गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 2 · Sāṅkhya Yoga

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्

कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्

२.२१

vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam|

kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam||

Recitation coming soon

Word meanings

पार्थ = O Pārtha

यः = who

पुरुषः = person

एनम् = this (embodied self)

अविनाशिनम् = imperishable

नित्यम् = eternal

अजम् = unborn

अव्ययम् = undecaying

वेद = knows

सः = that

कथम् = how

कम् = whom

हन्ति = kill

कम् = whom

घातयति = cause to be killed

Translation

Arjuna, the man who knows this soultobe imperishable, eternal and free from birthand decay,—how and whom will he cause to be killed, how and whom will he kill? (2l

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

So possessing spiritual intelligence, knowing the soul to be eternal, understanding it to be birthless and deathless being of an inexhaustible nature

how is it possible for anyone to commit any act of destruction against the immortal soul which dwells in trillions of various and diverse living entities among the 8 million 400 thousand species of life throughout the billions of material universes.

Whom can anyone destroy? How can anyone destroy anyone? Who can cause anyone to be destroyed? No one can!

Thus it can be seen that ignorance of the eternal nature of the soul is the cause of all grief by not understanding that the soul is immortal and thinking that the eternal soul perishes when the physical body perishes.

Comprehending that what happens to the immortal soul when the physical body ceases to function is factually the withdrawal from an old physical body to enter into a new physical body.

So it can be understood that those who have deep regret for the loss of the physical body, serving as it does as the facility for securing and enjoying material pleasures;

these living entities should reflect on the futility and temporal nature of material existence rather than trying to eternally exploit their senses.

This will be further expounded in the next verse.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Madhva BhāṣyaSanskritEnglish

“अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति हन्ति वा? | अविनाशिनम् नैमित्तिकनाशरहितम् | नित्य स्वाभाविकनाशरहितम् | अथवा अविनाशिनं दोषयोगरहितम् नित्यं सदाभावितम् इति सर्वत्र विकः | दोषयुक्तपुरुषादिषु मष्ट शब्दप्रयोगात् |” - The one who knows how and who is hurt or killed ? अविनाशिनम् is that which is by its nature incapable of being destroyed. नित्यम् is that which is by nature is eternal and therefore by its nature incapable of being destroyed or अविनाशिनम् without having any defects or affectations. The word defect is commonly used for that which is not perfect. The body is not perfect it is defective, thus the word destruction is applicable to the body but never to the eternal soul.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish

“अविनाशिनम् शारीरापायादिवर्जितम् | नित्यम् स्वरूपतः | एनम् परमेश्वरम् | कर्तृत्वंतु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवत् | तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत् || इति परमश्रुतिः | अन्यथा अविनाशीनं नित्यम् इति पुनरुक्तिः ||” - अविनाशिनम् means one who has no destruction of body etc. Eternal of the form is the Supreme Lord. Action is the attribute of being independent; that can happen only in case of Sri Hari. Therefore He being immutable, how can any one else become the doer, thus in Parama shruti. Otherwise saying indestructible, eternal will be merely a case of repetition.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

On verses 2.18–2.21

18 "These perishable bodies are said to belong to that eternal body-owner, the indestructible one that passes comprehension. Therefore, do fight, O Scion of Bharata. 19 "He who understands him as the slayer, and he who deems him as the slain: both these do not truly know. This one slays not, nor is slain. 20 "He is not born, nor does he at any time die: nor, having once 'been', is he once again not going to 'be.' Unborn, eternal, everlasting and primeval is he: he is not destroyed when the body comes to be destroyed." 21 "Who-so realises him as the indestructible, eternal, unborn, and immutable: how and whom can such a person, O son of Pṛthā, cause to be slain, or slay?" (136)

Everything that has taken a body-form and shape is naturally perishable and therefore you should face fighting. With your self-conceit fastened on the body and fixing your erroneous gaze on the body, you are the slave of the belief that you are the slayer while the Kauravas are the slain. You do not realise the essential truth. Were you to consider carefully (you will realise) that neither you are the slayer, nor they the slain. Just as in a dream you feel the dream all real, but when you awake and look out, you find nothing; in the same way being the victim of delusion and Māyā you are enmeshed in this error for nothing. Just see that striking at the shadow with a weapon does not cause hurt to the body; or that the disappearance of the Sun's reflection from an overturned pitcher full of water does not make the Sun himself to disappear along with the reflection, or that the interior of any finite thing gives form to infinite space, but merges into general space (Ākāsh-Sky) as soon as the finite thing tumbles down; even so although the body gets destroyed is the soul indestructible and therefore, O Arjuna, be not under any illusion like that.

