Bhagavad Gītā · Chapter 6 · Dhyāna Yoga
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्
॥ ६.२५ ॥
śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā|
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet||
Word meanings
धृतिगृहीतया = endowed with steadfastness
बुद्ध्या = by the intellect
शनैः, शनैः = gradually
उपरमेत् = should withdraw
मनः = mind
आत्मसंस्थम् = fixed in the self
किञ्चित् = anything
अपि = also
न, चिन्तयेत् = should not think of
Translation
He should through gradual practice attain tranquillity; and fixing the mind on God through reason controlled by steadfastness, he should not think of anything else
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
EnglishOn verses 6.24–25

Madhvācārya · Dvaita
SanskritEnglishOn verses 6.24–6.25
“सर्वान् सर्व विषयान् | अशेषतः एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्यं इत्यर्थः | मनसैव नियन्तु शक्यते नान्येन इति एव शब्दः || युद्धे कणटवं मनोनिगहे आत्मरमणे च || - सर्वान् means all the things, अशेषतः means without leaving any traces (of desires). मनसैव means by the mind alone it is possible to restrain, not otherwise. Intellect is the instrument for restraining the mind as well as for pleasures.

Jñāneśvar · Vārkarī
EnglishOn verses 6.25–6.26
25 'By slow degrees—with the intellect sustained by determination—one should inhibit the functioning (of the senses) and, steadying the mind upon the Self, should not think of anything (else) whatsoever.
26 'Wheresoever the mind rambles fickle and unsteady, from there and thence should he restrain it, and bring under the Self's own sway. (378)
Should the higher mind be settled firmly in this posture of resolve, it will lead the mind slowly along the path of experience, and will take it to the temple of the Supreme, and make it sit there. You will see that even in this way, the attainment of the (Supreme) Self could be secured. Should you fail to practise it, there is another easy way, and it is this. There should first be made a rule in the mind that a resolve once made, should on no account be deviated from. Should the mind get steadied by this rule, it may be taken as useful. If on the other hand, it does not become so steadied, it should be left to itself. It should not be brought under restraint, whenever in such a wayward state it wanders away. It may be brought back of itself. In this way it will gradually be accustomed to become steady.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Buddhyā dhṛtigrhītayā'—A striver, should not feel dejected and disappointed, that he has not been successful, in meditation on God, after practising for a long time. He should have patience and determination, that he has to attain God, whatever may happen,* because there is no gain better than this. Thus, he should control his intellect, without caring for worldly pleasures, praise, honour and comfort etc.
'Śanaiḥ śanairuparamed'—In being indifferent, to worldly pleasures, he should not make haste, but he should become indifferent gradually, and finally achieve quietude. He should have neither attachment nor aversion, for pursuits of the mind. If we abandon a thing there is a possibility of a feeling of aversion persisting for it but there should not remain even a trace of the feeling of aversion for any object of the world. It is said that we should become indifferent to it. Here, attainment of an attitude of indifference has also been mentioned, because God, the sentient is beyond the access of mind, being as evolute of matter; which is insentient. As a lamp, which receives light from the sun cannot illumine the sun, so mind, which receives energy from God, cannot have access to Him but can be indifferent to the world. Secondly, in the world, there is nothing but affliction, therefore, it is futile to think of the world. So, one should become quiet, tranquil and indifferent.
'Ātmasaṁsthaṁ manaḥ kṛtvā'—God pervades everywhere, even in thoughts, so thoughts are nothing, except God, who is their base and illuminator. Secondly, God is eternal and always the same, without any modification, while persons, things and circumstances etc., are born and they decay viz., and have no existence. So fixing the mind on God, and having a firm
* He should have an iron determination that he will not leave his seat without realizing God even though his body may get parched and even his skin, flesh and bones may decay.
determination of the existence of God, alone he should not think at all.
'Na kiñcidapi cintayet'—It has already been said, that he should not think of the world. God is all-pervasive, he should also not think so. By that, his affinity with the mind, will persist. A meditator, and the mind, will have their existence, so having resolved, that God pervades everywhere, he should not think of anything else. Thus by becoming tranquil, he will realize the ever-existent self which has already been described in the twenty-second verse.
An Exceptional Fact in Connection with Meditation
The most important fact, is that God (manifest or unmanifest), pervades everywhere—in all persons, things, incidents, circumstances and actions and there is never any modification in Him, while matter always undergoes modifications. As a diver dives, into an ocean and perceives water all-around, similarly, a striver, should feel God all-around and also, in him. The only aim of mankind, is to realize God, Who is ever realizable, but He is not felt, because we divert our attention towards perishable things.
If we had an exclusive devotion to attain Him, our mind would be automatically concentrated, on Him. Ether is around us and so is God, but we do not pay attention to it. Therefore, a striver abandoning all thoughts of the world, should be indifferent and quiet. He, while concentrating his mind on God, commits an error, that he opposes a thought that comes to the mind, and then has affinity for it. Similarly, he has affinity for a thought, if he is attached to it. Therefore, a striver should neither oppose any thought nor support it, he should only remain indifferent and attain tranquillity or quietude.
All projections and distractions of the mind, are transient, so if these are born, they would decay, certainly. We should not
accept our affinity for them. We should accept our affinity for God, who pervades everywhere. When, we confine ourselves to a body, our separate entity, comes into existence that, 'I am'. This individuality is also encompassed by God, who is limitless, even, tranquil and also truth, knowledge and bliss as well as, the illuminator of all things and actions. All objects and actions are illumined by one light. This light, has a relation either with all objects, actions and persons, or with none. This light, remains as it is. Similarly, God as light, has no relation with objects and actions etc., these objects and actions are transitory, while the Lord is without origin. Being established in Him, one should not think of anything.
One, 'Cintana' (thinking), is done, while the other is automatic. We should not resort to it (thinking). If some thought crops us, we should remain neutral and indifferent. An ice-cube (block of ice), dropped into water is water, and is also surrounded by water. Similarly, all projections and distractions are within God, and God is in them.
Moreover, when a striver meditates upon, the memory past incidents etc., comes to mind, which have no current existence. But, a striver by accepting their existence, strengthens them. So, he should remain indifferent to them, without having attachment or aversion for them. They will perish, in the same way as, they are born. We have a constant affinity, with God, we are His, and He is ours. So, a striver by accepting the fact, that he is always established in Him, should sit quietly without thinking of anything else. He should not accept his affinity with a thought, that comes to his mind itself. By doing so, the thought will perish, and he will be fixed in God, because he always remains fixed on Him.
Waves rise in a sea, but in water there is neither, sea nor waves. Similarly in God, there is neither world nor thoughts. Only He pervades, equally everywhere. Clouds appear and disappear
in the sky, but the sky remains, the same. Similarly, while meditating, thoughts come to mind and slip away while God who is everywhere, remains the same. God is all-around, inside as well as, outside. Everything, sentient or insentient, animate or inanimate, is God Himself. He is both at hand and far away. He is incomprehensible, because of His subtlety (Gītā 13/15). He is All Truth, All Knowledge and All Bliss. Everywhere, there is bliss, bliss and only bliss.
While, discharging duties and performing actions, we should accept that God is all-pervading and undivided. It will help us in meditating, on God, while meditation on God will be helpful to us in our practical life, viz., in remembering Him, when we perform our duties. Therefore, a striver while meditating in seclusion or performing actions in society, should always accept that God pervades everywhere, in all, the time, persons, things, incidents and actions etc. So, we should always remain established in Him, without thinking of anything else.
**Appendix**—The Discipline of Meditation is of two types—(i) to concentrate the mind (ii) to renounce affinity for the mind by discrimination. Renunciation of affinity by using discrimination immediately leads to salvation. In the world so many virtuous and sinful actions are done but we have no connection with them, similarly we have no connection with the body, senses, mind and intellect. This is known as 'uparati' (indifference). We should have no connection with the 'Vṛtti'. In 'Śrīmadbhāgavata' is mentioned—
**sarvaṁ brahmātmakaṁ tasya vidyayā'tmamaniṣayā paripaśyannuparamet sarvato muktasaṁśayaḥ**
(11/29/18)
The devotee who follows the above-mentioned discipline (worship of God with all actions of mind, tongue (speech) and body) has the determination, 'All is God'. Then by this spiritual knowledge, being free from all kinds of doubts, perceiving God
pervading everywhere, he should become ‘uparāma’ (indifferent) viz., ‘All is God’—even this should not be thought of but God should be seen face to face.
