Bhagavad Gītā · Chapter 2 · Sāṅkhya Yoga
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः
॥ २.६९ ॥
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī|
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ||
Word meanings
सर्वभूतानाम् = of all beings
या = that which
निशा = night
तस्याम् = in that
संयमी = the disciplined one
जागर्ति = keeps awake
यस्याम् = in which
भूतानि = beings
जाग्रति = beings keep awake
Translation
That which is night to all beings, in that i state (of Divine Knowledge andsupreme Bliss) ° the God-realized Yogi keeps awake. And that theever-changing, transient worldly happiness) in which all beings keep awake is night to the a seer. (69) 5y
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglish“उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - या निशा इति | या सर्वभूतानाम्, निशा परमेश्वरस्वरूपलक्षणं यस्यां मुप्तानीव न किञ्चिज्जनन्ति तस्यां इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी जागर्ति - सम्यगापरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानाम् | इत्यर्थः | यस्यां विषयलक्षायां भूतानि जागर्ति तस्यां निशायामिव मुप्तः प्रायो न जानाति | मतादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः | तदुक्तम् - देहं तु तं न चरम्, देहोऽपि देववशगः इति श्लोकाभ्याम् | मननयुक्तो मुनिः | पश्यत इत्यस्य साधनमाह ||” - The indications of transcendental meditation by the wise have been spoken in this verse. That which is obscure being concealed, verily, is form of the Lord, which as to one who is in sleep is unclear. But those who have their senses under control are awake and experience everything and perceive the Supreme Self. This is the meaning. In those creatures, whose senses are awake, for them, the sleep like the conditions of the night, normally are known, like the one who is imbalanced, are the ways of his walking. Therefore it is said the body, verily, is not mine, the body, verily, is not the one made of skin and the body is one which is under the control of the gods, thus having been spoken. मननयुक्तो मुनिः - one who meditates is called the thinker. पश्यत means one who perceives.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish“देवेभ्योऽन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते | निशायामिव सुव्यक्तं यथाऽन्यैब्रह्म नेयते | आश्चर्यं वस्तुदृग् यद्वद् व्यक्तमन्यन्न पश्यति | ऐकायाद्वा मुहोदकाद् देवाः सूर्यवदेव च || प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरापत्तरम् || इति ब्रह्मतर्कं ||” - Except for the Gods, all men of wisdom cannot perceive Brahman clearly, for they do not see as during night they do not perceive Brahman. Like the ones who are bewildered, see nothing else which is shown, because of their being not in concentrated mind or due to excessive pleasure, like the divine Sun shining in the skyall perceive everything. Even in such cases, however, the Superior Ones know the expansive things, thus in Brahma Tarka.

Jñāneśvar · Vārkarī
English69 "What to all creatures is night, therein the self-controlling Sage bides awake; wherein the creatures keep wakeful, that is night to the Seer who has seen (the Supreme). (354)
One who is ever awake to the state of the Supreme, towards which all other beings remain asleep, and who remains asleep (shuts his eyes) towards the sense-objects, for which all beings remain alert and struggle violently, is the only person who has escaped from the trouble and has become one of perfectly poised discernment and proves himself to be entirely a great Sage.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Yā niśā sarvabhūtānām'—Those worldly people whose senses and mind are uncontrolled and who are immersed in pleasure are, asleep in the dark, because they never think that the aim of human life, is emancipation or salvation. Further, they never think 'What is God?' 'What is Self-realization?' 'Why are we suffering?' 'Why are there all these burning sensations?' 'Where will our misdeeds take us?' Turning away from these thoughts, is complete darkness, for the worldly people.
Here the term, 'bhūtānām', has been used to explain the fact that human beings who hanker after pleasures and prosperity, and are immersed in them, are like other beings, such as birds and beasts etc., because both have no inclination for God-realization. If there is any difference between the two, it is that discrimination, human beings is much more developed than beasts' and birds, and therefore, by using discrimination, they can serve others and attain salvation or God-realization, while birds and beasts cannot. On the other hand, if they misuse this discrimination in hankering after pleasures and prosperity, they can be more harmful to the society, than even wild beasts. Animals and birds eat food, only to sustain their life, they never hoard. But human beings are given to hoarding, whatever they get. Therefore, they create obstacles to the utilization of those things by others.