Swami Ramsukhdas · Modern

English

'Vedāvināsinam nityam ya enamajamavyayam katham sa puruṣaḥ pārtha kam ghātayati hanti kam'—The man, who realizes this soul to be imperishable, eternal and free from birth and decay, can have no inclination to slay, anyone or cause anyone, to be slain. He is free from egoism i.e., he has no feeling of an agent in him, and so actions do not taint him.

Here, Lord Kṛṣṇa has explained that the soul is free from six kinds of modifications (i.e.) to be born, to exist, by the term 'Aja', to change, to grow by the term 'nitya', to decay by the term 'avyayam' and to perish by the term 'avināśī'.

Now, a question arises, If the Lord by the terms 'na hanyate hanyamāne śarīre' and 'kam ghātayati hanti kam' had merely to tell Arjuna that the soul is neither a doer nor an object of action then why he used words 'not a slayer' or 'not a slain' for the soul. The answer is that the theme is of a war, so it is necessary to say so. But He means, that the soul, is neither the agent (doer), nor the object of action. Therefore, one while discharging duty, should not grieve, while slaying anyone or causing anyone to be slain, but should discharge one's duty, in accordance with the ordinance of scriptures.

**Appendix—**A thing which is produced (born) certainly perishes, it has not to be perished (destroyed). But the thing which is not born, never perishes. We passed through eighty four lac forms of bodies but no body stayed with us and we didn't stay with any body; but we remained the same and apart. Those bodies didn't possess this power of discrimination but only this human body has been endowed with it. If we don't realize it, we disregard the discrimination bestowed upon us by God.

*Link:—In the next verse, Lord Kṛṣṇa explains that the soul is free from change by giving an illustration.*

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

वेद विजानाति अविनाशिनं अन्त्यभावविकाररहितं नित्यं विपरिणामरहितं यो वेद इति सम्बन्धः । एनं पूर्वेण मन्त्रेणोक्तलक्षणं अजं जन्मरहितम् अव्ययं अपक्षयरहितं कथं केन प्रकारेण सः विद्वान् पुरुषः अधिकृतः हन्ति हननक्रियां करोति, कथं वा घातयति हन्तारं प्रयोजयति । न कथञ्चित् कञ्चित् हन्ति, न कथञ्चित् कञ्चित् घातयति इति उभयत्र आक्षेप एवार्थः, प्रश्नार्थासम्भवात् । हेत्वर्थस्य च अविक्रियत्वस्य तुल्यत्वात् विदुषः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रकारणार्थः अभिप्रेतो भगवता । हन्तेस्तु आक्षेपः उदाहरणार्थत्वेन कथितः ॥

विदुषः कं कर्मासम्भवहेतुविशेषं पश्यन् कर्माण्याक्षिपति भगवान् ``कथं स पुरुषः'' इति । ननु उक्त एवात्मनः अविक्रियत्वं सर्वकर्मासम्भवकारणविशेषः । सत्यमुक्तः । न तु सः कारणविशेषः, अन्यत्वात् विदुषः अविक्रियादात्मनः । न हि अविक्रियं स्थाणुं विदितवतः कर्म न सम्भवति इति चेत्, न ; विदुष-- आत्मत्वात् । न देहादिसङ्घातस्य विद्वत्ता । अतः पारिशेष्यात् असंहतः आत्मा विद्वान् अविक्रियः इति तस्य विदुषः कर्मासम्भवात् आक्षेपो युक्तः ``कथं स पुरुषः'' इति । यथा बुद्ध्याद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्य अविक्रिय एव सन् बुद्धिवृत्त्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया उपलब्धा आत्मा कल्प्यते, एवमेव आत्मानात्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवृत्त्या विद्यया असत्यरूपयैव परमार्थतः अविक्रिय एव आत्मा विद्वानुच्यते । विदुष-- कर्मासम्भववचनात् यानि कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुषो विहितानि इति भगवतो निश्चयोऽवगम्यते ॥ ननु विद्यापि अविदुष एव विधीयते, विदितविद्यस्य पिष्टपेषणवत् विद्याविदानानर्थक्यात् तत्र अविदुषः कर्माणि विधीयन्ते न विदुषः इति विशेषो नोपपद्यते इति चेत्, न ; अनुष्ठेयस्य भावाभावविशेषोपपत्तेः । अग्निहोत्रादिविध्यर्थज्ञानोत्तरकालं अग्निहोत्रादिकर्म अनेकसाधनोपसंहारपूर्वकमनुष्ठेयम् ``कर्ता अहम्, मम कर्तव्यम्'' इत्येवम्प्रकारविज्ञानवतः अविदुषः यथा अनुष्ठेयं भवति, न तु तथा ``न जायते'' इत्याद्यात्मस्वरूपविध्यर्थज्ञानोत्तरकालभावि किञ्चिदनुष्ठेयं भवति ; किं तु ``नाहं कर्ता, नाहं भोक्ता'' इत्याद्यात्मैकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानात् नान्यदुत्पद्यते इति एष विशेष उपपद्यते । यः पुनः ``कर्ता अहम्'' इति वेत्ति आत्मानम्, तस्य ``मम इदं कर्तव्यम्'' इति अवश्यम्भाविनी बुद्धिः स्यात् ; तदपेक्षया सः अधिक्रियते इति तं प्रति कर्माणि सम्भवन्ति । स च अविद्वान्, ``उभौ तौ न विजानीतः'' (भ. गी. २-१९) इति वचनात्, विशेषितस्य च विदुषः कर्माक्षेपवचनाच्च ``कथं स पुरुषः'' इति । तस्मात् विशेषितस्य अविक्रियात्मदर्शिनः विदुषः मुमुक्षोश्च सर्वकर्मसन्न्यासे एव अधिकारः । अत एव भगवान् नारायणः साङ्ख्यान् विदुषः अविदुषश्च कर्मिणः प्रविभज्य द्वे निष्ठे ग्राहयति -- ``ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्'' (भ. गी. ३-३) इति । तथा च पुत्राय आह भगवान् व्यासः -- ''द्वाविमावथ पन्थानौ'' (शां. २४१-६) इत्यादि । तथा च क्रियापथश्चैव पुरस्तात् पश्चात्सन्न्यासश्चेति । एतमेव विभागं पुनः पुनर्दर्शयिष्यति भगवान् -- अतत्त्ववित् ``अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते'' (भ. गी. ३-२७), तत्त्ववित्तु नाहं करोमि इति । तथा च ``सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते'' (भ. गी. ५-१३) इत्यादि ॥

