्ठाको अर्थात् ब्रह्मको सांख्ययोगका साधक जिस प्रकारसे प्राप्त होता है, उसको मैं संक्षेपसे कहूँगा अर्थात् उसकी सार-सार बातें कहूँगा।

परिशिष्ट भाव—यहाँ 'सिद्धिम' पदका अर्थ है—साधनरूप कर्मयोगसे होनेवाली अन्तःकरणकी पूर्ण शुद्धि, जिसकी प्राप्तिके बाद कर्मयोगी ज्ञानयोगमें अथवा भक्तियोगमें कहीं भी जा सकता है—

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता। मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् जायते॥

(श्रीमद्भा० ११। २०। ९)

'तभीतक कर्म करना चाहिये, जबतक भोगोंसे वैराग्य न हो जाय अथवा जबतक मेरी लीला-कथाके श्रवण-कीर्तन आदिमें श्रद्धा न हो जाय।'

अगर कर्मयोगीके भीतर ज्ञानके संस्कार हैं तो वह ज्ञानमें चला जायगा और अगर भक्तिके संस्कार हैं तो वह भक्तिमें चला जायगा।

अगर किसी एकका आग्रह न हो तो कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग—तीनों 'साधन' रूपसे भी हैं और 'साध्य' रूपसे भी हैं। साधनरूपसे तो तीनों अलग-अलग हैं, पर साध्यरूपसे तीनों एक ही हैं। इसलिये गीतामें कहीं तो भगवान्ने भक्तिके द्वारा ज्ञानकी प्राप्ति अर्थात् साधन-भक्तिसे साध्य-ज्ञानकी प्राप्ति बतायी है—'मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी' (१३। १०), 'मां च योऽव्यभिचारिणी' 'ब्रह्मभूयाय कल्पते' (१४। २६), और कहीं ज्ञानसे भक्तिकी प्राप्ति अर्थात् साधन-ज्ञानसे साध्य-भक्तिकी प्राप्ति बतायी है—'सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र' 'सर्वभूतहिते रताः' (१२। ४), 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' 'मद्भक्तिं लभते पराम्' (१८। ५४)।

भगवान्ने पहले 'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः' (१८। ४६)—इन पदोंसे कर्मयोगके द्वारा भक्तिकी सिद्धि बतायी और यहाँ 'सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म' पदोंसे कर्मयोगके द्वारा ज्ञानयोगकी सिद्धि बताते हैं। पाँचवें अध्यायमें भी साधनरूप कर्मयोगसे ज्ञानयोगकी शीघ्र सिद्धि बतायी है—'योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति' (५। ६)।

सम्बन्ध—ज्ञानकी परा निष्ठा प्राप्त करनेके लिये किस साधन-सामग्रीकी आवश्यकता है, उसको आगेके तीन श्लोकोंमें बताते हैं।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin