‘as if smiling,’[by way of ridicule] —Arjuna was speaking about duty (dharma) which was based on the awareness of the concept of the Self being distinct from the body,

but he was torn between contradictory ideas and had suddenly renounced action while standing between the two armies preparing for battle.

Śrī Krishna spoke to Arjuna ‘as if in jest’, the discourse beginning with; —"There never was a time when I did not exist" (2:12),

and ending with "I will release you from all hindrances to self-realisation; grieve not!" (18:66)—which deals with the real nature of the individual Self [jīvātman], of the Supreme Self [Paramātman],

and of the paths of works(Karma), knowledge (Jñāna) and devotion (Bhakti) which constitute the means for attaining the highest spiritual goal.

10 “*Unto him, O descendant of Bharata, who was grieving betwixt the two armies, (Kṛṣṇa, the) Hṛṣīkeśa, with something of a derisive laugh, spake this word.*” (84)

He then said to himself, “What on earth does he mean by his unusual refusal? Arjuna does not see his way to his duty; what should be done to him? Just as an exorciser makes a diagnosis in the case of a ghost-attack, or a doctor, confronted by an irremediable disease, immediately uses as the last resource the best medicine like nectar, even so did Ananta standing between the two armies began to think out how to make him (Arjuna) realise the truth and how to make him take courage in his heart. Realising the cause of the delusion, Lord Krishna began to speak apparently wrathfully—although in his heart he secretly entertained feelings of kindness, just as a mother does although she is (outwardly) all wrath (towards a child). Or just as the bitterness of a drug, although it contains full nectar, is not discernible to the vision but is perceptible in the cure, in the same way Hrishikesha addressed words outwardly harsh but internally very sweet in import.

'Tamuvāca hṛṣikeśaḥ prahasanniva bhārata senayorubhayormadhye viṣidantamidaṁ vacaḥ'—Arjuna filled with valour and enthusiasm, had entreated Lord Kṛṣṇa to place his chariot between the two armies, so that he could behold the warriors. It was befitting for Arjuna, to get ready for fighting which was his objective. But there, instead of waging war, he felt grieved. So Lord Kṛṣṇa, started the gospel of the Gītā.

'Prahasanniva'—(Smiling, as it were) means, that when Lord Kṛṣṇa perceived that Arjuna's enthusiasm for the war, had changed into grief, he smiled. Secondly, in the seventh verse he said, "Do instruct me who have, taken refuge in You". But in the ninth verse he says, "I'll not fight". So Lord Kṛṣṇa smiled, because the devotee who takes refuge in his preceptor, just becomes an instrument in the hands of his preceptor and a preceptor is fully

responsible for the duty of the disciple. The disciple, has no option but to obey his preceptor and do, as his teacher wishes. Arjuna's declaration, 'not to fight' is practically a withdrawal from his refuge, in the Lord. 'Iva', means that Lord Kṛṣṇa must have burst into laughter, after hearing Arjuna's decision of not fighting, but He spoke smilingly.

When Arjuna said, 'I'll not fight', Lord Kṛṣṇa, should have told him to do, as he wished (18/63). But He thought that Arjuna, was unable to take the right decision, because he was overwhelmed with grief and worry. So, there was an overflow of Lord Kṛṣṇa's love, for him. God instead of paying attention to the words of his devotees, judges them by their feelings. So Lord Kṛṣṇa, instead of paying attention to Arjuna's words, 'I'll not fight,' started the gospel, from the next verse.

Moreover, He accepts those devotees who take refuge in Him, even by words as his own, because of His boundless grace.

'Hṛṣīkeśaḥ'—'Hṛṣīkeśa', means that the Lord is the indweller viz., He knows feelings of beings, Lord Kṛṣṇa knows, that Arjuna is turning away from war, because he is overpowered by the urge of attachment for his kinsmen, and he does not see his grief melting away, by merely acquiring a kingdom. So he says 'I'll not fight.' But, he also knows that as soon as his delusion is destroyed, he will act upon His instruction.

In 'Idam vacaḥ' uvāca, the use of the word 'Uvāca' (spoke), was sufficient, there was no need to use the word 'Vacaḥ' (word), because 'Vacaḥ' is also included in 'Uvāca.' It seems a repetition, but actually it is not so. The word, 'Vacaḥ' has been used to point out, the secret wisdom, contained in the next verse uttered by Lord Kṛṣṇa, in simple and easily understandable language.

**Appendix**—On the sacred (righteous) soil of Kuruṣetra on one side the Kaurava-army is arrayed while on the other side the Pāṇḍava-army is arrayed. In the middle of the two armies a glorious chariot drawn by white horses is placed. In one part of

that chariot Lord Kṛṣṇa is seated while in another part Arjuna is seated. The Lord starts preaching the divine gospel for the benediction of mankind by making Arjuna, an instrument and first of all He describes the discrimination between the body and (the embodied soul) its possessor.

Link:—Lord Kṛṣṇa preaches the gospel of freedom, from grief to grieved Arjuna and says—

अत्र ``दृष्ट्वा तु पाण्डव-अनीकम्'' (भ. गी. १-२) इति आरभ्य यावत् ``न योत्स्ये इति गोविन्दं उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह'' (भ. गी. २-९) इति एतत्-अन्तः प्राणिनां शोक-मोह-आदि-संसार-बीजभूत-दोष-उद्भव-कारण- प्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयः ग्रन्थः ।

तथा हि -- अर्जुनेन राज्य-गुरु-पुत्र-मित्र-सुहृत्-स्वजन-सम्बन्धिबान्धवेषु ``अहं एतेषाम्'' ``मम एते'' इति एवं प्रत्यय-निमित्त-स्नेह-विच्छेद-आदि-निमित्तौ आत्मनः शोक-मोहौ प्रदर्शितौ ``कथं भीष्मं अहं सङ्ख्ये'' (भ. गी. २-४) इत्यादिना । शोक-मोहाभ्यां हि अभिभूत-विवेक-विज्ञानः स्वतः एव क्षत्र-धर्मे युद्धे प्रवृत्तः अपि तस्मात्-युद्धात्-उपरराम ; पर-धर्मं च भिक्षा-जीवन-आदिकं कर्तुं प्रववृते । तथा च सर्व-प्राणिनां शोक-मोह-आदि-दोष-आविष्ट-चेतसां स्वभावतः एव स्वधर्म-परित्यागः प्रतिषिद्ध-सेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रवृत्तानाम् अपि तेषां वाऽग्-मनः-काय-आदीनां प्रवृत्तिः फल-अभिसन्धि-पूर्विका एव साहङ्कारा च भवति ।

तत्र एवं सति धर्म-अधर्म-उपचयात् इष्ट-अनिष्ट-जन्म-सुख-दुःख-आदि-प्राप्ति-लक्षणः संसारः अनुपरतः भवति । इति अतः संसार-बीज-भूतौ शोक-मोहौ तयोः च सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकात्-आत्मज्ञानात् न अन्यतः निवृत्तिः इति तत्-उपदिदिक्षुः सर्व-लोक-अनुग्रहार्थं अर्जुनं निमित्तीकृत्य आह भगवान् वासुदेवः -- ``अशोच्यान्'' (भ. गी. २-११) इत्यादि ॥

अत्र केचित् आहुः -- सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकात् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-मात्रात् एव केवलात् कैवल्यं न प्राप्यते एव । किं तर्हि ? अग्निहोत्र-आदि-श्रौत-स्मार्त-कर्म-सहितात् ज्ञानात् कैवल्य-प्राप्तिः इति सर्वासु गीतासु निश्चितः अर्थः इति । ज्ञापकं च आहुः अस्य-अर्थस्य -- ``अथ चेत् त्वं इमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि'' (भ. गी. २-३३) ``कर्मणि एव अधिकारः ते'' (भ. गी. २-४७)``कुरु कर्म एव तस्मात् त्वम्'' (भ. गी. ४-१५) इत्यादि । हिंसा-आदि-युक्तत्वात् वैदिकं कर्म अधर्माय इति इयं अपि आशङ्का न कार्या ।

कथम् ?

क्षात्रं कर्म युद्ध-लक्षणं गुरु-भ्रातृ-पुत्र-आदि-हिंसा-लक्षणम्-अत्यन्तं क्रूरं अपि स्वधर्म इति कृत्वा न अधर्माय ; तत्-अकरणे च ``ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापं अवाप्स्यसि'' (भ. गी. २-३३) इति ब्रुवता यावत्-जीवादि-श्रुति-चोदितानां पशि-आदि-हिंसा-लक्षणानां च कर्मणां प्राग्-एव न अधर्मत्वं इति सुनिश्चितं उक्तं भवति -- इति ॥

तत् असत् ; ज्ञान-कर्म-निष्ठयोः विभाग-वचनात् बुद्धि-द्वय-आश्रययोः । ``अशोच्यान्'' (भ. गी. २-११) इत्यादिना भगवता यावत् ``स्वधर्मं अपि च अवेक्ष्य'' (भ. गी. २-३१) इति एतत् अन्तेन ग्रन्थेन यत्-परमार्थ-आत्म=तत्त्व-निरूपणं कृतम्, तत् साङ्ख्यम् । तत्-विषया बुद्धिः आत्मनः जन्मादि-षड्विक्रिया-अभावाद्-अकर्ता आत्मा इति प्रकरणार्थ-निरूपणात् या जायते, सा साङ्ख्या-बुद्धिः । सा येषां ज्ञानिनाम्-उचिता भवति, ते साङ्ख्याः । एतस्या बुद्धेः जन्मनः प्राक् आत्मनः देहादि-व्यतिरिक्तत्व-कर्तृत्व-भोक्तृत्व-आदि-अपेक्षः धर्म-अधर्म-विवेक-पूर्वकः मोक्ष-साधन-अनुष्ठान-लक्षणः योगः तत्-विषया बुद्धिः योग-बुद्धिः । सा येषां कर्मिणाम्-उचिता भवति ते योगिनः । तथा च भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे ``एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिः योगे तु इमां श‍ृणु'' (भ. गी. २-३९) इति तयोः च साङ्ख्य-बुद्धि-आश्रयां ज्ञान-योगेन निष्ठां साङ्ख्यानां विभक्तां वक्ष्यति ``पुरा वेद-आत्मना मया प्रोक्ता'' (भ. गी. ३-३) इति । तथा च योग-बुद्धि-आश्रयां कर्म-योगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति -- ``कर्म-योगेन योगिनाम्'' इति । एवं साङ्ख्य-बुद्धिं योग-बुद्धिं च आश्रित्य द्वे निष्ठे विभक्ते भगवता एव उक्ते ज्ञान-कर्मणोः कर्तृत्व-अकर्तृत्व-एकत्व-अनेकत्व-बुद्धि-आश्रययोः युगपत्-एक-पुरुष-आश्रयत्व-असम्भवं पश्यता । यथा एतत् विभाग-वचनम्, तथा एव दर्शितं शातपथीये ब्राह्मणे -- ``एतं एव प्रव्राजिनः लोकम्-इच्छन्तः ब्राह्मणाः प्रव्रजन्ति'' इति सर्व-कर्म-सन्न्यासं विधाय तत् शेषेण ``किं प्रजया करिष्यामः येषां नः अयं आत्मा अयं लोकः'' (बृ. उ. ४-४-२२) इति । तत्र च प्राक् दार-परिग्रहात् पुरुषः आत्मा प्राकृतः धर्म-जिज्ञासा-उत्तर-कालं लोक-त्रय-साधनं -- पुत्रम्, द्विप्रकारं च वित्तं मानुषं दैवं च ; तत्र मानुषं कर्म-रूपं पितृ-लोक-प्राप्ति-साधनं विद्यां च दैवं वित्तं देव-लोक-प्राप्ति-साधनं -- ``सः अकामयत'' (बृ. उ. १-४-१७) इति अविद्या-कामवतः एव सर्वाणि कर्माणि श्रौत-आदीनि दर्शितानि । तेभ्यः ``व्युत्थाय, प्रव्रजन्ति'' इति व्युत्थानम्-आत्मानं एव लोकम्-इच्छतः अकामस्य विहितम् । तत्-एतत्-विभाग-वचनम्-अनुपपन्नं स्यात् यदि श्रौत-कर्म-ज्ञानयोः समुच्छयः अभिप्रेतः स्यात् भगवतः ॥