तत्र केचित्पण्डितम्मन्या वदन्ति -- ``जन्मादिषड्भावविक्रियारहितः अविक्रियः अकर्ता एकः अहमात्मा'' इति न कस्यचित् ज्ञानं उत्पद्यते, यस्मिन् सति सर्वकर्मसन्न्यासः उपदिश्यते इति । तन्न ; ``न जायते'' (भ. गी. २-२०)इत्यादिशास्त्रोपदेशानर्थक्यप्रसङ्गात् । यथा च शास्त्रोपदेशसामर्थ्यात् धर्माधर्मास्तित्व-विज्ञानं कर्तुश्च देहान्तरसम्बन्धविज्ञानमुत्पद्यते, तथा शास्त्रात् तस्यैव आत्मनः अविक्रियत्वाकर्तृत्वैकत्वादिविज्ञानं कस्मात् नोत्पद्यते इति प्रष्टव्याः ते । करणागोचरत्वात् इति चेत्, न ; ``मनसैवानुद्रष्टव्यम्'' (बृ. उ. ४-४-१९) इति श्रुतेः । शास्त्राचार्योपदेशशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम् । तथा च तदधिगमाय अनुमाने आगमे च सति ज्ञानं नोत्पद्यत इति साहसमात्रमेतत् । ज्ञानं च उत्पद्यमानं तद्विपरीतमज्ञानं अवश्यं बाधते इत्यभ्युपगन्तव्यम् । तच्च अज्ञानं दर्शितं ``हन्ता अहम्, हतः अस्मि'' इति उभौ तौ न विजानीतः'' इति । अत्र च आत्मनः हननक्रियायाः कर्तृत्वं कर्मत्वं हेतुकर्तृत्वं च अज्ञानकृतं दर्शितम् । तच्च सर्वक्रियास्वपि समानं कर्तृत्वादेः अविद्याकृतत्वम्, अविक्रियत्वात् आत्मनः । विक्रियावान् हि कर्ता आत्मनः कर्मभूतमन्यं प्रयोजयति ``कुरु'' इति । तदेतत् अविशेषेण विदुषः सर्वक्रियासु कर्तृत्वं हेतुकर्तृत्वं च प्रतिषेधति भगवान्वासुदेवः विदुषः कर्माधिकाराभावप्रदर्शनार्थम् ``वेदाविनाशिनं . . . कथं स पुरुषः'' इत्यादिना । क्व पुनः विदुषः अधिकार इति एतदुक्तं पूर्वमेव ``ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्'' (भ. गी. ३-३) इति । तथा च सर्वकर्मसन्न्यासं वक्ष्यति ``सर्वकर्माणि मनसा'' (भ. गी. ५-१३) इत्यादिना ॥ ननु मनसा इति वचनात् न वाचिकानां कायिकानां च सन्न्यासः इति चेत्, न ; सर्वकर्माणि इति विशेषितत्वात् । मानसानामेव सर्वकर्मणामिति चेत्, न ; मनोव्यापारपूर्वकत्वाद्वाक्कायव्यापाराणां मनोव्यापाराभावे तदनुपपत्तेः । शास्त्रीयाणां वाक्कायकर्मणां कारणानि मानसानि कर्माणि वर्जयित्वा अन्यानि सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्येदिति चेत्, न ;``नैव कुर्वन्न कारयन्'' (भ. गी. ५-१३) इति विशेषणात् । सर्वकर्मसन्न्यासः अयं भगवता उक्तः मरिष्यतः न जीवतः इति चेत्, न ; ``नवद्वारे पुरे देही आस्ते'' (भ. गी. ५-१३) इति विशेषणानुपपत्तेः । न हि सर्वकर्मसन्न्यासेन मृतस्य तद्देहे आसनं सम्भवति । अकुर्वतः अकारयतश्च देहे सन्न्यस्य इति सम्बन्धः न देहे आस्ते इति चेत्, न ; सर्वत्र आत्मनः अविक्रियत्वावधारणात्, आसनक्रियायाश्च अधिकरणापेक्षत्वात्, तदनपेक्षत्वाच्च सन्न्यासस्य । सम्पूर्वस्तु न्यासशब्दः अत्र त्यागार्थः, न निक्षेपार्थः । तस्मात् गीताशास्त्रे आत्मज्ञानवतः सन्न्यासे एव अधिकारः, न कर्मणि इति तत्र तत्र उपरिष्टात् आत्मज्ञानप्रकरणे दर्शयिष्यामः ॥