'Tasyām jāgarti saṃyāmi'—When the worldly people remain asleep in the dark, having no inclination for God-realization, the seer who has controlled his senses and mind and who has no attachment for pleasures and prosperity and whose aim of life is only God-realization, remains wakeful because his intuition,
his concepts and precepts, are all filled with Divinity.
**'Yasyām jāgrati bhūtāni'**—The worldly people who want to accumulate wealth, by means fair or foul, and who hanker after transient sensual pleasures, honour and praise etc., are wakeful of mundane affairs.
**'Sā niśā paśyato muneh'**—The worldly people, feel very happy and deem themselves very wise, in enjoying and hoarding worldly pleasures. These, a seer, in the state of Divine Knowledge and Supreme Bliss, perceives as dark.
As children, while playing marbles attach great importance to small balls, of glass or clay, so people attach importance to worldly prosperity and pleasure and for gaining these they employ all sorts of means, fair or foul. But a self-controlled seer, knows that all mundane pleasures, prosperity and praise etc., are transient, illusory and changing, while God and his own self, are eternal, real and permanent. He also knows, how the best use of mundane objects can be made, and how far they can be utilized, for the welfare of others. He uses them in the service of others.
In spite of the manifest appearance of the world to the mind and senses, he has a firm conviction that the world is a mere illusion, and has no real existence at all. So wakefulness of the worldly people, is just like a dark night for him.
**Appendix**—The worldly people remain busy in hoarding wealth and enjoying pleasures and value them. They are very clever and expert in worldly affairs. They learn different types of arts and crafts, make several inventions, regard the worldly achievements as their progress, glorify worldly things, perform austere penance in order to enjoy pleasures by living forever, worship gods, and recite (sacred text) incantation etc. But an enlightened liberated exalted soul and strivers perceive all this as dark, they don't attach the least importance to such a
progress, because from their view-point the entire world upto the abode of Brahmā has no existence at all—‘nāsato vidyate bhāvaḥ’ (Gītā 2/16), ‘ābrahma bhuvanāllokāḥ punarāvartino’rjuna’ (Gītā 8/16).
The worldly people remain engrossed in worldly affairs and think that there is nothing besides these pleasures—nānyadastīti vādinaḥ’ (Gītā 2/42), ‘kāmopabhogaparamā etāvadīti niścitāḥ’ (Gītā 16/11). Spirituality is beyond the access of their intellect. But a striver following the spiritual path besides knowing spirituality also knows the world. Therefore the term ‘paśyataḥ’ has been used for them. The worldly people perceive only the night (they remain asleep in the dark), they don’t perceive the day (Divinity), but a ‘Yogī’ perceives the day as well as the night (the worldly pleasures and prosperity as dark)—this is the difference between the two. For example a child has perceived only childhood, not youth, but an old man besides perceiving the old age has also perceived childhood and youth. A hoarder of wealth doesn’t know renunciation while a renunciate who has renounced the mundane wealth knows the value of collection of wealth and also its renunciation. This is a rule that a man engrossed in worldly affairs cannot know the reality about the world. By keeping himself aloof from the world, he can know the reality about the world because in fact he is separate from the world. Similarly a person can realize God by identifying himself with God because he (the self) has his identity with God.
He who is established in ‘Is’ knows both ‘Is’ and ‘not’; but he who is established in ‘not’ does not know (perceive) even ‘not’ in its reality as ever non-existent, then how will he know ‘Is’ (the real)? He can’t know. He has no capacity to know them. He who knows ‘Is’ does not bear ill will with the person who assumes the existence of ‘not’, but the person who
assumes the existence of 'not' bears ill will with the person who knows 'Is'.