God as in the form of eternal-existence pervades all places, time, actions, objects, states, circumstances, incidents etc., equally. Places and time etc., have no existence but God ever exists. So first a striver should have the determination with the mind and intellect ‘God exists’. Then he should give up this determination also and be quiet viz., he should think of nothing. He should think neither of the self nor of non-self, nor of God, nor of the world, nor of union, nor of disunion. If he thinks of anything, the matter (inert) will be thought of. The reason is that if he thinks of anything, ‘Citta’ (mind) will accompany him. If an instrument (Citta) accompanies him, the world will not be renounced because an instrument is also a part of the world. Therefore in ‘na kiñcidapi cintayet’ there is disconnection from ‘Citta’ (the instrument) because when an instrument is not with him, then there will be real meditation. Even in the most subtle reflection, ‘Vṛtti’ persists. But when there is no reflection, the ‘Vṛtti’ disappears. Therefore a striver should be indifferent to reflection even. As the soil mixed with water slowly settles down naturally when the water is still, similarly all evils (flaws) by keeping quiet slowly calm down naturally, ego melts and the real self (the Reality) (free from egoism) is realized.
Here the terms ‘śanaiḥ śanaiḥ’ have been used for giving up ‘Vṛtti’. By using the words ‘śanaiḥ śanaiḥ’ the Lord means to say that the striver in order to be indifferent, should not apply force, should not make haste because the impression gathered through life after life, are not wiped out hastily. Haste makes volatility firm and permanent but ‘śanaiḥ śanaiḥ’ (gradual effort) destroys volatility.
Without connection with Prakṛti, there can’t be any ‘cintana’, ‘manana’ (reflection) etc. If a striver thinks of the Supreme Reality,
the mind will be used; if he determines, intellect will be used; if he sees, the eyes will be used; if he hears, the ears will be used and if he says anything, the tongue will be used. Similarly if he assumes 'Is', then assumption and he who assumes will persist, and if he negates 'not', he who negates will remain. If he renounces the sense of doership, 'I am not a doer' this subtle ego will persist viz., by renunciation, the thing renounced and he who renounces will remain. Therefore a striver should become 'uparāma' (indifferent) viz., he should neither assume nor negate nor receive nor renounce but should accept the self evident and natural Divinity and become quiet from within and from without. 'I have to keep quiet'—this insistence (pursuit of the mind) should also not be maintained, otherwise he will have the sense of doership. 'Quietude' is self-evident or automatic (it requires no initiative).
A striver should give up these four—'I', 'thou (you)', 'this' and 'that', and then only 'Is' (Reality) remains. He should accept that self-evident 'Is' and should not think of anything. If a thought comes to the mind, he should have neither attachment nor aversion to it, he should neither be pleased nor displeased with it, he should consider it neither good nor bad nor he should accept it in him. He should not think of anything but if a thought crops up, that is not harmful. Air blows, sometimes it is hot, sometimes cold, it rains—we are not to be blamed for these occurrences because we have no connection with them. We are blamed if we are connected with matter. Therefore if any thought crops up, be indifferent to it, don't get mixed with it viz., we should not hold, 'I think or 'thinking' is done in me.' But we should hold, 'Thoughts come to the mind and I (self) have no connection with the mind.'
In the expression 'ātmasaṁstham manah kṛtvā' the term 'manah' stands for intellect because volatility is the trait of mind and steadfastness is the trait of intellect. Therefore the
term 'ātmasaṁstham' means that instead of volatility, there should be steadfastness. As 'This is a particular village'—when this assumption becomes firm, we have not to think of it again and again, similarly 'God exists'—if this assumption is firmly rooted, then we'll have not to think of His existence repeatedly. Therefore whatever is self-evident, what is the need to think of it? So by thinking of the self, the self is not realized because by thinking of the self, the thinker remains and existence of the non-self persists. When we assume the existence of the non-self, then we'll renounce the none-self and think of the self.
'Na kiñcidapi cintayet'—this is also known as 'Cupa Sādhana', 'mūka satsaṅga', and 'acintya kā dhyāna'. In it there is neither 'an action' through the physical body nor there is 'thinking' through the subtle body nor 'constancy' (trance) through the causal body. In it senses are inactive, mind is also composed, intellect is also silent viz., there is no activity of the body, senses, mind and intellect. All are silent, no one speaks. Whatever was to be seen, has been seen; whatever was to be heard, has been heard, whatever was to be spoken, has been spoken; and whatever had to be done, has been done; now there is no interest (taste) in seeing, hearing, speaking and doing etc.—in such a state 'Cupa Sādhana' (silent discipline) is practised. This discipline is superior even to trance because in it affinity for intellect and ego is renounced. In 'samādhi' (trance), 'laya', 'vikṣepa', 'kaṣāya' and 'rasāsvāda'—these four flaws (obstacles) persist but 'Cupa Sādhana' is free from these flaws. 'Cupa Sādhana' (silent discipline) is devoid of Vṛtti.
*Link:—What course a striver should adopt, if he is unable to attain tranquillity; is explained, in the next verse.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritशनैः शनैः न सहसा उपरमेत् उपरतिं कुर्यात् । कया ? बुद्ध्या । किंविशिष्टया ? धृतिगृहीतया धृत्या धैर्येण गृहीतया धृतिगृहीतया धैर्येण युक्तया इत्यर्थः । आत्मसंस्थं आत्मनि संस्थितम् ``आत्मैव सर्वं न ततोऽन्यत् किञ्चिदस्ति'' इत्येवमात्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् । एष योगस्य परमो विधिः ॥
तत्र एवमात्मसंस्थं मनः कर्तुं प्रवृत्तो योगी --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiशनैः-शनैः अर्थात् सहसा नहीं, क्रम-क्रमसे उपरतिको प्राप्त करे।
किसके द्वारा? बुद्धिद्वारा। कैसी बुद्धिद्वारा?
धैर्यसे धारण की हुई अर्थात् धैर्ययुक्त बुद्धिद्वारा।
तथा मनको आत्मामें स्थित करके अर्थात् 'यह सब कुछ आत्मा ही है, उससे अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है' इस प्रकार मनको आत्मामें अचल करके अन्य किसी वस्तुका भी चिन्तन न करे। यह योगकी परम श्रेष्ठ विधि है

Jñāneśvar · Vārkarī
MarathiOn verses 6.25–6.26
बुद्धी धैया होय वसौटा । तरी मनातें अनुभवाचिया वाटा । हळु हळु करी प्रतिष्ठा । आत्मभुवनीं ॥ ३७८ ॥
याही एके परी । प्राप्ती आहे विचारीं । हें न ठके तरी सोपारी । आणिक ऐकें ॥ ३७९ ॥
आतां नियमुचि हा एकला । जीवें करावा आपुला । जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला । बाहेरा नोहे ॥ ३८० ॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावें । तरी काजा आलें स्वभावें । नाही तरी घालावें । मोकलुनी ॥ ३८१ ॥
मग मोकलिलें जेथ जाईल । तेथूनि नियमूचि घेऊनि येईल । ऐसेनि स्थैर्याची होईल । सवे ययां ॥ ३८२ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
HindiOn verses 6.25–6.26
(6.378) धैर्य जब बुद्धि का आश्रय करता है तब वह बुद्धि मन को अनुभव के मार्ग से धीरे-धीरे लाकर ब्रह्मस्वरूप में स्थापित कर देती है।
(6.379) देखो, इस एक प्रकार से प्राप्ति हो सकती है। यह न हो सके तो दूसरे और सुलभ मार्ग हैं। (6.380) अपने मन में ऐसा एक ही नियम कर लो कि जो निश्चय किया जाय उसका कभी उल्लंघन न करेंगे।
(6.381) यदि इतने ही से चित्त स्थिर हो जाय तो सहज ही कार्य हुआ, नहीं तो उसे खुला छोड़ दो।
(6.382) वह इस प्रकार मुक्त हो जहाँ-जहाँ जावेगा वहाँ-वहाँ से उक्त नियम उसे लौटा लावेगा। इस तरह चित्त को स्थिरता का अभ्यास हो जावेगा।

Sri Udiya Baba · Modern
HindiOn verses 6.24–6.25
संगति— यहाँ तक सांख्ययोग के अभ्यास का प्रसङ्ग था। सांख्य में तो विवेक होने पर ही पूर्णता मानी गयी है। परन्तु वास्तव में यह स्थिति योग से पहले की है। अर्थात् यह जिज्ञासु का अभ्यास है। अब २४ से ३२ वें श्लोक तक बोधवान् के अभ्यास का प्रसङ्ग है। २३ वें श्लोक तक योग-समाधि बतलायी गयी, अब २४ वें और २५ वें श्लोक में ज्ञान-समाधि बतायेंगे। पहले निरोध समाधि का उल्लेख किया था, उसी का अब प्रकारान्तर से वर्णन करते हैं। आगे के तीन श्लोक अद्वैत-वेदान्तनिष्ठा के हैं—
भावार्थ— संकल्प से उत्पन्न हुई समस्त कामनाओं को सर्वथा त्यागकर मन से ही इन्द्रियों को सब ओर से रोककर धैर्ययुक्त बुद्धि से मन को धीरे-धीरे विषयों से हटावे तथा उसे आत्मा में लगाकर फिर कुछ भी चिन्तन न करे।
व्याख्या— चौरासी लाख योनियों में जो अनेक प्रकार के भोग भोगे हैं उनके संस्कार चित्त में अंकित रहते हैं और समय-समय पर प्रकट होते रहते हैं। जैसे श्री शंकराचार्यजी ने आठ वर्ष की आयु में ही अपनी माताजी से कहा था कि मैं संन्यास लूँगा। यहाँ 'सर्वान्' शब्द से प्रकृति के कार्यों का त्याग और 'अशेषतः' से प्रकृति सहित सम्पूर्ण कार्यों का त्याग समझना चाहिये। साथ ही मोक्ष-सम्बन्धी शास्त्रों के अध्ययन की इच्छा का त्याग, मैं प्रतिष्ठित कुल में उत्पन्न हुआ हूँ इस अभिमान का त्याग, इसी प्रकार इहलोक-परलोक के सभी सुख और अष्टसिद्धियों को भी त्यागकर केवल सच्चिदानन्द में ही चित्त की स्थिति रखे। फिर पूर्णानन्द की उपलब्धि होने पर आनन्द को भी त्याग दे। साधु और तीर्थों के दर्शन और शास्त्रश्रवणादि की भी इच्छा न रहे। यही इन्द्रियों को उनके विषयों से रोकना है।
प्रश्न— जब 'सर्वान्' कह दिया तो 'अशेषतः' क्यों कहा? क्या एक विशेषण पर्याप्त नहीं था?
उत्तर— निर्विकल्प समाधि होने पर सब कामनाएँ तो जिज्ञासु की भी शान्त हो जाती हैं, किन्तु निःशेष अर्थात् उनकी पूर्णतया निवृत्ति बोधवान् की ही होती है क्योंकि फिर उनकी सत्ता ही नहीं रहती। अथवा 'सर्वान्' से ब्रह्मलोकपर्यन्त सम्पूर्ण लोकों का त्याग और 'अशेषतः' से विराट्, हिरण्यगर्भ और ईश्वर इन लोकाधिपतियों का त्याग समझें।
इन श्लोकों में भगवान् ने यह दिखलाया है कि मन से सब को हटा दिया, अब मन को भी हटाओ। शनैः शनैः हटावे जिससे आलस्य न घेर ले, क्योंकि आरम्भ में कोई भी आलम्बन न रहने पर चित्त को आलस्य घेर लेगा। प्राण रुकने पर मन समाहित होता है और उसमें आनन्द का आविर्भाव होता है। यह सविकल्प समाधि है। उस आनन्द को प्राप्त होते ही न त्याग दे। उसका पूर्ण विकास होने दे, जिससे कि निद्रा और आलस्यादि का आक्रमण न हो। जब आनन्द का इतना विकास हो जाय कि पलक खोलना और मूँदना भी भारी जान पड़े तब उससे भी असंग हो जाय। यही आनन्द से उपराम होना है। अधिक समय हो जाने पर भी साधन को छोड़े नहीं, डटा ही रहे तथा आगे वाले विघ्नों से बचा रहे। आनन्दमय कोश को त्यागना बहुत कठिन है इसके लिये बड़े धैर्य की आवश्यकता है। यदि आनन्द को होते ही त्याग देगा तो लय-विक्षेप आदि विघ्न आ जायेंगे। अतः जब पूर्ण सत्त्वगुण बढ़ जाय तभी आनन्द से असंग होने का प्रयत्न करें।
प्रश्न— समाधि के अभ्यास में कौन-कौन विघ्न आते हैं। उनके क्या कारण हैं और उनसे किस प्रकार बचा जा सकता है?
उत्तर— समाधि के मुख्यतया चार विघ्न हैं—लय, विक्षेप, कषाय और रसास्वाद। लय दोष अधिक भोजन करने, व्यर्थ विवाद करने, अधिक सोने, अधिक जागने अथवा नशा करने से होता है। इसमें मूढ़ावस्था आ जाती है और अकर्मण्यता घेर लेती है; न इष्ट
का ध्यान रहता है न अपना अनुसंधान तथा न सोता है न जागता है। यही लय दोष है। विशेष का कारण असत्य वस्तु में सत्यत्व-बुद्धि और उसमें आसक्ति है। इसमें चित्त का उच्चाटन हो जाता है तथा आगे-पीछे की बातें याद आने लगती हैं। कषाय या शून्यता का कारण अपने चित्त का मोह है। अनेकों जन्मों का अभ्यास होने के कारण मन को भोगों से हटाने पर दुःख होता है। उस समय उस मोहवश उस पर दया करने से ही कषाय दोष आता है। इस अवस्था में राग-द्वेष का चिन्तन होने लगता है और चित्त शून्य-सा हो जाता है। यह स्थिति बड़ी सूक्ष्म है, इससे भली प्रकार सावधान रहना चाहिये। रसास्वादन—इसका कारण अल्प-सुख में ही फँस जाना है तथा उतने से ही अपने को कृतकृत्य मान लेना है। इसमें जो सुख जान पड़े उसमें फँसे नहीं।
उपर्युक्त विघ्नों से बचने के उपाय ये हैं—
लये सम्बोधयेच्छितं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः। सकषायं विजानीयात् शमप्राप्तं न चालयेत्॥ नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसंगः प्रज्ञया भवेत्। निश्चलं निश्चरच्चित्तमेकी कुयत्प्रयत्नतः॥
अर्थात् जब लय दोष उपस्थित हो तो चित्त को सचेत करें। उच्च स्वर से जप करें, टहलने लगे या हाथ-मुँह धोले। विशेष उपस्थित हो तो चित्त को शान्त करें, इष्टाकार वृत्ति करें। कषाय उपस्थित हो तो उसे भले प्रकार जानने का प्रयत्न करें। इन विघ्नों के निवृत्त होने पर जब साम्यावस्था प्राप्त हो तो उसे विचलित न करें। उस समय चित्त एकाग्र होने से एक विलक्षण आनन्द प्राप्त होगा। उसी को रसास्वाद कहते हैं। उसका जब पूर्ण विकास हो जाय तो उससे असंग हो जाय, उसका आस्वादन न करें। इस प्रकार चित्त को प्रयत्नपूर्वक निश्चल और एकाग्र करें।
प्रश्न— २५ वें श्लोक में कहा गया है कि “न किञ्चदपि चिन्तयेत्” अर्थात् कुछ भी चिन्तन न करें। इससे तो जड़वाद सिद्ध होता है।
उत्तर— इसके साथ “आत्मसंस्थं मनः त्वा” भी तो कहा है; यदि कुछ भी चिन्तन न करे— इसके साथ आत्मसंस्थिति न होती तो जड़वाद सिद्ध हो सकता था। संकल्प की उत्पत्ति शून्य से होती है और शून्य जड़ है अतः संकल्प भी जड़ है इसलिए यहाँ जड़ संकल्प से उपराम होकर चित्त को आत्मस्थिति करने के लिए कहा है।
प्रश्न— क्या यह सम्भव है कि कुछ भी चिन्तन न किया जाय? क्या संसार में कोई बिना काम किये भी रह सकता है?