प्रकृतं तु वक्ष्यामः । तत्र आत्मनः अविनाशित्वं प्रतिज्ञातम् । तत्किमिवेति, उच्यते --

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

‘य एनं वेत्ति हन्तारम्’—इस मन्त्रसे ‘आत्मा हननक्रियाका कर्ता और कर्म नहीं है’—यह प्रतिज्ञा करके, तथा ‘न जायते’ इस मन्त्रसे आत्माकी निर्विकारताके हेतुको बतलाकर, अब प्रतिज्ञापूर्वक कहे हुए अर्थका उपसंहार करते हैं—

पूर्व मन्त्रमें कहे हुए लक्षणोंसे युक्त इस आत्माको जो अविनाशी—अन्तिम भाव-विकाररूप मरणसे रहित, नित्य—रोगादिजनित दुर्बलता, क्षीणता आदि विकारोंसे रहित, अज—जन्मरहित और अव्यय—अपक्षयरूप विकारसे रहित जानता है।

वह आत्मतत्त्वका ज्ञाता-अधिकारी पुरुष कैसे (किसको) मारता है और कैसे (किसको) मरवाता है? अर्थात् वह कैसे तो हननरूप क्रिया कर सकता और कैसे किसी मारनेवालेको नियुक्त कर सकता है?

अभिप्राय यह कि वह न किसीको किसी प्रकार भी मारता है और न किसीको किसी प्रकार भी मरवाता है। इन दोनों बातोंमें 'किम्' और 'कथम्' शब्द आक्षेपके बोधक हैं, क्योंकि प्रश्नके अर्थमें यहाँ इनका प्रयोग सम्भव नहीं।

निर्विकारतारूप हेतुका तात्पर्य सभी कर्मोंका प्रतिषेध करनेमें समान है, इससे इस प्रकरणका अर्थ भगवान्को यही इष्ट है कि आत्मवेत्ता किसी भी कर्मका करने, करवानेवाला नहीं होता।

अकेली हननक्रियाके विषयमें आक्षेप करना उदाहरणके रूपमें है।†

पू०—कर्म न हो सकनेमें कौन-से खास हेतुको देखकर ज्ञानीके लिये भगवान् 'कथं स पुरुषः' इस कथनसे कर्मविषयक आक्षेप करते हैं?

उ०—पहले ही कह आये हैं कि आत्माकी निर्विकारता ही (ज्ञानी-कर्तृक) सम्पूर्ण कर्मोंके न होनेका खास हेतु है।

पू०—कहा है सही, परंतु अविक्रिय आत्मासे उसको जाननेवाला भिन्न है, इसलिये (यह ऊपर बतलाया हुआ) खास कारण उपयुक्त नहीं है; क्योंकि स्थाणुको अविक्रिय जाननेवालेसे कर्म नहीं होते, ऐसा नहीं—ऐसी शङ्का करें तो?

अर्थात् आत्मा किसीको किसी प्रकार भी मारने या मरवानेवाला नहीं हो सकता—यह बतलानेके लिये ही यहाँ 'किम्' और 'कथम्' शब्द हैं, प्रश्नके उद्देश्यसे नहीं।

† अर्थात् ज्ञानी केवल हननक्रियाका ही कर्ता और कर्म नहीं हो सकता, इतना ही नहीं, आत्मा निर्विकार और नित्य होनेके कारण वह किसी भी क्रियाका कर्ता और कर्म नहीं हो सकता। यहाँ जो केवल हननक्रियाका ही प्रतिषेध किया गया है, उसे उदाहरणके रूपमें समझना चाहिये।

३०—यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि आत्मा स्वयं ही जाननेवाला है। देह आदि संघातमें (जड़ होनेके कारण) ज्ञातापन नहीं हो सकता, इसलिये अन्तमें देहादि संघातसे भिन्न आत्मा ही अविक्रिय ठहरता है और वही जाननेवाला है। ऐसे उस ज्ञानीसे कर्म होना असम्भव है, अतः 'कथं स पुरुषः' यह आक्षेप उचित ही है।

जैसे (वास्तवमें) निर्विकार होनेपर भी आत्मा, बुद्धिवृत्ति और आत्माका भेदज्ञान न रहनेके कारण अविद्याके सम्बन्धसे, बुद्धि आदि इन्द्रियोंद्वारा ग्रहण किये हुए शब्दादि विषयोंका ग्रहण करनेवाला मान लिया जाता है।

ऐसे ही आत्म-अनात्मविषयक विवेकज्ञानरूप जो बुद्धिवृत्ति है, जिसे विद्या कहते हैं, वह यद्यपि असत्-रूप है, तो भी उसके सम्बन्धसे, वास्तवमें जो अविकारी है, ऐसा आत्मा ही विद्वान् कहा जाता है।

ज्ञानीके लिये सभी कर्म असम्भव बतलाये हैं, इस कारण भगवान्का यह निश्चय समझा जाता है कि शास्त्रद्वारा जिन कर्मोंका विधान किया गया है, वे सब अज्ञानियोंके लिये ही विहित हैं।

पू०—विद्या भी अज्ञानीके लिये ही विहित है, क्योंकि जिसने विद्याको जान लिया उसके लिये पिसेको पीसनेकी भाँति विद्याका विधान व्यर्थ है। अतः अज्ञानीके लिये कर्म कहे गये हैं, ज्ञानीके लिये नहीं, इस प्रकार विभाग करना नहीं बन सकता।

३०—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि कर्तव्यके भाव और अभावसे भिन्नता सिद्ध होती है, अभिप्राय यह कि अग्निहोत्रादि कर्मोंका विधान करनेवाले विधिवाक्योंके अर्थको जान लेनेके बाद 'अनेक साधन और उपसंहारके सहित अमुक अग्निहोत्रादि कर्म अनुष्ठान करनेके योग्य है', 'मैं कर्ता हूँ', 'मेरा अमुक कर्तव्य है'—इस प्रकार जाननेवाले अज्ञानीके लिये जैसे कर्तव्य बना रहता है वैसे 'न जायते' इत्यादि आत्मस्वरूपका विधान करनेवाले वाक्योंके अर्थको जान लेनेके बाद उस ज्ञानीके लिये कुछ कर्तव्य शेष नहीं रहता।

किन्तु 'न अहं कर्ता न भोक्ता' इत्यादि आत्मैकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानाद् अन्यद् न उत्पद्यते इति एष विशेष उपपद्यते।

क्योंकि (ज्ञानीको) 'मैं न कर्ता हूँ, न भोक्ता हूँ' इत्यादि जो आत्माके एकत्व और अकर्तृत्व आदिविषयक ज्ञान है इससे अतिरिक्त अन्य किसी प्रकारका भी ज्ञान नहीं होता। इस प्रकार यह (ज्ञानी और अज्ञानीके कर्तव्यका) विभाग सिद्ध होता है।

जो अपनेको ऐसा समझता है कि 'मैं कर्ता हूँ' उसकी यह बुद्धि अवश्य ही होगी कि 'मेरा अमुक कर्तव्य है' उस बुद्धिकी अपेक्षासे वह कर्मोंका अधिकारी होता है, इसीसे उसके लिये कर्म हैं। और 'उभौ तौ न विजानीतः' इस वचनके अनुसार वही अज्ञानी है।

क्योंकि पूर्वोक्त विशेषणोंद्वारा वर्णित ज्ञानीके लिये तो 'कथं स पुरुषः' इस प्रकार कर्मोंका निषेध करनेवाले वचन हैं।

सुतरां (यह सिद्ध हुआ कि) आत्माको निर्विकार जाननेवाले विशिष्ट विद्वानका और मुमुक्षुका भी सर्वकर्मसंन्यासमें ही अधिकार है।

इसीलिये भगवान् नारायण 'ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्' इस कथनसे सांख्ययोगी— ज्ञानियों और कर्मों—अज्ञानियोंका विभाग करके अलग-अलग दो निष्ठा ग्रहण करवाते हैं।

ऐसे ही अपने पुत्रसे भगवान् वेदव्यासजी कहते हैं कि 'ये दो मार्ग हैं' इत्यादि, तथा यह भी कहते हैं कि 'पहले क्रियामार्ग और पीछे संन्यास।'

इसी विभागको बारंबार भगवान् दिखलायेंगे। जैसे 'अहंकारसे मोहित हुआ अज्ञानी मैं कर्ता हूँ, ऐसे मानता है' 'तत्त्ववेत्ता मैं नहीं करता ऐसे मानता है' तथा 'सब कर्मोंको मनसे त्यागकर रहता है' इत्यादि।

अर्थात् अज्ञानीके लिये कर्तव्य शेष रहता है, ज्ञानीके लिये कोई कर्तव्य शेष नहीं रहता। इसलिये ज्ञानीका कर्मोंमें अधिकार नहीं है और अज्ञानीका अधिकार है—यह भेद करना उचित ही है।

इस विषयमें कितने ही अपनेको पण्डित समझनेवाले कहते हैं कि जन्मादि छः भावविकारोंसे रहित निर्विकार, अकर्ता, एक आत्मा मैं ही हूँ—ऐसा ज्ञान किसीको होता ही नहीं कि जिसके होनेसे सर्वकर्मोंके संन्यासका उपदेश किया जा सके।

यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि (ऐसा मान लेनेसे) 'न जायते' इत्यादि शास्त्रका उपदेश व्यर्थ होगा।

उनसे यह पूछना चाहिये कि जैसे शास्त्रोपदेशकी सामर्थ्यसे कर्म करनेवाले मनुष्यको धर्मके अस्तित्वका ज्ञान और देहान्तरकी प्राप्तिका ज्ञान होता है, उसी तरह उसी पुरुषको शास्त्रसे आत्माकी निर्विकारता, अकर्तृत्व और एकत्व आदिका विज्ञान क्यों नहीं हो सकता!

यदि वे कहें कि (मन-बुद्धि आदि) करणोंसे आत्मा अगोचर है इस कारण (उसका ज्ञान नहीं हो सकता)।

तो यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि 'मनके द्वारा उस आत्माको देखना चाहिये' यह श्रुति है, अतः शास्त्र और आचार्यके उपदेशद्वारा एवं शम, दम आदि साधनोंद्वारा शुद्ध किया हुआ मन आत्मदर्शनमें 'करण' (साधन) है।

इस प्रकार उस ज्ञानप्राप्तिके विषयमें अनुमान और आगमप्रमाणोंके रहते हुए भी यह कहना कि ज्ञान नहीं होता, साहसमात्र है।

यह तो मान ही लेना चाहिये कि उत्पन्न हुआ ज्ञान अपनेसे विपरीत अज्ञानको अवश्य नष्ट कर देता है।

वह अज्ञान 'मैं मारनेवाला हूँ' 'मैं मारा गया हूँ' 'ऐसे मारनेवाले दोनों नहीं जानते' इन वचनोंद्वारा पहले दिखलाया ही था, फिर यहाँ भी यह बात दिखायी गयी है कि आत्मामें हननक्रियाका कर्तृत्व, कर्मत्व और हेतुकर्तृत्व अज्ञानजनित है।

आत्मा निर्विकार होनेके कारण 'कर्तृत्व' आदि भावोंका अविद्यामूलक होना सभी क्रियाओंमें समान है। क्योंकि विकारवान् ही (स्वयं) कर्ता (बनकर) अपने कर्मरूप दूसरेको कर्ममें नियुक्त करता है कि 'तू अमुक कर्म कर।'

सुतरां ज्ञानीका कर्मोंमें अधिकार नहीं है यह दिखानेके लिये भगवान् 'वेदाविनाशिनम्' 'कथं स पुरुषः' इत्यादि वाक्योंसे सभी क्रियाओंमें समान भावसे विद्वान्के कर्ता और प्रयोजक कर्ता होनेका प्रतिषेध करते हैं।

ज्ञानीका अधिकार किसमें है ? यह तो 'ज्ञानयोगेन सांख्यानाम्' इत्यादि वचनोंद्वारा पहले ही बतलाया जा चुका है वैसे ही फिर भी 'सर्वकर्माणि मनसा' इत्यादि वाक्योंसे सर्वकर्मोंका संन्यास (भगवान्) कहेंगे।

पू०—(उक्त श्लोकमें) 'मनसा' यह शब्द है, इसलिये मानसिक कर्मोंका ही त्याग बतलाया है, शरीर और वाणीसम्बन्धी कर्मोंका नहीं।

उ०—यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि 'सर्वकर्मोंको छोड़कर' इस प्रकार कर्मोंके साथ 'सर्व' विशेषण है।

पू०—यदि मनसम्बन्धी सर्वकर्मोंका त्याग मान लिया जाय तो ?