न च अर्जुनस्य प्रश्नः उपपन्नः भवति ``ज्यायसी चेत् कर्मण्ः स्ते'' (भ. गी. ३-१) इत्यादिः । एक-पुरुष-अनुष्ठेयत्व-असम्भवं बुद्धि-कर्मणोः भगवता पूर्वम्-अनुक्तं कथं अर्जुनः अश्रुतं बुद्धेः च कर्मणः ज्यायस्त्वं भगवति-अध्यारोपयेत् मृषा एव ``ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः'' (भ. गी. ३-१) इति ॥

किञ्च -- यदि बुद्धि-कर्मणोः सर्वेषां समुच्छयः उक्तः स्यात् अर्जुनस्य अपि सः उक्तः एव इति, ``यत् श्रेयः एतयोः एकं तत् मे ब्रूहि सुनिश्चितम्'' (भ. गी. ५-१) इति कथं उभयोः उपदेशे सति अन्यतरैविषयः एव प्रश्नः स्यात् ? न हि पित्त-प्रशमन-अर्थिनः वैद्येन मधुरं शीतलं च भोक्तव्यं इति उपदिष्टे तयोः अन्यतरत्-पित्त-प्रशमन-कारणं ब्रूहि इति प्रश्नः सम्भवति ॥ अथ अर्जुनस्य भगवत्-उक्त-वचन-अर्थ-विवेक-अनवधारण-निमित्तः प्रश्नः कल्प्येत, तथा अपि भगवता प्रश्न अनुरूपं प्रतिवचनं देयम् -- मया बुद्धि-कर्मणोः समुच्छयः उक्तः, किमर्थं इत्थं त्वं भ्रान्तः असि -- इति । न तु पुनः प्रतिवचनम्-अननुरूपं पृष्टात्-अन्यत् एव ``द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते'' (भ. गी. ३-३) इति वक्तुं युक्तम् ॥ न अपि स्मार्तेन एव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते विभाग-वचनादि सर्वम्-उपपन्नम् । किञ्च -- क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्तं कर्म स्वधर्मः इति जानतः ``तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि'' (भ. गी. ३-१) इति उपालम्भः अनुपपन्नः ॥

तस्मात् गीता-शास्त्रे ईषत्-मात्रेण-अपि श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आत्म-ज्ञानस्य समुच्चयः न केनचित् दर्शयितुं शक्यः । यस्य तु अज्ञानात् राग-आदि-दोषतः वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विशुद्ध-सत्त्वस्य ज्ञानम्-उत्पन्नं-परमार्थ-तत्त्व-विषयम् ``एकं एव इदं सर्वं ब्रह्म अकर्तृ च'' इति, तस्य कर्मणि कर्म-प्रयोजने च निवृत्ते अपि लोक-सङ्ग्रहार्थं यत्न-पूर्वं यथा प्रवृत्तिः, तथा इव प्रवृत्तस्य यत्-प्रवृत्ति-रूपं दृश्यते न तत्-कर्म येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात् ; यथा भगवतः वासुदेवस्य क्षत्र-धर्म-चेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थ-सिद्धये, तद्वत् तत्-फल-अभिसन्धि-अहङ्कार-अभावस्य तुल्यत्वात् विदुषः । तत्त्ववित् न अहं करोमि इति मन्यते, न च तत्-फलम्-अभिसन्धत्ते । यथा च स्वर्गादि-कामार्थिनः अग्निहोत्र-आदि-कर्म-लक्षण-धर्म-अनुष्ठानाय आहित-अग्नेः काम्ये एव अग्निहोत्र-आदौ प्रवृत्तस्य सामिकृते विनष्टेऽपि कामे तत् एव अग्निहोत्र-आदि-अनुतिष्ठतः अपि न तत्-काम्यम्-अग्निहोत्रादि भवति । तथा च दर्शयति भगवान् -- ``कुर्वन् अपि न लिप्यते'' (भ. गी. ५-७) ``न करोति न लिप्यते'' (भ. गी. १३-३१) इति तत्र तत्र ॥ यत् च ``पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्'' (भ. गी. ४-१५) ``कर्मणा एव हि संसिद्धिम्-आस्थिताः जनक-आदयः'' (भ. गी. ३-२०) इति, तत् तु प्रविभज्य विज्ञेयम् । तत् कथम् ? यदि तावत् पूर्वे जनक-आदयः तत्त्व-विदः अपि प्रवृत्त-कर्माणः स्युः, ते लोक-सङ्ग्रहार्थं ``गुणा गुणेषु वर्तन्ते'' (भ. गी. ३-२८) इति ज्ञानेन एव संसिद्धिम्-आस्थिताः, कर्म-सन्न्यासे प्राप्तेऽपि कर्मणा सह एव संसिद्धिम्-आस्थिताः, न कर्म-सन्न्यासं कृतवन्तः इति अर्थः । अथ न ते तत्त्व-विदः ; ईश्वर-समर्पितेन कर्मणा साधन-भूतेन संसिद्धिं सत्त्व-शुद्धिम्, ज्ञान-उत्पत्ति-लक्षणां वा संसिद्धिम्, आस्थिताः जनक-आदयः इति व्याख्येयम् । एवं एव आर्थं वक्ष्यति भगवान् ``सत्त्व-शुद्धये कर्म कुर्वन्ति'' (भ. गी. ५-११) इति । ``स्वकर्मणा तं अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः'' (भ. गी. १८-४६) इति उक्त्वा सिद्धिं प्राप्तस्य पुनः ज्ञान-निष्ठां वक्ष्यति -- ``सिद्धिं प्राप्तः यथा ब्रह्म'' (भ. गी. १८-५०) इत्यादिना ॥ तस्मात् गीता-शास्त्रे केवलात् एव तत्त्व-ज्ञानात् मोक्ष-प्राप्तिः न कर्म-समुच्चितात्, इति निश्चितः अर्थः । यथा च अयं अर्थः, तथा प्रकरणशः विभज्य तत्र तत्र दर्शयिष्यामः ॥ तत्र एवं धर्म-सम्मूढ-चेतसः मिथ्या-ज्ञानवतः महति शोक-सागरे निमग्नस्य अर्जुनस्य अन्यत्र-आत्म-ज्ञानात् उद्धरणं अपश्यन् भगवान् वासुदेवः ततः कृपया अर्जुनं उद्दिधारयिषुः आत्म-ज्ञानाय-अवतारयन् आह --

मग आपुला चित्तीं म्हणे । एथ हें काय आदरिलें येणें । अर्जुन सर्वथा कांही नेणे । काय कीजे ॥ ८४ ॥

हा उमजे आतां कवणेपरी । कैसेनि धीरु स्वीकारी । जैसा ग्रहाते पंचाक्षरी । अनुमानी कां ॥ ८५ ॥

ना तरी असाध्य देखोनि व्याधी । अमृतासम दिव्य औषधी । वैद्य सूचि निरवधि । निदानींची ॥ ८६ ॥

तैसा विवरितु असे श्रीअनंतु । तया दोन्हीं सैन्याआंतु । जयापरी पार्थु । भ्रांति सांडी ॥ ८७ ॥

तें कारण मनीं धरिलें । मग सरोष बोलों आदरिले । जैसें मातेच्या कोपीं थोकलें । स्नेह आथी ॥ ८८ ॥

कीं औषधाचिया कडुवटपणीं । जैसी अमृताची पुरवणी । ते आहाच न दिसे परी गुणीं । प्रकट होय ॥ ८९ ॥

तैसे वरिवरि पाहतां उदासें । आंत तरी अतिसुरसें । तियें वाक्यें हृषीकेशें । बोलों आदरिलीं ॥ ९० ॥

(2.84) वे अपने मन में कहने लगे कि इसने इस समय क्या आरम्भ किया है। यह कुछ भी नहीं समझता। क्या किया जाय?

(2.85) अब यह किस प्रकार समझेगा, कैसे धीरज धरेगा? जैसे मान्त्रिक ग्रहों की परीक्षा करता है,

(2.86) अथवा रोग असाध्य देखकर वैद्य अमृत के समान दिव्य और कठिन समय में उपयोग में लाई जाने वाली औषधि की योजना करता है

(2.87) वैसे ही श्रीकृष्ण उन दोनों सेनाओं के बीच उस उपाय का विचार करने लगे जिससे अर्जुन मोह को छोड़ दे।

(2.88) इस मतलब से वे क्रोधयुक्त हो बोले। परन्तु जैसे माता के कोप में प्रेम भरा रहता है

(2.89) अथवा औषधि की कड़वाहट में अमृत व्याप्त रहता है और वह ऊपर से नहीं दीखता परन्तु गुणरूप से प्रकट होता है, (2.90) वैसे ही श्रीकृष्ण ऊपर से देखने में तो क्रोधयुक्त परन्तु भीतर से अत्यन्त सुरस वचन बोले।

भावार्थ— भरतवंशी धृतराष्ट्र! तब अन्तर्यामी भगवान् ने दोनों सेनाओं के बीच में विषाद करते हुए उस अर्जुन से मानो हँसते हुए ये वचन कहे।

प्रश्न— अर्जुन तो शोकाकुल था, ऐसे समय भगवान् को हँसी क्यों आयी?

उत्तर— सातवें श्लोक में अर्जुन ने कहा है कि मैं आपका शिष्य हूँ और फिर नवें श्लोक में कहता है कि मैं युद्ध नहीं करूँगा। शिष्य को किसी प्रकार का हठ नहीं करना चाहिए। गुरु की आज्ञा का पालन करना ही उसका कर्तव्य है। किन्तु अर्जुन शिष्यत्व स्वीकार करके भी हठ कर रहा है। इसी से उन्हें हँसी आ गयी। हँसी का दूसरा कारण भगवान् अगले श्लोक में बता रहे हैं कि तू बातें तो पण्डितों की-सी करता है और जिनके लिए शोक नहीं करना चाहिए उनके लिए शोक करता है। शोक तो बिना मोह के होता नहीं और मोह का मूल राग है। जिन्हें जीवितों से राग नहीं होता है उन्हें उनके मरने पर शोक भी नहीं होता और वे ही तत्त्वज्ञान के अधिकारी होते हैं।

अब भगवान् अपना उपदेश आरम्भ करते हैं—

‘तमुवाच हृषीकेशः...विषीदन्तमिदं वचः’—अर्जुनने बड़ी शूरवीरता और उत्साहपूर्वक योद्धाओंको देखनेके लिये भगवान्से दोनों सेनाओंके बीचमें रथ खड़ा करनेके लिये कहा था। अब वहीपर अर्थात् दोनों सेनाओंके बीचमें अर्जुन विषादमग्न हो गये! वास्तवमें होना यह चाहिये था कि वे जिस उद्देश्यसे आये थे, उस उद्देश्यके अनुसार युद्धके लिये खड़े हो जाते। परन्तु उस उद्देश्यको छोड़कर अर्जुन चिन्ता-शोकमें फँस गये। अतः अब दोनों सेनाओंके बीचमें ही भगवान् शोकमग्न अर्जुनको उपदेश देना आरम्भ करते हैं।

**‘प्रहसन्निव’—**(विशेषतासे हँसते हुएकी तरह—) का तात्पर्य है कि अर्जुनके भाव बदलनेको देखकर अर्थात् पहले जो युद्ध करनेका भाव था, वह अब विषादमें बदल गया—इसको देखकर भगवान्को हँसी आ गयी। दूसरी बात, अर्जुनने पहले (दूसरे अध्यायके सातवें श्लोकमें) कहा था कि मैं आपके शरण हूँ, मेरेको शिक्षा दीजिये अर्थात् मैं युद्ध करूँ या न करूँ, मेरेको क्या करना चाहिये—इसकी शिक्षा दीजिये; परन्तु यहाँ मेरे कुछ बोले बिना अपनी तरफसे ही निश्चय कर लिया कि ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’—यह देखकर भगवान्को हँसी आ गयी। कारण कि शरणागत होनेपर ‘मैं क्या करूँ और क्या नहीं

करूँ’ आदि कुछ भी सोचनेका अधिकार नहीं रहता। उसको तो इतना ही अधिकार रहता है कि शरण जो काम कहता है, वही काम करे। अर्जुन भगवान्के शरण होनेके बाद ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’ ऐसा कहकर एक तरहसे शरणागत होनेसे हट गये। इस बातको लेकर भगवान्को हँसी आ गयी। ‘इव’ का तात्पर्य है कि जोरसे हँसी आनेपर भी भगवान् मुसकराते हुए ही बोले।

जब अर्जुनने यह कह दिया कि ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’ तब भगवान्को यहाँ कह देना चाहिये था कि जैसी तेरी मर्जी आये, वैसा कर—‘यथेच्छसि तथा कुरु’ (१८। ६३)। परन्तु भगवान्ने यही समझा कि मनुष्य जब चिन्ता-शोकसे विकल हो जाता है, तब वह अपने कर्तव्यका निर्णय न कर सकनेके कारण कभी कुछ, तो कभी कुछ बोल उठता है। यही दशा अर्जुनकी हो रही है। अतः भगवान्के हृदयमें अर्जुनके प्रति अत्यधिक स्नेह होनेके कारण कृपालुता उमड़ पड़ी। कारण कि भगवान् साधकके वचनोंकी तरफ ध्यान न देकर उसके भावकी तरफ ही देखते हैं। इसलिये भगवान् अर्जुनके ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’ इस वचनकी तरफ ध्यान न देकर (आगेके श्लोकसे) उपदेश आरम्भ कर देते हैं।

जो वचनमात्रसे भी भगवान्के शरण हो जाता है, भगवान् उसको स्वीकार कर लेते हैं। भगवान्के हृदयमें

प्राणियोंके प्रति कितनी दयालुता है!

‘हृषीकेश’ कहनेका तात्पर्य है कि भगवान् अन्तर्यामी हैं अर्थात् प्राणियोंके भीतरी भावोंको जाननेवाले हैं। भगवान् अर्जुनके भीतरी भावोंको जानते हैं कि अभी तो कौटुम्बिक मोहके वेगके कारण और राज्य मिलनेसे अपना शोक मिटता न दीखनेके कारण यह कह रहा है कि ‘मैं युद्ध नहीं करूँगा’; परन्तु जब इसको स्वयं चेत होगा, तब यह बात ठहरेगी नहीं और मैं जैसा कहूँगा, वैसा ही यह करेगा।

**परिशिष्ट भाव**—धर्मभूमि कुरुक्षेत्रके एक भागमें कौरव-सेना खड़ी है और दूसरे भागमें पाण्डव-सेना। दोनों सेनाओंके मध्यभागमें श्वेत घोड़ोंसे युक्त एक महान् रथ खड़ा है। उस रथके एक भागमें भगवान् श्रीकृष्ण बैठे हैं और एक भागमें अर्जुन! अर्जुनके निमित्त मनुष्यमात्रका कल्याण करनेके लिये भगवान् अपना अलौकिक उपदेश आरम्भ करते हैं और सर्वप्रथम शरीर तथा शरीरीके विभागका वर्णन करते हैं।

सम्बन्ध—शोकाविष्ट अर्जुनको शोक-निवृत्तिका उपदेश देनेके लिये भगवान् आगेका प्रकरण कहते हैं।

श्रीभगवानुवाच