उत्तर— क्यों नहीं रह सकता? क्रिया—शरीर, वाणी और मन तीन के द्वारा होती है। इनमें आसन के द्वारा शरीर की क्रिया निवृत्त हो जाती है, प्राणायाम से वाणी की तथा धारणा ध्यान और समाधि से मन की क्रिया शान्त हो जाती है। धरणा, ध्यान और समाधि एक ही है। धारणा प्रारम्भिक अवस्था है, उससे ऊँचा ध्यान है और समाधि सबसे ऊँची अवस्था है। हमारे यहाँ सबसे ऊँचा वही माना जाता है जो क्रिया को पूर्णतया शान्त कर देता है। हमारे ऋषि-मुनियों का लक्ष्य क्रिया को शान्त करना ही है। इसीलिये भगवान् ने कुछ भी चिन्तन न करने को कहा है। श्रीमद्भागवत में प्रह्लादजी का कथन है—
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदुपाश्रयाः। भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम्॥
अर्थात् अर्थ, धर्म और काम जिनके आश्रित हैं उन अनीह (चेष्टाहीन) आत्मा श्रीहरि का अनीहा (चेष्टाहीनता) के द्वारा भजन करो। योगवासि में भी कहा है—
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे। असंकल्पः परं श्रेयः स किमर्थं न भाव्यते॥
मैं भुजा उठाकर कहता हूँ, किन्तु मेरी बात कोई नहीं सुनता— संकल्प न करना ही परम कल्याण है। यही भावना क्यों नहीं करते?
संकल्पमात्रकलनैव जगत् समग्रं संकल्पमात्रकलनैव मनोविलासः।
संकल्पमात्रमतिमुत्सृज निर्विकल्प—
माश्रित्य निश्चयमवाप्नुहि राम शान्तिम्॥
यह सम्पूर्ण जगत् संकल्पमात्र है। मनोविलास भी संकल्प की ही कल्पना है। अतः संकल्प को ही त्यागकर निर्विकल्प निश्चय का आश्रय लो और हे राम! शान्ति प्राप्त कर लो। अथवा—
न किञ्चिच्चिन्तयेद्योगी सदा शून्यपरो भवेत्।
न किञ्चिच्चिन्तनादेव परमात्मा प्रकाश्यते॥
योगी कुछ भी चिन्तन न करे। सर्वदा शून्यपरायण रहे। कुछ चिन्तन न करने से ही परमात्मा प्रकाशित हो जाता है। “शून्यपरः का अर्थ शून्यात् परः” शून्य से भी परे अर्थात् शून्य का साक्षी भी होता है। तद्रूप होकर रहे। हमारे यहाँ तो जो कुछ नहीं करता वही बड़ा आदमी माना जाता है।
प्रश्न— भूत-भविष्य का चिन्तन न हो, वर्तमान में ही स्थित रहे—इस पर इतना जोर क्यों दिया है?
उत्तर— भूत-भविष्यत् ही संसार है, वर्तमान ही द्रष्टा है। इसलिए भूत-भविष्यत् का चिन्तन छोड़कर वर्तमान में स्थित रहना चाहिये। यही सबसे बड़ा अभ्यास है। यह अथवा संकल्प-साक्षी रूप से स्थित रहना एक ही बात है। संकल्पों का साक्षी रहने से संकल्प देखते-देखते उड़ जायेंगे। केवल वर्तमान ही रह जायगा। वर्तमान में स्थिति का नाम ही ब्रह्माकार वृत्ति है। कबीर साहब ने भी कहा है—
मन थिर तन थिर प्रान थिर सुरति-निरति थिर होय।
कह कबीर ता पलक की कल्प न पावै कोय॥
तन, मन और प्राण—इन तीनों में से किसी एक की क्रिया रुक जाय तो शेष दो की भी रुक जाती है। केवल शरीर की क्रिया बन्द हो जाने पर भी मन और प्राण की क्रिया स्वयं रुक जाती है।
प्रश्न— शरीर की क्रिया किस प्रकार रुकेगी?
उत्तर— पहले आसन को स्थिर जमाकर सुखपूर्वक बैठना चाहिये। यह ध्यान रखे कि शरीर और पलक हिलें नहीं। केवल आसन
की स्थिरता बढ़ाता जाय, और कुछ भी न करे। मन के सामने आगे-पीछे की बातें न आने दे, वर्तमान में ही स्थित रहे।
प्रश्न— इससे क्या होगा?
उत्तर— इस अभ्यास के बढ़ाने से आकाशगमन, दूरदर्शिता, अणिमादि अष्टसिद्धियाँ तथा शास्त्रों का तात्पर्य जानने की योग्यता हो जाती है। पहले हमारे ऋषि-मुनि यही अभ्यास करते थे। वह शक्ति न रहने पर ही इन जप आदि का आविष्कार हुआ है। ये सब ध्यान के ही साधन हैं। जो पुरुष सत्संग पाठ और जप आदि तो करता है, परन्तु ध्यान नहीं करता, उसका वह साधन विशेष उपयोगी नहीं है। कालान्तर में उसका फल अवश्य मिलेगा। जैसे श्री रामायणजी का पाठ करने वाला व्यक्ति यदि रामभक्त न हो तो भी पाठ करते-करते वह कभी रामभक्त हो ही जायगा। जिस प्रकार हमें निरन्तर जप करने से जप का अभ्यास हो जाता है वैसे ही हमें कुछ भी चिन्तन न करें—इस अवस्था को प्राप्त करने के लिए उत्साह नहीं छोड़ना चाहिये।
प्रश्न— जो निरन्तर विषय-चिन्तन करता है वह आत्मचिन्तन कैसे करेगा?
उत्तर— विषयों में सत्यत्व, रमणीयत्व और सुखबुद्धि होने से ही उनका चिन्तन होता है। यदि धीरे-धीरे आत्माकार वृत्ति बढ़ाई जायगी तो विषयों का सत्यत्व निवृत्त हो जायगा और फिर आत्मचिन्तन भी होने लगेगा।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘बुद्ध्या धृतिगृहीतया’—साधन करते-करते प्रायः साधकोंको उकताहट होती है, निराशा होती है कि ध्यान लगाते, विचार करते इतने दिन हो गये, पर तत्त्व-प्राप्ति नहीं हुई, तो अब क्या होगी? कैसे होगी? इस बातको लेकर भगवान् ध्यानयोगके साधकको सावधान करते हैं कि उसको ध्यानयोगका अभ्यास करते हुए सिद्धि प्राप्त न हो, तो भी उकताना नहीं चाहिये, प्रत्युत धैर्य रखना चाहिये। जैसे सिद्धि प्राप्त होनेपर, सफलता होनेपर धैर्य रहता है, विफलता होनेपर भी वैसा ही धैर्य रहना चाहिये कि वर्ष-के-वर्ष बीत जायें, शरीर चला जाय, तो भी परवाह नहीं, पर तत्त्वको तो प्राप्त करना ही है। कारण कि इससे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा काम है नहीं। इसलिये इसको समाप्त करके आगे क्या काम करना है? यदि इससे भी बढ़कर कोई काम है तो इसको छोड़ो और उस कामको अभी करो!—इस प्रकार बुद्धिको वशमें कर ले अर्थात् बुद्धिमें मान, बड़ाई, आराम आदिको लेकर जो संसारका महत्त्व पड़ा है, उस महत्त्वको हटा दे। तात्पर्य
है कि पूर्वश्लोकमें जिन विषयोंका त्याग करनेके लिये कहा गया है, धैर्ययुक्त बुद्धिसे उन विषयोंसे उपराम हो जाय।
‘शनैः शनैरुपरमेत्’—उपराम होनेमें जल्दबाजी न करे; किन्तु धीरे-धीरे उपेक्षा करते-करते विषयोंसे उदासीन हो जाय और उदासीन होनेपर उनसे बिलकुल ही उपराम हो जाय।
कामनाओंका त्याग और मनसे इन्द्रिय-समूहका संयमन करनेके बाद भी यहाँ जो उपराम होनेकी बात बतायी है, उसका तात्पर्य है कि किसी त्याज्य वस्तुका त्याग करनेपर भी उस त्याज्य वस्तुके साथ आंशिक द्वेषका भाव रह सकता है। उस द्वेष-भावको हटानेके लिये यहाँ उपराम होनेकी बात कही गयी है। तात्पर्य है कि संकल्पोंके साथ न राग करे, न द्वेष करे; किन्तु उनसे सर्वथा उपराम हो जाय।
यहाँ उपराम होनेकी बात इसलिये कही गयी है कि परमात्मतत्त्व मनके कब्जेमें नहीं आता; क्योंकि मन प्रकृतिका कार्य होनेसे जब प्रकृतिको भी नहीं पकड़ सकता, तो फिर प्रकृतिसे अतीत परमात्मतत्त्वको पकड़ ही कैसे
* इहासने शुष्यतु मे शरीरं त्वगस्थिमांसं प्रलयंच यातु । अप्राप्य बोधं बहुकल्पदुर्लभं नैवासनात् कायमिदं चलिष्यति ॥
‘भले ही इस आसनपर मेरा शरीर सूख जाय, चमड़ी, मांस और हड्डियांतक नष्ट हो जायें; किन्तु बहुकल्पदुर्लभ बोध प्राप्त किये बिना इस आसनसे यह शरीर हिलेगा नहीं।’
सकता है? अर्थात् परमात्माका चिन्तन करते-करते मन परमात्माको पकड़ ले—यह उसके हाथकी बात नहीं है। जिस परमात्माकी शक्तिसे मन अपना कार्य करता है, उसको मन कैसे पकड़ सकता है?—**‘यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम्’** (केन० १।५)। जैसे, जिस सूर्यके प्रकाशसे दीपक, बिजली आदि प्रकाशित होते हैं, वे दीपक आदि सूर्यको कैसे प्रकाशित कर सकते हैं? कारण कि उनमें प्रकाश तो सूर्यसे ही आता है। ऐसे ही मन, बुद्धि आदिमें जो कुछ शक्ति है, वह उस परमात्मासे ही आती है। अतः वे मन, बुद्धि आदि उस परमात्माको कैसे पकड़ सकते हैं? नहीं पकड़ सकते।
दूसरी बात, संसारकी तरफ चलनेसे सुख नहीं पाया है, केवल दुःख-ही-दुःख पाया है। अतः संसारके चिन्तनसे प्रयोजन नहीं रहा। तो अब क्या करें? उससे उपराम हो जायें।
**‘आत्मसंस्थं मनः * कृत्वा’**—सब जगह एक सच्चिदानन्द परमात्मा ही परिपूर्ण है। संकल्पोंमें पहले और पीछे (अन्तमें) वही परमात्मा है। संकल्पोंमें भी आधार और प्रकाशकरूपसे एक परमात्मा ही परिपूर्ण है। उन संकल्पोंमें और कोई सत्ता पैदा नहीं हुई है; किन्तु उनमें सत्तारूपसे वह परमात्मा ही है। ऐसा बुद्धिका दृढ़ निश्चय, निर्णय रहे। मनमें कोई तरंग पैदा हो भी जाय तो उस तरंगको परमात्माका ही स्वरूप माने।
दूसरा भाव यह है कि परमात्मा देश, काल, वस्तु, व्यक्ति, घटना, परिस्थिति आदि सबमें परिपूर्ण है। ये देश, काल आदि तो उत्पन्न होते हैं और मिटते हैं; परन्तु परमात्मतत्त्व बनता-बिगड़ता नहीं है। वह तो सदा ज्यों-का-त्यों रहता है। उस परमात्मामें मनको स्थिर करके अर्थात् सब जगह एक परमात्मा ही है, उस परमात्माके सिवाय दूसरी कोई सत्ता है ही नहीं—ऐसा पक्का निश्चय करके कुछ भी चिन्तन न करे।
**‘न किंचिदपि चिन्तयेत्’**—संसारका चिन्तन न करे—यह बात तो पहले ही आ गयी। अब ‘परमात्मा सब जगह परिपूर्ण है’ ऐसा चिन्तन भी न करे। कारण कि जब मनको परमात्मामें स्थापन कर दिया, तो अब चिन्तन करनेसे सविकल्प वृत्ति हो जायगी अर्थात् मनके साथ सम्बन्ध बना रहेगा, जिससे संसारसे सम्बन्ध-विच्छेद नहीं
होगा। अगर ‘हमारी ऐसी स्थिति बनी रहे’—ऐसा चिन्तन करेंगे, तो परिच्छिन्नता बनी रहेगी अर्थात् चित्तकी और चिन्तन करनेवालेकी सत्ता बनी रहेगी। अतः ‘सब जगह एक परमात्मा ही परिपूर्ण है’—ऐसा दृढ़ निश्चय करनेके बाद किसी प्रकारका किंचिन्मात्र भी चिन्तन न करे। इस प्रकार उपराम होनेसे स्वतःसिद्ध स्वरूपका अनुभव हो जायगा, जिसका वर्णन पहले बाईसवें श्लोकमें हुआ है।
ध्यान-सम्बन्धी मार्मिक बात
सबसे मुख्य बात यह है कि परमात्मा सब जगह परिपूर्ण है। सब देशमें, सब कालमें, सम्पूर्ण वस्तुओंमें, सम्पूर्ण व्यक्तियोंमें, सम्पूर्ण घटनाओंमें और सम्पूर्ण क्रियाओंमें परमात्मा साकार, निराकार आदि सब रूपोंसे सदा ज्यों-का-त्यों विराजमान है। उस परमात्माके सिवाय जितना भी प्रकृतिका कार्य है, वह सब-का-सब परिवर्तनशील है। परन्तु परमात्मतत्त्वमें कभी किंचिन्मात्र भी परिवर्तन नहीं हुआ, न होगा और न हो ही सकता है। उस परमात्माका ध्यान ऐसे किया जाय कि जैसे कोई मनुष्य समुद्रमें गहरा उतर जाय, तो जहाँतक दृष्टि जाती है, वहाँतक जल-ही-जल दीखता है। नीचे देखो तो भी जल है, ऊपर देखो तो भी जल है, चारों तरफ जल-ही-जल परिपूर्ण है। इस तरह जहाँ स्वयं अपने-आपको एक जगह मानता है, उसके भीतर भी परमात्मा है, बाहर भी परमात्मा है, ऊपर भी परमात्मा है, नीचे भी परमात्मा है, चारों तरफ परमात्मा-ही-परमात्मा परिपूर्ण है। शरीरके भी कण-कणमें वह परमात्मा है। उस परमात्मतत्त्वको प्राप्त करना ही मनुष्यमात्रका ध्येय है और वह नित्य-निरन्तर प्राप्त है। उस परमात्मतत्त्वसे कोई कभी दूर हो सकता ही नहीं। किसी भी अवस्थामें उससे कोई अलग नहीं हो सकता। केवल अपनी दृष्टि विनाशी पदार्थोंकी तरफ रहनेसे वह सदा परिपूर्ण, निर्विकार, सम, शान्त रहनेवाला परमात्मतत्त्व दीखता नहीं।
अगर उस परमात्माकी तरफ दृष्टि, लक्ष्य हो जाय कि वह सब जगह ज्यों-का-त्यों परिपूर्ण है, तो स्वतः ध्यान हो जायगा, ध्यान करना नहीं पड़ेगा। जैसे, हम सब पृथ्वीपर रहते हैं, तो हमारे भीतर-बाहर, ऊपर और चारों तरफ आकाश-ही-आकाश है, पोलाहट-ही-पोलाहट है; परन्तु
* यहाँ ‘मनः’ शब्द अन्तःकरणका वाचक है।
उसकी तरफ हमारा लक्ष्य नहीं रहता। अगर लक्ष्य हो जाय, तो हम निरन्तर आकाशमें ही रहते हैं। आकाशमें ही चलते हैं, फिरते हैं, खाते हैं, पीते हैं, सोते हैं, जगते हैं। आकाशमें ही हम सब काम कर रहे हैं। परन्तु आकाशकी तरफ ध्यान न होनेसे इसका पता नहीं लगता। अगर उस तरफ ध्यान जाय कि आकाश है, उसमें बादल होते हैं, वर्षा होती है, उसमें सूर्य, चन्द्रमा, नक्षत्र आदि हैं, तो आकाशका खयाल होता है, अन्यथा नहीं होता। आकाशका खयाल न होनेपर भी हमारी सब क्रियाएँ आकाशमें ही होती हैं। ऐसे ही उस परमात्मतत्त्वकी तरफ खयाल न होनेपर भी हमारी सम्पूर्ण क्रियाएँ उस परमात्मतत्त्वमें ही हो रही हैं। इसलिये गीताने कहा कि—‘शनैः शनैरुपमेदबुद्ध्या धृतिगृहीतया’ अर्थात् जिस बुद्धिमें धीरज है, ऐसी बुद्धिके द्वारा धीरे-धीरे उपराम हो जाय। संसारकी कोई भी बात मनमें आये, तो उससे उपराम हो जाय। साधककी भूल यह होती है कि जिस समय वह परमात्माका ध्यान करने बैठता है, उस समय सांसारिक वस्तुकी याद आनेपर वह उसका विरोध करने लगता है। विरोध करनेसे भी वस्तुका अपने साथ सम्बन्ध हो जाता है और उसमें राग करनेसे भी सम्बन्ध हो जाता है। अतः न तो उसका विरोध करें और न उसमें राग करें। उसकी उपेक्षा करें, उससे उदासीन हो जाय। बेपरवाह हो जाय। संसारकी याद आ गयी तो आ गयी, नहीं आयी तो नहीं आयी—इस बेपरवाहीसे संसारके साथ सम्बन्ध नहीं जुड़ेगा। अतः भगवान् कहते हैं कि उससे उदासीन ही नहीं, उपराम हो जाय—‘शनैः शनैः उपरमेत्।’
उत्पन्न होनेवाली चीज नष्ट होनेवाली होती है—यह नियम है। अतः संसारका कितना ही संकल्प-विकल्प हो जाय, वह सब नष्ट हो रहा है। इसलिये उसको रखनेकी चेष्टा करना भी गलती है और नाश करनेका उद्योग करना भी गलती है। संसारमें बहुत-सी चीजें उत्पन्न और नष्ट होती हैं, पर उनका पाप और पुण्य हमें नहीं लगता; क्योंकि उनसे हमारा सम्बन्ध नहीं है। ऐसे ही मनमें संकल्प-विकल्प आ जाय, संसारका चिन्तन हो जाय, तो उससे हमारा कोई सम्बन्ध नहीं है। न तो याद आनेवाली वस्तुके साथ सम्बन्ध है और न जिसमें वस्तुकी याद आयी, उस मनके साथ ही सम्बन्ध है। हमारा सम्बन्ध तो सब जगह परिपूर्ण परमात्मासे है। अतः उत्पन्न और नष्ट होनेवाले संकल्प-विकल्पसे क्या तो राग करें और क्या द्वेष करें? यह तो उत्पत्ति और विनाशका एक प्रवाह है। इससे उपराम हो जाय, विमुख हो जाय, इसकी कुछ भी
परवाह न करे।
एक परमात्मा-ही-परमात्मा परिपूर्ण है। जब हम अपना एक व्यक्तित्व पकड़ लेते हैं, तब ‘मैं हूँ’ ऐसा दीखने लगता है। यह व्यक्तित्व, ‘मैं’-पन भी जिसके अन्तर्गत है, ऐसा वह अपार, असीम, सम, शान्त, सद्घन, चिद्घन, आनन्दघन परमात्मा है। जैसे, सम्पूर्ण पदार्थ, क्रियाएँ आदि एक प्रकाशके अन्तर्गत हैं। उस प्रकाशका सम्बन्ध है तो मात्र वस्तुओं, क्रियाओं, व्यक्तियों आदिके साथ है और नहीं है तो किसीके भी साथ सम्बन्ध नहीं है। प्रकाश अपनी जगह ज्यों-का-त्यों स्थित है। उसमें कई वस्तुएँ आती-जाती रहती हैं, कई क्रियाएँ होती रहती हैं; किन्तु प्रकाशमें कुछ भी फर्क नहीं पड़ता। ऐसे ही प्रकाशस्वरूप परमात्माके साथ किसी भी वस्तु, क्रिया आदिका कोई सम्बन्ध नहीं है। सम्बन्ध है तो सम्पूर्णके साथ सम्बन्ध है, नहीं तो किसीके साथ भी सम्बन्ध नहीं है। ये वस्तु, क्रिया आदि सब उत्पत्ति-विनाशवाली हैं और वह परमात्मा अनुत्पन्न तत्त्व है। उस परमात्मामें स्थित होकर कुछ भी चिन्तन न करे।
एक चिन्तन ‘करते’ हैं और एक चिन्तन ‘होता’ है। चिन्तन करे नहीं और अपने-आप कोई चिन्तन हो जाय तो उसके साथ अपना सम्बन्ध न जोड़े, तटस्थ रहे। वास्तवमें हम तटस्थ ही हैं; क्योंकि संकल्प-विकल्प तो उत्पन्न और नष्ट होते हैं, पर हम रहते हैं। इसलिये रहनेवाले स्वरूपमें ही रहें और संकल्प-विकल्पकी उपेक्षा कर दें, तो हमारेपर वह (संकल्प-विकल्प) लागू नहीं होगा। साधक एक गलती करता है कि जब उसको संसार याद आता है, तब वह उससे द्वेष करता है कि इसको हटाओ, इसको मिटाओ। ऐसा करनेसे संसारके साथ विशेष सम्बन्ध जुड़ जाता है। इसलिये उसको हटानेका कोई उद्योग न करे, प्रत्युत ऐसा विचार करे कि जो संकल्प-विकल्प होते हैं, उनमें भी वह परमात्मतत्त्व ओतप्रोत है। जैसे जलमें बर्फका ढेला डाल दें, तो बर्फ स्वयं भी जल है और उसके बाहर भी जल है। ऐसे ही संकल्प-विकल्प कुछ भी आये, वह परमात्माके ही अन्तर्गत है और संकल्प-विकल्पके भी अन्तर्गत परमात्मा-ही-परमात्मा परिपूर्ण है। जैसे समुद्रमें बड़ी-बड़ी लहरें उठती हैं। एक लहरके बाद दूसरी लहर आती है। उन लहरोंमें भी जल-ही-जल है। देखनेमें लहर अलग दीखती है, पर जलके सिवाय लहर कुछ नहीं है। ऐसे ही संकल्प-विकल्पमें परमात्मतत्त्वके सिवाय कोई तत्त्व
नहीं है, कोई वस्तु नहीं है।
अभी कोई पुरानी घटना याद आ गयी, तो वह घटना पहले हुई थी, अब वह घटना नहीं है। मनुष्य जबर्दस्ती उस घटनाको याद करके घबरा जाता है कि क्या करूँ, मन नहीं लगता! वास्तवमें जब परमात्माका ध्यान करते हैं, उस समय अनेक तरहकी पुरानी बातोंकी याद, पुराने संस्कार नष्ट होनेके लिये प्रकट होते हैं। परन्तु साधक इस बातको समझे बिना उनको सत्ता देकर और मजबूत बना लेता है। इसलिये उनकी उपेक्षा कर दे। उनको न अच्छा समझे और न बुरा समझे, तो वे जैसे उत्पन्न हुए, वैसे ही नष्ट हो जायेंगे। हमारा सम्बन्ध परमात्माके साथ है। हम परमात्माके हैं और परमात्मा हमारा है। सब जगह परिपूर्ण उस परमात्मामें हमारी स्थिति सब समयमें है—ऐसा मानकर चुप बैठ जाय। अपनी तरफसे कुछ भी चिन्तन न करे। अपने-आप चिन्तन हो जाय तो उससे सम्बन्ध न जोड़े। फिर वृत्तियाँ अपने-आप शान्त हो जायेंगी और परमात्माका ध्यान स्वतः होगा। कारण कि वृत्तियाँ आने-जानेवाली हैं और परमात्मा सदा रहनेवाला है। जो स्वतःसिद्ध है, उसमें करना क्या पड़ेगा? करना कुछ है ही नहीं। साधक ऐसा मान लेता है कि मैं ध्यान करता हूँ, चिन्तन करता हूँ—यह गलती है। जब सब जगह एक परमात्मा ही है, तो क्या चिन्तन करे, क्या ध्यान करे! समुद्रमें लहरें होती हैं, पर जल-तत्त्वमें न लहरें हैं, न समुद्र है। ऐसे ही परमात्मतत्त्वमें न संसार है, न आकृति है, न आना-जाना है। वह परमात्मतत्त्व परिपूर्ण है, सम है, शान्त है, निर्विकार है, स्वतःसिद्ध है। उसका चिन्तन करना नहीं पड़ता। उसका चिन्तन क्या करे? उसमें तो हमारी स्थिति स्वतः है, हर समय है। व्यवहार करते समय भी उस परमात्मासे हम अलग नहीं होते, प्रत्युत निरन्तर उसमें रहते हैं। जब व्यवहारवाली वस्तुओंको आदर देते हैं, महत्त्व देते हैं, तब विशेष होता है। एकात्ममें बैठे हैं और कोई बात याद आ जाती है तो विशेष हो जाता है। वास्तवमें विशेष उस बातसे नहीं होता। उसको सत्ता दे देते हैं, महत्ता दे देते हैं, उससे विशेष होता है। जैसे आकाशमें बादल आते हैं और शान्त हो जाते हैं,
**परिशिष्ट भाव**—ध्यानयोगके दो प्रकार हैं—(१) मनको एकाग्र करना और (२) विवेकपूर्वक मनसे सम्बन्ध-विच्छेद करना। विवेकपूर्वक सम्बन्ध-विच्छेदसे तत्काल मुक्ति होती है। संसारमें कितना पाप-पुण्य होता है, पर उसके साथ हमारा सम्बन्ध है ही नहीं, ऐसे ही शरीर-इन्द्रियाँ-मन-बुद्धिके साथ भी हमारा सम्बन्ध नहीं है। इसीको 'उपरति' कहते हैं। चिन्तन करनेकी वृत्तिसे भी सम्बन्ध नहीं रहना चाहिये। श्रीमद्भगवद्गीता आया है—
**सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया। परिपश्यन्नुपरमेतु सर्वतो मुक्तसंशयः ॥**
(श्रीमद्भगवद्गीता ११। २९। १८)
ऐसे ही मनमें कई स्फुरणाएँ आती हैं और शान्त हो जाती हैं। आकाशमें कितने ही बादल आयें और चले जायें, पर आकाशमें कुछ परिवर्तन नहीं होता; वह ज्यों-का-त्यों रहता है। ऐसे ही ध्यानके समय कुछ याद आये अथवा न आये, परमात्मा ज्यों-का-त्यों परिपूर्ण रहता है। कुछ याद आये तो उसमें भी परमात्मा है और कुछ याद न आये तो उसमें भी परमात्मा है। देखनेमें, सुननेमें, समझनेमें जो कुछ आ जाय, उन सबके बाहर भी परमात्मा है और सबके भीतर भी परमात्मा है। चर और अचर जो कुछ है, वह भी परमात्मा ही है। दूर-से-दूर भी परमात्मा है, नजदीक-से-नजदीक भी परमात्मा है। परन्तु अत्यन्त सूक्ष्म होनेसे वह बुद्धिके अन्तर्गत नहीं आता (गीता—तेरहवें अध्यायका पन्द्रहवाँ श्लोक)। ऐसा वह परमात्मा सद्घन, चिद्घन, आनन्दघन है। सब जगह पूर्ण आनन्द, अपार आनन्द, सम आनन्द, शान्त आनन्द, घन आनन्द, अचल आनन्द, अटल आनन्द, आनन्द-ही-आनन्द है! एकात्ममें ध्यान करनेके सिवाय दूसरे समय कार्य करते हुए भी ऐसा समझे कि परमात्मा सबमें परिपूर्ण है। कार्य करते हुए सावधान होकर परमात्माकी सत्ता मानेंगे, तो ध्यानके समय बड़ी सहायता मिलेगी और ध्यानके समय संकल्प-विकल्पकी उपेक्षा करके परमात्मामें अटल स्थित रहेंगे, तो व्यवहार करते समय परमात्माके चिन्तनमें बड़ी सहायता मिलेगी। जो साधक होता है, वह घंटे-दो-घंटे नहीं, आठों पहर साधक होता है। जैसे ब्राह्मण अपने ब्राह्मणपनेमें निरन्तर स्थित रहता है, ऐसे ही मात्र जीव परमात्मामें निरन्तर स्थित रहते हैं। ब्राह्मण तो पैदा होता है, पर परमात्मा पैदा नहीं होता। परन्तु काम-धंधा करते हुए पदार्थोंकी, क्रियाओंकी, व्यक्तियोंकी तरफ वृत्ति रहनेसे उन सबमें परिपूर्ण परमात्मा दीखता नहीं। इसलिये एकात्ममें बैठकर ध्यान करते समय और व्यवहारकालमें कार्य करते समय साधककी दृष्टि इस तरफ रहनी चाहिये कि सब देश, काल, वस्तु, व्यक्ति, घटना, क्रिया आदिमें एक परमात्मतत्त्व ही ज्यों-का-त्यों परिपूर्ण है। उसीमें स्थित रहे और कुछ भी चिन्तन न करे।
‘पूर्वोक्त साधन (मन-वाणी-शरीरकी सभी क्रियाओंसे परमात्माकी उपासना) करनेवाले भक्तका ‘सब कुछ परमात्मस्वरूप ही है’—ऐसा निश्चय हो जाता है। फिर वह इस अध्यात्मविद्याके द्वारा सब प्रकारसे संशयरहित होकर सब जगह परमात्माको भलीभाँति देखता हुआ उपराम हो जाय अर्थात् ‘सब कुछ परमात्मा ही है’—यह चिन्तन भी न रहे, प्रत्युत साक्षात् परमात्मा ही दीखने लगे।’
सम्पूर्ण देश, काल, क्रिया, वस्तु, व्यक्ति, अवस्था, परिस्थिति, घटना आदिमें एक ही परमात्मतत्त्व सत्तारूपसे ज्यों-का-त्यों परिपूर्ण है। देश, काल आदिका तो अभाव है, पर परमात्मतत्त्वका नित्य भाव है। इस प्रकार साधक पहले मन-बुद्धिसे यह निश्चय कर ले कि ‘परमात्मतत्त्व है’। फिर इस निश्चयको भी छोड़ दे और चुप हो जाय अर्थात् कुछ भी चिन्तन न करे। आत्माका, अनात्माका, परमात्माका, संसारका, संयोगका, वियोगका कुछ भी चिन्तन न करे। कुछ भी चिन्तन करेगा तो संसार आ ही जायगा। कारण कि कुछ भी चिन्तन करनेसे चित्त (करण) साथमें रहेगा। करण साथमें रहेगा तो संसारका त्याग नहीं होगा; क्योंकि करण भी संसार ही है। इसलिये ‘न किञ्चिदपि चिन्तयेत्’ में करणसे सम्बन्ध-विच्छेद है; क्योंकि जब करण साथमें नहीं रहेगा, तभी असली ध्यान होगा। सूक्ष्म-से-सूक्ष्म चिन्तन करनेपर भी वृत्ति रहती ही है, वृत्तिका अभाव नहीं होता। परन्तु कुछ भी चिन्तन करनेका भाव न रहनेसे वृत्ति स्वतः शान्त हो जाती है। अतः साधकको चिन्तनकी सर्वथा उपेक्षा करनी है। जैसे जलके स्थिर (शान्त) होनेपर उसमें मिली हुई मिट्टी शनैः-शनैः अपने-आप नीचे बैठ जाती है, ऐसे ही चुप होनेपर सब विकार शनैः-शनैः अपने-आप शान्त हो जाते हैं, अहम् गल जाता है और वास्तविक तत्त्व (अहंहित सत्ता) का अनुभव हो जाता है।
यहाँ वृत्तिका अभाव करनेमें ही ‘शनैः शनैः’ पदोंका प्रयोग हुआ है ‘शनैः शनैः’ कहनेका तात्पर्य है कि जबर्दस्ती न करे, जल्दबाजी न करे; क्योंकि जन्म-जन्मान्तरके संस्कार जल्दबाजीसे नहीं मिटते। जल्दबाजी चंचलताको स्थिर, स्थायी करनेवाली है, पर ‘शनैः शनैः’ चंचलताका नाश करनेवाली है।
प्रकृतिके सम्बन्धके बिना तत्त्वका चिन्तन, मनन आदि नहीं हो सकता। अतः साधक तत्त्वका चिन्तन करेगा तो चित्त साथमें रहेगा, मनन करेगा तो मन साथमें रहेगा, निश्चय करेगा तो बुद्धि साथमें रहेगी, दर्शन करेगा तो दृष्टि साथमें रहेगी, श्रवण करेगा तो श्रवणेन्द्रिय साथमें रहेगी, कथन करेगा तो वाणी साथमें रहेगी। ऐसे ही ‘है’ को मानेगा तो मान्यता तथा माननेवाला रह जायगा और ‘नहीं’ का निषेध करेगा तो निषेध करनेवाला रह जायगा। कर्तृत्वाभिमानका त्याग करेगा तो ‘मैं कर्ता नहीं हूँ’—यह सूक्ष्म अहंकार रह जायगा अर्थात् त्याग करनेसे त्याज्य वस्तु और त्यागी (त्याग करनेवाला) रह जायगा। इसलिये साधक उपराम हो जाय अर्थात् न मान्यता करे, न निषेध करे; न ग्रहण करे, न त्याग करे, प्रत्युत स्वतःसिद्ध स्वाभाविक तत्त्वको स्वीकार करे और बाहर-भीतरसे चुप हो जाय। मेरेको चुप होना है—यह आग्रह (संकल्प) भी न रखे, नहीं तो कर्तृत्व आ जायगा; क्योंकि चुप स्वतःसिद्ध है।
साधक मैं, तू, यह और वह—इन चारोंको छोड़ दे तो एक ‘है’ (सत्तामात्र) रह जाता है। उस स्वतःसिद्ध ‘है’ को स्वीकार कर ले तथा अपनी ओरसे कुछ भी चिन्तन न करे। यदि अपने-आप कोई चिन्तन आ जाय तो उससे न राग करे, न द्वेष करे; न राजी हो, न नाराज हो; न उसको अच्छा माने, न बुरा माने और न अपनेमें माने, चिन्तन करना नहीं है, पर चिन्तन हो जाय तो उसका कोई दोष नहीं है। अपने-आप हवा बहती है, सरदी-गरमी आती है, वर्षा होती है तो उसका हमें कोई दोष नहीं लगता; क्योंकि उसके साथ हमारा कोई सम्बन्ध ही नहीं है। दोष तो जड़तासे सम्बन्ध जोड़नेसे लगता है। अतः चिन्तन हो जाय तो उसकी उपेक्षा रखे, उसके साथ अपनेको मिलाये नहीं अर्थात् ऐसा न माने कि मैं चिन्तन करता हूँ और चिन्तन मेरेमें होता है। चिन्तन मनमें होता है और मनके साथ मेरा कोई सम्बन्ध नहीं है।
‘आत्मसंस्थं मनः कृत्वा’ में ‘मन’ शब्द बुद्धिका वाचक है; क्योंकि चंचलता मनमें और स्थिरता बुद्धिमें होती है। अतः ‘आत्मसंस्थम्’ कहनेका तात्पर्य है कि चंचलता न रहे, प्रत्युत स्थिरता रहे। जैसे ‘यह अमुक गाँव है’—ऐसी मान्यता दृढ़ होनेसे इसका चिन्तन नहीं करना पड़ता, ऐसे ही ‘परमात्मा है’—ऐसी मान्यता दृढ़ रहे तो फिर इसका चिन्तन नहीं करना पड़ेगा। जो स्वतःसिद्ध है, उसका चिन्तन क्या करे? इसलिये आत्मचिन्तन करनेसे आत्मबोध नहीं होता; क्योंकि आत्मचिन्तन करनेसे चिन्तक रहता है और अनात्माकी सत्ता रहती है। अनात्माकी सत्ता मानेंगे, तभी तो अनात्माका त्याग और आत्माका चिन्तन करेंगे!
‘न किञ्चिदपि चिन्तयेत्’—इसको ‘चुप साधन’, ‘मूक सत्संग’ और ‘अचिन्त्यका ध्यान’ भी कहते हैं। इसमें न तो स्थूलशरीरकी क्रिया है, न सूक्ष्मशरीरका चिन्तन है और न कारण शरीरकी स्थिरता है। इसमें इन्द्रियाँ भी चुप हैं, मन भी चुप है, बुद्धि भी चुप है अर्थात् शरीर-इन्द्रियाँ-मन-बुद्धिकी कोई क्रिया नहीं है। सभी चुप हैं, कोई बोलता नहीं! जो देखना था वह देख लिया, सुनना था वह सुन लिया, बोलना था वह बोल लिया, करना था वह कर लिया, अब कुछ भी देखने, सुनने, बोलने, करने आदिकी रुचि नहीं रही—ऐसा होनेपर ही ‘चुप साधन’ होता है। यह ‘चुप साधन’ समाधिसे भी ऊँचा है; क्योंकि इसमें बुद्धि और अहमसे सम्बन्ध-विच्छेद है। समाधिमें तो लय, विक्षेप, कषाय और रसास्वाद—ये चार दोष (विघ्न) रहते हैं, पर चुप साधनमें ये दोष नहीं रहते। चुप साधन वृत्तिरहित है।
सम्बन्ध—पूर्वोक्त प्रकारसे निर्विकल्प स्थिति न हो तो क्या करे—इसके लिये आगेके श्लोकमें अभ्यास बताते हैं।
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
Desires are of a two-fold nature:
Sparsa-ja, which arise from the impulses of the physical body and sankalpa-ja, which arise from the impulses of the mind or mental origin.
Sparsa-ja includes desires for cold or for hot, or for sweet or for salty, or the lack of such. Sankalpa-ja includes desires for wealth, fame, dominion, progeny and such.
With great effort it is possible to abandon the desires of the mind by avoiding thinking about them. It is also possible to resist the sensations of pleasure and pain with an attitude of indifference;
but between the two the desires of the mind are more easy to abandon because it is not possible to avert the sensations of the body.
Thus it is necessary to comprehensively and systematically neutralise the senses from their external corresponding sense objects. This should be undertaken gradually by degrees with determination and a resolute will.
Then in due course of time the mind will be weaned from all things except the eternal ātma or soul and absorbed exclusively in the ātma, one thinks of nothing else.
This is the meaning Lord Krishna intended.