उ०—ठीक नहीं। क्योंकि वाणी और शरीरकी क्रिया मनोव्यापारपूर्वक ही होती है। मनोव्यापारके अभावमें उनकी क्रिया बन नहीं सकती।

पू०—शास्त्रविहित कायिक-वाचिक कर्मोंके कारणरूप मानसिक कर्मोंके सिवा अन्य सब कर्मोंका मनसे संन्यास करना चाहिये यह मान लिया जाय तो ?

उ०—ठीक नहीं। क्योंकि 'न करता हुआ और न करवाता हुआ' यह विशेषण साथमें है (इसलिये तीनों तरह कर्मोंका संन्यास सिद्ध होता है।)

पू०—यह भगवान्द्वारा कहा हुआ सर्वकर्मोंका संन्यास तो मुमूर्षुके लिये है, जीते हुएके लिये नहीं, यह माना जाय तो ?

उ०—ठीक नहीं। क्योंकि ऐसा मान लेनेसे 'नौ द्वारवाले शरीररूप पुरमें आत्मा रहता है' इस विशेषण-की उपयोगिता नहीं रहती।

कारण, जो सर्वकर्मसंन्यास करके मर चुका है, उसका न करते हुए और न करवाते हुए उस शरीरमें रहना सम्भव नहीं।

पू०—उक्त वाक्यमें शरीरमें कर्मोंको रखकर, इस तरह सम्बन्ध है 'शरीरमें रहता है' इस प्रकार सम्बन्ध नहीं है, ऐसा मानें तो ?

उ०—ठीक नहीं है। क्योंकि सभी जगह आत्माको निर्विकार माना गया है। तथा 'आसन' क्रियाको आधारकी अपेक्षा है और 'संन्यास' को उसकी अपेक्षा नहीं है एवं 'सम्' पूर्वक 'न्यास' शब्दका अर्थ यहाँ त्यागना है, निक्षेप (रख देना) नहीं।

सुतरां गीताशास्त्रमें आत्मज्ञानीका संन्यासमें ही अधिकार है, कर्मोंमें नहीं। यही बात आगे चलकर आत्मज्ञानके प्रकरणमें हम जगह-जगह दिखलायेंगे

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

On verses 2.20–2.21

जैसें स्वप्नामाजिं देखिजे । तें स्वप्नींचि साच आपजे । मग चेऊनियां पाहिजे । तंव कांही नाहीं ॥ १३९ ॥

तैसी हे जाण माया । तूं भ्रमत आहासी वायां । शस्त्रें हाणितलिया छाया । जैसी आंगी न रुपे ॥ १४० ॥

कां पूर्ण कुंभ उलंडला । तेथ बिंबाकारु दिसे भ्रंशला । परी भानु नाहीं नासला । तयासवें ॥ १४१ ॥

ना तरी मठीं आकाश जैसें । मठाकृती अवतरले असे । तो भंगलिया आपैसे । स्वरूपचि ॥ १४२ ॥

तैसें शरीराचां लोपीं । सर्वथा नाशु नाहीं स्वरूपीं । म्हणऊनि तूं हें नारोपीं । भ्रांति बापा ॥ १४३॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

On verses 2.20–2.21

(2.139) जैसे जो कुछ स्वप्न में दिखाई देता है वह स्वप्न में ही सत्य होता है, जागने पर देखो तो कुछ भी नहीं रहता,

(2.140) वैसे ही इस माया को जानो। तुम्हें व्यर्थ भ्रम हो रहा है। जैसे परछाई पर शस्त्र से किया हुआ घाव देह को नहीं लगता,

(2.141) अथवा जैसे भरे हुए घड़े का पानी उड़ेलने से उसमें दिखाई देनेहारा सूर्य का प्रतिबिम्ब नष्ट हो जाता है परन्तु उसके साथ सूर्य का नाश नहीं होता,

(2.142) अथवा मठ के भीतर का आकाश मठ के ही आकार का हो जाता है परन्तु वही मठ के भंग होते ही जैसे आप ही आप अपने निजी स्वरूप को प्राप्त हो जाता है,

(2.143) वैसे ही शरीर का नाश होने से आत्मस्वरूप का नाश सर्वथा नहीं हो सकता। इसलिए अपने ऊपर भ्रान्ति का आरोपण मत करो।