*Link:—The world is just like a dark night to the seer. Then how does he live in the world? The answer to these queries is provided in the verse that follows.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritया निशा रात्रिः सर्वपदार्थानामविवेककरी तमःस्वभावत्वात् सर्वभूतानां सर्वेषां भूतानाम् । किं तत् परमार्थतत्त्वं स्थितप्रज्ञस्य विषयः । यथा नक्तञ्चराणां अहरेव सदन्येषां निशा भवति, तद्वत् नक्तञ्चरस्थानीयानामज्ञानां सर्वभूतानां निशेव निशा परमार्थतत्त्वम्, अगोचरत्वादतद्बुद्धीनाम् । तस्यां परमार्थतत्त्वलक्षणायामज्ञाननिद्रायाः प्रबुद्धो जागर्ति संयमी संयमवान्, जितेन्द्रियो योगीत्यर्थः । यस्यां ग्राह्यग्राहकभेदलक्षणायामविद्यानिशायां प्रसुप्तान्येव भूतानि जाग्रति इति उच्यन्ते, यस्यां निशायां प्रसुप्ता इव स्वप्नदृशः, सा निशा अविद्यारूपत्वात् परमार्थतत्त्वं पश्यतो मुनेः ॥ अतः कर्माणि अविद्यावस्थायामेव चोद्यन्ते, न विद्यावस्थायाम् । विद्यायां हि सत्यां उदिते सवितरि शार्वरमिव तमः प्रणाशमुपगच्छति अविद्या । प्राक् विद्योत्पत्तेः अविद्या प्रमाणबुद्ध्या गृह्यमाणा क्रियाकारकफलभेदरूपा सती सर्वकर्महेतुत्वं प्रतिपद्यते । न अप्रमाणबुद्ध्या गृह्यमाणायाः कर्महेतुत्वोपपत्तिः, ``प्रमाणभूतेन वेदेन मम चोदितं कर्तव्यं कर्म'' इति हि कर्मणि कर्ता प्रवर्तते, न ``अविद्यामात्रमिदं सर्वं निशेव'' इति । यस्य पुनः ``निशेव अविद्यामात्रमिदं सर्वं भेदजातम्'' इति ज्ञानं तस्य आत्मज्ञस्य सर्वकर्मसन्न्यासे एव अधिकारो न प्रवृत्तौ । तथा च दर्शयिष्यति --``तद्बुद्धयस्तदात्मानः'' (भ. गी. ५-१७) इत्यादिना ज्ञाननिष्ठायामेव तस्य अधिकारम् ॥ तत्रापि प्रवर्तकप्रमाणाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिः इति चेत्, न ; स्वात्मविषयत्वादात्मविज्ञानस्य । न हि आत्मनः स्वात्मनि प्रवर्तकप्रमाणापेक्षता, आत्मत्वादेव । तदन्तत्वाच्च सर्वप्रमाणानां प्रमाणत्वस्य । न हि आत्मस्वरूपाधिगमे सति पुनः प्रमाणप्रमेयव्यवहारः सम्भवति । प्रमातृत्वं हि आत्मनः निवर्तयति अन्त्यं प्रमाणम् ; निवर्तयदेव च अप्रमाणीभवति, स्वप्नकालप्रमाणमिव प्रबोधे । लोके च वस्त्वधिगमे प्रवृत्तिहेतुत्त्वादर्शनात् प्रमाणस्य । तस्मात् न आत्मविदः कर्मण्यधिकार इति सिद्धम् ॥ विदुषः त्यक्तैषणस्य स्थितप्रज्ञस्य यतेरेव मोक्षप्राप्तिः, न तु असन्न्यासिनः कामकामिनः इत्येतमर्थं दृष्टान्तेन प्रतिपादयिष्यन् आह --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiयह जो लौकिक और वैदिक व्यवहार है वह सब-का-सब अविद्याका कार्य है, अतः जिसको विवेक-ज्ञान प्राप्त हो गया है, ऐसे स्थितप्रज्ञके लिये अविद्याकी निवृत्तिके साथ-ही-साथ (यह व्यवहार भी) निवृत्त हो जाता है और अविद्याका विद्याके साथ विरोध होनेके कारण उसकी भी निवृत्ति हो जाती है। इस अभिप्रायको स्पष्ट करते हुए कहते हैं—
तामस स्वभावके कारण सब पदार्थोंका अविवेक करानेवाली रात्रिका नाम निशा है। सब भूतोंकी जो निशा अर्थात् रात्रि है—
वह (निशा) क्या है? (उ०) परमार्थतत्त्व, जो कि स्थितप्रज्ञका विषय है (ज्ञेय है)। जैसे उल्लू आदि रजनीचरोंके लिये दूसरोंका दिन भी रात होती है वैसे ही निशाचरस्थानीय जो सम्पूर्ण अज्ञानी मनुष्य हैं, जिनमें परमार्थतत्त्व-विषयक बुद्धि नहीं है, उन सब भूतोंके लिये अज्ञात होनेके कारण यह परमार्थतत्त्व रात्रिकी भाँति रात्रि है।
उस परमार्थतत्त्वरूप रात्रिमें अज्ञाननिद्रासे जगा हुआ संयमी अर्थात् जितेन्द्रिय—योगी जागता है।
ग्राह्य-ग्राहकभेदरूप जिस अविद्यारात्रिमें सोते हुए भी सब प्राणी जागते हैं ऐसे कहा जाता है अर्थात् जिस रात्रिमें सब प्राणी सोते हुए स्वप्न देखनेवालोंके सदृश जागते हैं। वह (सारा दृश्य) अविद्यारूप होनेके कारण परमार्थतत्त्वको जाननेवाले मुनिके लिये रात्रि है।
सुतरां (यह सिद्ध हुआ कि) अविद्या-अवस्थामें ही (मनुष्यके लिये) कर्मोंका विधान किया जाता है, विद्यावस्थामें नहीं; क्योंकि जैसे सूर्यके उदय होनेपर रात्रिसम्बन्धी अन्धकार दूर हो जाता है, उसी प्रकार ज्ञान उदय होनेपर अज्ञान नष्ट हो जाता है।
ज्ञानोत्पत्तिसे पहले-पहले प्रमाणबुद्धिसे ग्रहण की हुई अविद्या ही क्रिया, कारक और फल आदिके भेदोंमें परिणत होकर सब कर्म करवानेका हेतु बन सकती है, अप्रमाणबुद्धिसे ग्रहण की हुई (अविद्या) कर्म करवानेका कारण नहीं बन सकती।
क्योंकि प्रमाणस्वरूप वेदने मेरे लिये अमुक कर्तव्य-कर्मोंका विधान किया है, ऐसा मानकर ही कर्ता कर्ममें प्रवृत्त होता है, यह सब रात्रिकी भाँति अविद्यामात्र है, इस तरह समझकर नहीं होता।
जिसको ऐसा ज्ञान प्राप्त हो गया है कि यह सारा दृश्य रात्रिकी भाँति अविद्यामात्र ही है, उस आत्मज्ञानीका तो सर्व कर्मोंके संन्यासमें ही अधिकार है, प्रवृत्तिमें नहीं।
इस प्रकार ‘तद्बुद्धयस्तदात्मानः’ इत्यादि श्लोकोंसे उस ज्ञानीका अधिकार ज्ञाननिष्ठामें ही दिखलायेंगे।
पू०—उस ज्ञाननिष्ठामें भी (तत्त्ववेत्ताको) प्रवृत्त करनेवाले प्रमाणका (विधिवाक्यका) अभाव है, इसलिये उसमें भी उसकी प्रवृत्ति नहीं हो सकती।
उ०—यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि आत्मज्ञान अपने स्वरूपको विषय करनेवाला है, अतः अपने स्वरूपज्ञानके विषयमें प्रवृत्त करनेवाले प्रमाणकी अपेक्षा नहीं होती। वह आत्मज्ञान स्वयं आत्मा होनेके कारण स्वतःसिद्ध है और उसीमें सब प्रमाणोंके प्रमाणत्वका अन्त है अर्थात् आत्मज्ञान होनेतक ही प्रमाणोंका प्रमाणत्व है, अतः आत्मस्वरूपका साक्षात् होनेके बाद प्रमाण और प्रमेयका व्यवहार नहीं बन सकता।
(आत्मज्ञानरूप) अन्तिम प्रमाण, आत्माके प्रमातापनको भी निवृत्त कर देता है। उसको निवृत्त करता हुआ वह स्वयं भी जागनेके बाद स्वप्रकालके प्रमाणकी भाँति अप्रमाणी हो जाता है अर्थात् लुप्त हो जाता है।
क्योंकि व्यवहारमें भी वस्तु प्राप्त होनेके बाद कोई प्रमाण (उस वस्तुकी प्राप्तिके लिये) प्रवृत्तिका हेतु होता नहीं देखा जाता।
इसलिये यह सिद्ध हुआ कि आत्मज्ञानीका कर्मोंमें अधिकार नहीं है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiदेखे भूतजात निदेलें । तेथेंचि जया पाहलें । आणि जीव जेथ चेइले । तेथ निद्रित तो ॥ ३५५ ॥
तैसा तो निरुपाधि । अर्जुना तो स्थिरबुद्धि । तोचि जाणे निरवधि । मुनीश्वर ॥ ३५६ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(2.355) देखो, जिस विषय में सब प्राणिमात्र अज्ञान में रहते हैं उस विषय में जिसे ज्ञान है और जिस विषय में सब प्राणिमात्र जागृत हैं उस विषय में जो निद्रित है,
(2.356) हे अर्जुन! उसी को उपाधिरहित, स्थिरबुद्धि और गम्भीर मुनीश्वर समझो।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— अब आगे संयमी के लक्षण बतलाते हैं और यह भी दिखलाते हैं कि ज्ञानी और अज्ञानी में क्या अन्तर है—
भावार्थ— सम्पूर्ण प्राणियों की जो रात्रि है उसमें संयमी (अभ्यासी) जागता है और सब प्राणी जिसमें जागते हैं तत्त्वदर्शी मुनि की वह रात्रि है।
व्याख्या— यहाँ भगवान् अर्जुन के तीसरे प्रश्न का कि उस का बैठना कैसा होता है, उत्तर दे रहे हैं। वे कहते हैं कि वह अज्ञानरूपी रात्रि में सोया रहता है और स्वरूपनिष्ठा-रूपी दिन में जागता है। अथवा 'पहले पहर में सब कोई जागे, दूजे पहर में भोगी। तीजे पहर में रोगी जागे, चौथे पहर में योगी' इस उक्ति के अनुसार वह रात्रि के अन्तिम भाग में जागता है। यहाँ 'योगी' शब्द से भजनानन्दी या अभ्यासी समझना चाहिये। योगी के लिये भजन ही जागना है तथा विषयचिन्तन ही सोना है। अथवा जगदाकार वृत्ति सोना है और
इष्टाकार वृत्ति जागना है। संसारी पुरुषों को जैसे भगवान् और भगवच्चिन्तन रात्रि है, वैसे ही भजनानन्दी के लिये संसार और उसके धन्धे रात्रि है। अविवेकी पुरुषों के लिये परमात्मा का ज्ञान निशा है और संसार का प्रपञ्च दिन है। इस परमात्मज्ञान-रूपी निशा में अविवेकी सोते हैं। और विवेकी जागते हैं अथवा सम्पूर्ण संसार कर्मरूप या क्रियात्मक है और ज्ञानी कर्म को निशारूप देखता है, क्योंकि बोध होने पर कर्म होते नहीं, जैसा कि कहा है—‘कर्म कि होहिं स्वरूपहिं चीन्हें’ परन्तु इसका भाव यह नहीं है कि ज्ञानी जड़ हो जाता है। वह तो कर्म करते हुए भी अपने को अकर्ता और भोगते हुए भी अपने को अभोक्ता अनुभव करता है। अथवा सम्पूर्ण कर्मों को भी अपना स्वरूप ही देखता है। इसलिये कर्मों की ओर से वह सोया रहता है। ज्ञानी को द्वैत-रूपी रात्रि की प्रतीति भी नहीं होती। इसलिये अद्वैतनिष्ठारूपी दिन में वह जागता रहता है। जैसे लड़की बाल्यावस्था में माता-पिता, भाई इत्यादि सभी को मानती है, परन्तु तरुणावस्था में विवाह हो जाने पर केवल पति को ही अपना सर्वस्व समझती है इसी प्रकार विद्वान् बोध होने पर द्वैतरूप सम्बन्धियों को भूलकर केवल आत्मानन्द में ही मग्न रहता है।
अब तक विभिन्न श्लोकों में स्थितप्रज्ञ और स्थितधी के लक्षण कहे। परन्तु इस श्लोक में दोनों के ही लक्षण बतलाये हैं। यहाँ ‘संयमी’ स्थितप्रज्ञ का वाचक है और ‘मुनि’ स्थितधी का। संयमी और मुनि वास्तव में तो एक ही कोटि में हैं, अन्तर केवल इतना है कि संयमी अभ्यासी (समाधिनिष्ठ) को कहते हैं और मुनि विचारवान् मननशील को। अभ्यास में कर्ता रहता है, इसलिये संयमी के साथ जागना कहा है और मुनि केवल द्रष्टामात्र होता है, इसलिये उसके साथ जागना न कहकर ‘पश्यतः’ देखने वाला कहा है। अर्थात् ‘संयमी’ शब्द से जीवन्मुक्त और ‘मुनि’ शब्द से तत्त्ववेत्ता समझना चाहिये।
इस श्लोक में विदेह-दैवल्य का स्वरूप बतलाया है। संयमी या जीवन्मुक्त विषयों की ओर से इतना सोया रहता है कि उसे
विषयचिन्तन का भान ही नहीं होता। उसकी कभी जगदाकार वृत्ति नहीं होती। अर्थात् विदेह-दैवल्य के लिये ऐसा अभ्यास करे कि विषयों की अप्रतीति हो जाय। यह निर्विकल्प अवस्था का वर्णन है। जब उत्थान होता है तब क्या स्थिति होती है—यह बात अगले श्लोक में बताते हैं और इसीमें ६९ वें श्लोक में बतायी गयी स्थिति का फल भी बतलाते हैं—
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘या निशा सर्वभूतानाम्’—जिनकी इन्द्रियाँ और मन वशमें नहीं हैं, जो भोगोंमें आसक्त हैं, वे सब परमात्मतत्त्वकी तरफसे सोये हुए हैं। परमात्मा क्या है? तत्त्वज्ञान क्या है? हम दुःख क्यों पा रहे हैं? सन्ताप-जलन क्यों हो रही है? हम जो कुछ कर रहे हैं, उसका परिणाम क्या होगा?—इस तरफ बिलकुल न देखना ही उनकी रात है, उनके लिये बिलकुल अँधेरा है।
यहाँ ‘भूतानाम्’ कहनेका तात्पर्य है कि जैसे पशु-पक्षी आदि दिनभर खाने-पीनेमें ही लगे रहते हैं, ऐसे ही जो मनुष्य रात-दिन खाने-पीनेमें, सुख-आराममें, भोगों
और संग्रहमें, धन कमानेमें ही लगे हुए हैं, उन मनुष्योंकी गणना भी पशु-पक्षी आदिमें ही है। कारण कि परमात्मतत्त्वसे विमुख रहनेमें पशु-पक्षी आदिमें और मनुष्योंमें कोई अन्तर नहीं है। दोनों ही परमात्मतत्त्वकी तरफसे सोये हुए हैं। हाँ, अगर कोई अन्तर है तो वह इतना ही है कि पशु-पक्षी आदिमें विवेक-शक्ति इतनी जाग्रत् नहीं है, इसलिये वे खाने-पीने आदिमें ही लगे रहते हैं और मनुष्योंमें भगवान्की कृपासे वह विवेक-शक्ति जाग्रत् है, जिससे वह अपना कल्याण कर सकता है, प्राणिमात्रकी सेवा कर सकता है, परमात्माकी प्राप्ति कर सकता है। परन्तु उस
विवेक-शक्तिका दुरुपयोग करके मनुष्य पदार्थोंका संग्रह करनेमें एवं उनका भोग करनेमें लग जाते हैं, जिससे वे संसारके लिये पशुओंसे भी अधिक दुःखदायी हो जाते हैं। कारण कि पशु-पक्षी तो बेचारे जितनेसे पेट भर जाय, उतना ही खाते हैं, संग्रह नहीं करते; परन्तु मनुष्यको कहीं भी जो कुछ पदार्थ आदि मिल जाता है, वह उसके काममें आये चाहे न आये, उसका तो वह संग्रह कर ही लेता है और दूसरोंके काममें आनेमें बाधा डाल देता है।
**‘तस्यां जागर्ति संयमी’**—मनुष्योंकी जो रात है अर्थात् परमात्माकी तरफसे, अपने कल्याणकी तरफसे जो विमुखता है, उसमें संयमी मनुष्य जागता है। जिसने इन्द्रियों और मनको वशमें किया है, जो भोग और संग्रहमें आसक्त नहीं है, जिसका ध्येय केवल परमात्मा है, वह संयमी मनुष्य है। परमात्मतत्त्वको, अपने स्वरूपको और संसारको यथार्थरूपसे जानना ही उसका रातमें जागना है।
**‘यस्यां जागर्ति भूतानि’**—जो भोग और संग्रहमें बड़े सावधान रहते हैं, एक-एक पैसेका हिसाब रखते हैं, जमीनके एक-एक इंचका खयाल रखते हैं; जितने रुपये अधिकारमें आ जायें वे चाहे न्यायपूर्वक हों अथवा अन्यायपूर्वक, उसमें वे बड़े खुश होते हैं कि इतनी पूँजी तो हमने ले ही ली है, इतना लाभ तो हमें हो ही गया है—इस तरह वे सांसारिक क्षणभंगुर भोगोंको बटोरनेमें और आदर-सत्कार, मान-बड़ाई आदि प्राप्त करनेमें ही लगे रहते हैं, उनमें बड़े सावधान रहते हैं, यही उन लोगोंका जागना है।
**‘सा निशा पश्यतो मुनेः’**—जिन सांसारिक पदार्थोंका भोग और संग्रह करनेमें मनुष्य अपनेको बड़ा बुद्धिमान्, चतुर मानते हैं और उसीमें राजी होते हैं, संसार और परमात्मतत्त्वको जाननेवाले मननशील संयमी मनुष्यकी दृष्टिमें वह सब रातके समान है; बिलकुल अँधेरा है।
जैसे, बच्चे खेलते हैं तो वे कंकड़-पत्थर, काँचके लाल-पीले टुकड़ोंको लेकर आपसमें लड़ते हैं। अगर वह मिल
**परिशिष्ट भाव**—सांसारिक मनुष्य रात-दिन भोग और संग्रहमें ही लगे रहते हैं, उनको ही महत्ता देते हैं, सांसारिक कार्योंमें बड़े सावधान और निपुण होते हैं, तरह-तरहके कला-कौशल सीखते हैं, तरह-तरहके आविष्कार करते हैं, लौकिक वस्तुओंकी प्राप्तिमें ही अपनी उन्नति मानते हैं, सांसारिक वस्तुओंकी बड़ी महिमा गाते हैं, सदा जीवित रहकर सुख भोगनेके लिये बड़ी-बड़ी तपस्या करते हैं, देवताओंकी उपासना करते हैं, मन्त्र-जप करते हैं आदि-आदि। परन्तु जीवनमुक्त, तत्त्वज्ञ महापुरुष तथा सच्चे साधकोंकी दृष्टिमें वह बिलकुल रात है, अन्धकार है, उसका किंचिन्मात्र भी महत्त्व नहीं है। कारण कि उनकी दृष्टिमें ब्रह्मलोकतक सम्पूर्ण संसार विद्यमान है ही नहीं—**‘नासतो विद्यते भावः’** (गीता २। १६), **‘आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन’** (गीता ८। १६)।
सांसारिक लोग तो संसारमें ही रचे-पचे रहते हैं और ऐसा मानते हैं कि जो कुछ है, वह यही है—**‘नान्यदस्तीति’**
जाता है तो राजी होते हैं कि मैंने बहुत बड़ा लाभ उठा लिया और अगर वह नहीं मिलता तो दुःखी हो जाते हैं कि मेरी बड़ी भारी हानि हो गयी। परन्तु जिसके मनमें कंकड़-पत्थर आदिका महत्त्व नहीं है, ऐसा समझदार व्यक्ति समझता है कि इन कंकड़-पत्थरोंके मिलनेसे क्या लाभ हुआ और न मिलनेसे क्या हानि हुई? इन बच्चोंको अगर कंकड़-पत्थर मिल भी जायेंगे, तो ये कबतक उनके साथ रहेंगे? इसी तरह भोग और संग्रहमें लगे हुए मनुष्य भोगोंके लिये लड़ाई-झगड़ा, झूठ-कपट, बेईमानी आदि करते हैं और उनको प्राप्त करके राजी होते हैं, खुशी मनाते हैं कि हमने बहुत लाभ ले लिया। परन्तु संसारको और परमात्मतत्त्वको जाननेवाला मननशील संयमी मनुष्य साफ देखता है कि भोग मिल गये, आदर-सत्कार हो गया, सुख-आराम हो गया, खा-पी लिया, खूब शृंगार कर लिया तो क्या हो गया? इसमें मनुष्योंको क्या मिला? इनमेंसे इनके साथ क्या चलेगा? ये कबतक इन भोगोंको साथमें रखेंगे? इन भोगोंसे होनेवाली वृत्ति कितने दिनतक ठहरेगी? इस तरह उसकी दृष्टिमें प्राणियोंका जागना रातके समान है।
वह मननशील संयमी मनुष्य परमात्माको, अपने स्वरूपको और संसारके परिणामको तो जानता ही है, वह पदार्थोंको भी अच्छी तरहसे जानता है कि कौन-सा पदार्थ किसके हितमें लग सकता है, इससे दूसरोंको कितना लाभ होगा। वह पदार्थोंका अपनी-अपनी जगह ठीक तरहसे सदुपयोग करता है। उनको दूसरोंकी सेवामें लगाता है।
जैसे नेत्रोंमें दोष होनेपर जब हम आकाशको देखते हैं, तब उसमें जाले-से दीखते हैं और आँखें मीच लेनेपर भी मोर-पंखकी तरह वे जाले दीखते हैं; परन्तु उनके दीखनेपर भी हमारी बुद्धिमें यह अटल निश्चय रहता है कि आकाशमें जाले नहीं हैं। ऐसे ही इन्द्रियों और अन्तःकरणके द्वारा संसार दीखनेपर भी मननशील संयमी मनुष्यकी बुद्धिमें यह अटल निश्चय रहता है कि वास्तवमें संसार नहीं है, केवल प्रतीतिमात्र है।
वादिनः' (गीता २।४२)। 'कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः' (गीता १६।११)। पारमार्थिक विषयमें उनकी बुद्धि जाती ही नहीं। परन्तु पारमार्थिक साधक पारमार्थिक विषयके साथ-साथ संसारको भी जानते हैं, इसलिये उनके लिये 'पश्यतः' पद दिया है। संसारी लोग तो केवल रातको ही देखते हैं, दिनको देखते ही नहीं, पर योगी दिनको भी देखता है और रातको भी—यह दोनोंमें फर्क है। उदाहरणार्थ बालकने केवल बालकपना ही देखा है, जवानी नहीं, पर वृद्ध पुरुषने वृद्धावस्थाके साथ-साथ बालकपना भी देखा है और जवानी भी! रुपये रखनेवाला व्यक्ति रुपयोंके त्यागको नहीं जानता, पर रुपयोंका त्याग करनेवाला रुपयोंके संग्रहको भी जानता है और त्यागको भी जानता है। यह सिद्धान्त है कि संसारमें लगा हुआ मनुष्य संसारको नहीं जान सकता। संसारसे अलग होकर ही वह संसारको जान सकता है; क्योंकि वास्तवमें वह संसारसे अलग है। इसी तरह परमात्माके साथ एक होकर ही मनुष्य परमात्माको जान सकता है; क्योंकि वास्तवमें वह परमात्माके साथ एक है।
जो 'है' में स्थित है, वह 'है' और 'नहीं'—दोनोंको जानता है, पर जो 'नहीं' में स्थित है, वह 'नहीं' को भी यथार्थरूपसे अर्थात् 'नहीं'-रूपसे नहीं जान सकता, फिर वह 'है' को कैसे जानेगा ? नहीं जान सकता। उसमें जाननेकी सामर्थ्य ही नहीं है। 'है' को जाननेवालेका तो 'नहीं' को माननेवालेके साथ विरोध नहीं होता, पर 'नहीं' को माननेवालेका 'है' को जाननेवालेके साथ विरोध होता है।
सम्बन्ध—मनशील संयमी मनुष्यको संसार रातकी तरह दीखता है। इसपर यह प्रश्न उठता है कि क्या वह सांसारिक पदार्थोंके सम्पर्कमें आता ही नहीं? अगर नहीं आता तो उसका जीवन-निर्वाह कैसे होता है? और अगर आता है तो उसकी स्थिति कैसे रहती है? इन बातोंका विवेचन करनेके लिये आगेका श्लोक कहते हैं।
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
Lord Krishna is explaining that realisation of the soul is like the darkness of night to all conditioned living entities. Being that the wisdom of soul cognition does not shine forth unto them who pursue sensual objects being likened to the darkness of night.
But that understanding of the soul for the realised being who have subjugated their senses is lucidly awake in this night and sublimely aware remaining focused on the bliss of the eternal soul.
Whereas those of mundane understanding who occupy their existence awake to the pursuits of sensuous delights in this darkness of night are asleep to the reality of soul cognition. Sensual pursuits are not appealing to one situated in soul cognition.