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

संगति— अगले श्लोक में आत्मा को अकर्ता-अभोक्ता बतलाते हैं—

भावार्थ— हे पृथापुत्र अर्जुन! जो इस आत्मा को अकर्ता-अकारयिता बतलाया है। यहाँ लट्लकार में 'वेद' पद का प्रयोग हुआ है। जो प्रत्यक्ष अर्थ में होता है। भगवान् ने जान लिया कि अर्जुन को अभी परोक्ष ज्ञान हुआ है, इसलिये यहाँ 'वेद' शब्द का प्रयोग करके कहते हैं कि तू प्रत्यक्ष देख, आत्मा अविनाशी है। यहाँ 'कं घातयति किन्तु कम्' से केवल मारने और मरवाने का ही निषेध नहीं किया, प्रत्युत यह भाव है कि वह किसी भी क्रिया को करने या कराने वाला नहीं है। 'करना' जीव का धर्म है और 'कराना' ईश्वर का स्वभाव है। ईश्वर में ऐश्वर्य है, इसलिये वह कराने वाला है और जीव में जीवत्व है, इसलिये वह करता है। बोधवान् में जीवत्व और ईश्वरत्व दोनों ही नहीं हैं, इसलिये ज्ञानी को यह अनुभव होता है कि मैं सब कुछ करता हुआ भी अकर्ता हूँ, अज्ञानी इसकी कल्पना भी नहीं कर सकते। अतः जो आत्मा को जानना चाहता है और जिसने उसे जान लिया है वे दोनों ही संन्यास के अधिकारी हैं।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

‘वेदाविनाशिनम्... घातयति हन्ति कम्’—इस शरीरीका कभी नाश नहीं होता, इसमें कभी कोई परिवर्तन नहीं होता, इसका कभी जन्म नहीं होता और इसमें कभी किसी तरहकी कोई कमी नहीं आती—ऐसा जो ठीक अनुभव कर लेता है, वह पुरुष कैसे किसको मारे और कैसे किसको मरवाये ? अर्थात् दूसरोंको मारने और मरवानेमें उस पुरुषकी प्रवृत्ति नहीं हो सकती। वह किसी क्रियाका न तो कर्ता बन सकता है और न कारयिता बन सकता है।

यहाँ भगवान्ने शरीरीको अविनाशी, नित्य, अज और अव्यय कहकर उसमें छहों विकारोंका निषेध किया है; जैसे—‘अविनाशी’ कहकर मृत्युरूप विकारका, ‘नित्य’ कहकर अवस्थान्तर होना और बहनारूप विकारका, ‘अज’ कहकर जन्म होना और जन्मके बाद होनेवाली सत्तारूप विकारका, तथा ‘अव्यय’ कहकर क्षयरूप

विकारका निषेध किया गया है। शरीरीमें किसी भी क्रियासे किंचिन्मात्र भी कोई विकार नहीं होता।

अगर भगवान्को ‘न हन्यते हन्यमाने शरीरे’ और ‘कं घातयति हन्ति कम्’ इन पदोंमें शरीरीके कर्ता और कर्म बननेका ही निषेध करना था, तो फिर यहाँ करने-न-करनेकी बात न कहकर मरने-मारनेकी बात क्यों कही ? इसका उत्तर है कि युद्धका प्रसंग होनेसे यहाँ यह कहना जरूरी है कि शरीरी युद्धमें मारनेवाला नहीं बनता; क्योंकि इसमें कर्तापन नहीं है। जब शरीरी मारनेवाला अर्थात् कर्ता नहीं बन सकता, तब यह मरनेवाला अर्थात् क्रियाका विषय (कर्म) भी कैसे बन सकता है ? तात्पर्य यह है कि यह शरीरी किसी भी क्रियाका कर्ता और कर्म नहीं बनता। अतः मरने-मारनेमें शोक नहीं करना चाहिये, प्रत्युत शास्त्रकी आज्ञाके अनुसार प्राप्त कर्तव्य-कर्मका पालन करना चाहिये।

परिशिष्ट भाव—उत्पन्न होनेवाली वस्तु तो स्वतः मिटती है, उसको मिटाना नहीं पड़ता। पर जो वस्तु उत्पन्न नहीं होती, वह कभी मिटती ही नहीं। हमने चौरासी लाख शरीर धारण किये, पर कोई भी शरीर हमारे साथ नहीं रहा और हम किसी भी शरीरके साथ नहीं रहे; किन्तु हम ज्यों-के-त्यों अलग रहे। यह जाननेकी विवेकशक्ति उन शरीरोंमें नहीं थी, प्रत्युत इस मनुष्य-शरीरमें ही है। अगर हम इसको नहीं जानते तो भगवान्के दिये विवेकका निरादर करते हैं।

सम्बन्ध—पूर्वश्लोकोंमें देहीकी निर्विकारताका जो वर्णन हुआ है, आगेके श्लोकमें उसीका दृष्टान्तरूपसे वर्णन करते हैं।

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin