गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 6 · Dhyāna Yoga

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया

यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति

६.२०

yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā|

yatra caivātmanā''tmānaṃ paśyannātmani tuṣyati||

Recitation coming soon

Word meanings

योगसेवया = by the practice of yoga

यत्र = where

निरुद्धम् = restrained

चित्तम् = mind

उपरमते = comes to rest

= and

यत्र = where

आत्मना = by the self

आत्मानम् = the self

पश्यन् = seeing

आत्मनि = in the self

एव = indeed

तुष्यति = becomes content

Translation

The state in which, curbed through the practice of Yoga, the mind becomes still, and inwhich, realizing God through subtle reason A by meditation on God) the soul rejoices only in God

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

On verses 6.20–23

Lord Krishna is revealing the superior meditation wherein as a result of dedicated effort one completely immerses their mind in the delight of spiritual transcendence,

wherein as the mind perceiving the ātma or soul receives the greatest satisfaction and contentment realising there is nothing else to be desired for,

wherein the consciousness experiences that sublime and ineffable bliss beyond the scope of the senses to comprehend, wherein once established one never for a moment has the desire to relinquish the exquisite bliss experienced,

wherein perfection of meditation is even once achieved one desires nothing else even in the times of not meditating,

and wherein once established whether immersed in meditation or on the way to perfection one does not become shaken by adversity or disturbed by afflictions even as grave and devastating as the premature death of a beloved family member,

One should learn this superior meditation which severs all connection with sorrow and misery.

Knowing the intrinsic nature of meditation to be thus one should perform meditation with full trust and faith, free from all doubts with the mind happy and content.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Madhva BhāṣyaSanskritEnglish

“आत्मना मनसा | आत्मनि देहे | आत्मानम् भगवन्तं पश्यन् |” — आत्मना means by the mind. आत्मनि means in the body and आत्मानम् means the supreme Lord.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish

“आत्मानं विष्णुम् | आत्मना तत्प्रसादेन |” — Here, आत्मन् means Sri Vishnu and आत्मन् means by Sri Vishnu’s grace.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

On verses 6.20–6.21

20 “Wherein the mind, held under restraint by the practice of Yogic discipline, ceases functioning, and wherein, by his own self seeing the Self within his own self, he finds contentment:

21 “Wherein, that paramount bliss that there exists—beyond the reach of senses, and to be grasped by intellect alone—he realises; nor does he, once steadied, swerve from the Reality; (364)

Therefore, the practising of the ‘Yoga’ Discipline, on a firm seat as indicated, will (alone) secure an effective restraint over the senses, since the mind enters into the form of the Supreme Self, only when the senses get restrained through the practice of ‘Yoga’ Discipline. Then it returns from there and turns its back on it (the self) and looks at its own Self and identifies it to be just the same as the Supreme Self. With such identification, it enjoys permanent bliss, with the result, that the mind automatically becomes one with the Supreme Spirit of the Self. It becomes absorbed in that, beyond which there is nothing and which is beyond the reach of the senses and it abides in Self-bliss in its own Self.

Swami Ramsukhdas · Modern

English

'Yatroparamate cittaṁ niruddhaṁ yogasevayā, yatra caivātmanātmānaṁ paśyannātmani tuṣyati'—The determination to practise meditation on the self is 'Dhāraṇā', while the continuous flow of the mind, towards the self, disregarding other thoughts, is called 'Dhyāna' (meditation). Meditation, has three aspects, the meditative, (one who meditates), the act of meditation and the aim to be achieved viz., self. So long as, there is knowledge about the three, it is meditation. But, when the mind gets so much engrossed, in the aim, that nothing remains except the aim, that state is called 'Samādhi' (trance). This is called 'Saṃprajñāta samādhi'. After practising it for a long time, it changes into 'Asaṃprajñāta samādhi'. The distinction between the two, is that in the former, consciousness of the trio, regarding by way of the object and its name and the relation between the name and the object of meditation, persists. But in the latter, only the object of meditation remains, by becoming oblivious of the two. The former, is also called 'ekāgra' (concentration of mind), while the latter 'niruddha' (tied up state).

The 'samādhi' (trance), of 'niruddha' state, (tied up state)

is also of two types—'sabija' (with seed) and 'nirbija' (without seed). In the former, because of subtle desire 'Siddhiyan', (accomplishments) appear. These accomplishments, are in the form of worldly riches, which are obstacles to God-realization or Self-realization. Therefore, regarding these as meaningless, a Yogi, becomes quite indifferent to them, and then he rises to the height of 'Nirbija samādhi' (trance without seed), which in this verse has been referred to as 'Niruddham' (tied up state of trance).

In meditation, while having disinclination for the mundane, a striver gets joy or peace, which is far superior, to mundane pleasures. This joy, enhances as a striver rises to the higher states of trance, by practising meditation. While progressing he reaches the stage of 'Nirbija samādhi' (trance without seed). If he does not enjoy ever that state of joy, then he is satisfied in the self by the self.

'Uparamate' (attains quietness) means, that mind, being insentient cannot catch the self, which is sentient. So, it becomes quiet and at that moment, a Yogi ceases all affinity for the mind.

'Tusyati' means, that he is not satisfied with anything, else, except the self.

The gist, of this verse is, that a Yogi realizes the self in him, by his own self, as the Self ever remains, the same. Our affinity, with the world, is the only obstacle to realize it. When by meditation the mind becomes tranquil a Yogi's affinity with the mind, and the world, is renounced and he realizes, the Self in his own self.

An Exceptional Fact

The aim of human life, can be achieved by, both the Discipline of Meditation, as well as the Discipline of Action. But, there is a little difference between the two. In meditation, when the mind

of a striver becomes peaceful, and does not enjoy the state of trance, he is satisfied, in the self by the self. In the Discipline of Action, when a striver abandons all desires of the mind, he is satisfied in the self by the self (Gītā 2/55).

In the Discipline of Meditation, when the mind is absorbed in the Self, a Yogī experiences, trance. When he does not enjoy that state, his affinity with the mind is broken off, and he is satisfied in the self.

In the Discipline of Action, when there is tendency of all the actions, senses, mind, intellect and body etc., for the welfare of others, all desires, are abandoned. As soon as, desires are abandoned, the Yogī's affinity, with the mind is broken off, and he is satisfied in the self.

**Appendix**—The mind is not concentrated on the self, it can't reach the self but it becomes indifferent. The reason is that the mind belongs to a different class from that of the self. The mind is lower (insentient) nature and the self is higher (sentient) nature. Therefore the self rests in the self—'ātmanātmanā paśyannātmanī tuṣyati'.

'Beholding the self by the self' means that the self cannot be perceived by senses but it can be perceived only by the self. Whatever is thought of with the mind, that is only of sense-objects (the non-self), rather than of God. Whatever is determined with the intellect, is of the objects of the intellect, not of God. Whatever is described with the tongue, is of the objects of the tongue, not of God. It means that with the mind, intellect and tongue there is reflection, determination and description which are the evolutes of Prakṛti (non-self). But God is realized by having dissociation with the mind, intellect and tongue viz., by renouncing affinity with them.\*

\* If there is the only aim of God-realization, then reflection, determination and description with the mind, intellect and tongue are not improper, but they became the means to the end. But if a striver gets satisfied in them and thinks that he has attained perfection, then that satiation becomes obstacle to his aim.

Here the Self-realization which is attained by the Discipline of meditation, the same is attained by Karmayoga (path of action) (Gītā 2/55). The difference is that 'Dhyānayoga' (Discipline of Meditation) is dependent on instruments (Karaṇasāpekṣa) while Karmayoga is a 'Karaṇanirapekṣa' (independent of instruments) discipline. In 'Karaṇasāpekṣa' discipline, renunciation of affinity for Matter (non-self) is delayed and there is possibility of a striver's deviation or downfall from Yoga.

Link:—What happens, after the Yogī is satisfied in the self by the self, is described in the next verse.

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

यत्र यस्मिन् काले उपरमते चित्तं उपरतिं गच्छति निरुद्धं सर्वतो निवारितप्रचारं योगसेवया योगानुष्ठानेन, यत्र चैव यस्मिंश्च काले आत्मना समाधिपरिशुद्धेन अन्तःकरणेन आत्मानं परं चैतन्यं ज्योतिःस्वरूपं पश्यन् उपलभमानः स्वे एव आत्मनि तुष्यति तुष्टिं भजते ॥

किञ्च --

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

इस प्रकार योगाभ्यासके बलसे वायुरहित स्थानमें रखे हुए दीपककी भाँति एकाग्र किया हुआ—

योगसाधनसे निरुद्ध किया हुआ, सब ओरसे चञ्चलतारहित किया हुआ, चित्त—जिस समय उपरत होता है—उपरतिको प्राप्त होता है। तथा जिस कालमें समाधिद्वारा अति निर्मल (स्वच्छ) हुए अन्तःकरणसे परम चैतन्य ज्योतिःस्वरूप आत्माका साक्षात् करता हुआ वह अपने-आपमें ही संतुष्ट हो जाता है—तृप्ति लाभ कर लेता है

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

On verses 6.20–6.21

म्हणोनि आसनाचिया गाढीका । जो आम्ही अभ्यासु सांगितला निका । तेणे होईल तरी हो कां । निरोधु यया ॥ ३६४ ॥

एऱ्हवी तरी येणें योगें । जै इद्रिंया विंदाण लागे । तै चित्त भेटों रिगे । आपणपेयां ॥ ३६५ ॥

परतोनि पाठिमोरें ठाके । आणि आपणियांते आपण देखे । देखतखेवों वोळखे । म्हणे तत्त्व हें मी ॥ ३६६ ॥

तिये ओळखीचिसरिसें । सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे । मग चित्तपण समरसें । विरोनि जाय ॥ ३६७ ॥

जयापरतें आणिक नाहीं । जयातें इद्रिंयें नेणती कहीं । तें आपणचि आपुलिया ठायीं । होऊनि ठाके ॥ ३६८ ॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

On verses 6.20–6.21

(6.364) इसलिए हमने जो आसन की दृढ़ता सहित उत्तम अभ्यास बताया है उससे इन इन्द्रियों का निरोध — हो सका तो — होगा।

(6.365) सामान्यतः इस योग से ज्योंही इन्द्रियों का निग्रह होता है त्योंही चित्त आत्मस्वरूप की भेंट के लिए प्रवृत्त होता है,

(6.366) पीछे पलट कर ठहरता है, और आप अपनी ही ओर देखता है तो देखते ही पहचान जाता है कि यह तत्व मैं ही हूँ।

(6.367) पहचानते ही वह सुख के साम्राज्य पर बैठता है और फिर अपनी एकता में विलीन हो जाता है।

(6.368) और, जिसके परे और कुछ नहीं है, जिसे इन्द्रियाँ कभी नहीं जानती, वह वस्तु स्वयं आप ही हो रहता है।

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

भावार्थ— योग का सेवन करने से जब चित्त अनात्मा से उपराम होकर निरुद्ध होता है तथा जिस अवस्था में वह अपने द्वारा आत्मतत्त्व का साक्षात्कार करते हुए अपने में ही सन्तु हो जाता है।

व्याख्या— ध्यान संसार से वैराग्य हुए बिना नहीं होता और ध्यान के बिना संसार से उपरामता भी नहीं होती। जब चित्त निरुद्ध हो तभी समझो कि ठीक-ठीक उपरामता हुई।

प्रश्न— यहाँ आपने ध्यान योग के द्वारा प्राप्त होने वाली समाधि का वर्णन किया। इससे पहले अध्याय ४ में आपने प्राणायाम द्वारा प्राप्त होने वाली समाधि का वर्णन किया है। इन दोनों में क्या अन्तर है?

उत्तर— समाधि के दो भेद हैं—हठ-समाधि और ध्यान समाधि। हठ-समाधि प्राण की कसरत मात्रा है। उसमें निर्विकल्प अवस्था नहीं होती तथा उससे शान्ति आदि दिव्य गुण प्राप्त नहीं होते। समाधि से उत्थान होने पर वह योगी एक साधारण पुरुष के समान होता है। परन्तु ध्यान-समाधि में चित्त संकल्पशून्य हो जाता है और उत्थान होने पर भी वह दिव्य गुण सम्पन्न देखा जाता है। दीर्घकालीन हठ-समाधि की अपेक्षा भी क्षणभर की ध्यान-समाधि का महत्व सैकड़ों गुना बढ़कर है।

हठयोग का मुख्य लक्ष्य वीर्य की पुष्टि है। इस समय हठ-योग द्वारा पूर्णता पाना प्रायः कठिन है। परन्तु इसका यह अर्थ नहीं है कि हठयोग का मार्ग ही भ्रमपूर्ण है और उससे किसी भी समय पूर्णता प्राप्त नहीं होती थी। इस समय इसके जो विपरीत परिणाम होते हैं उनके मुख्य कारण ये हैं—

1. (१) हठयोगी का वीर्य शुद्ध होना चाहिए, इस समय इसका प्रायः अभाव है। 2. (२) हठयोगी के अभ्यास को सहन करने योग्य बल प्रायः नहीं देखा जाता। 3. (३) सिद्ध हठयोगी गुरु मिलना भी दुर्घट है। हठयोगियों में काम-क्रोधादि और चंचलता गृहस्थों से भी अधिक देखी जाती है। ध्यान-समाधि वालों में शान्ति होती है और उनके काम-क्रोध भी शान्त हो जाते हैं।

इसके सिवा ध्यान और वैराग्य की कमी के कारण आधुनिक हठयोगी प्रायः अर्थ-लोलुप और चंचल प्रकृति के देखे जाते हैं। उनके जाल में फँसकर मैंने बहुत से साधकों के जीवन नष्ट होते देखे हैं। इसलिये मेरा विचार है कि अपने कल्याण की इच्छा वालों को इस ओर प्रवृत्त नहीं होना चाहिये। हाँ, मेरा अनुभव है कि सिद्धासन और शाम्भवी मुद्रा के द्वारा राजयोग से पूर्णता प्राप्त की जा सकती है। यह मार्ग सर्वथा सरल और निरापद है।

एक अन्य दृष्टि कोण से समाधि के तीन भेद किये जा सकते हैं— कार्य-समाधि, कारण-समाधि और शुद्ध-समाधि। कार्य-समाधि सगुणोपासक की होती है, कारण-समाधि निर्गुणोपासक की होती है और शुद्ध-समाधि ज्ञाननिष्ठ की होती है। इनके सिवा ज्ञान-समाधि, ध्यान-समाधि और भाव-समाधि ये तीन भेद भी प्रसिद्ध ही हैं। अपनी-अपनी धारणा के अनुसार समाधियों के अनेकों भेद हो सकते हैं।

ज्ञान-समाधि एक ही बार होती है और वह सर्वदा रहती है। योग-समाधि बार-बार होती है। यहाँ महावाक्यजन्य वृत्ति को ही ज्ञान-समाधि कहा है, क्योंकि इस वृत्ति से पुनः उत्थान नहीं होता। 'दशमस्त्वमसि' इस वाक्य के द्वारा जब निश्चय हो गया कि मैं दसवाँ हूँ तब इससे उत्थान (अन्यथा-ज्ञान) कैसे होगा। इसलिये जिसे तत्त्वज्ञान हो गया है उसको फिर कोई अन्य कर्तव्य नहीं रहता। योगी समाधि करता है, इसलिये उपासक है। उसकी दृष्टि में दृश्य की सत्ता रहती है, वह दृश्य को सत्य मानता है और बोधवान् दृश्य को सत्ताशून्य देखता है। योगी और ज्ञानी की समाधियों में यही अन्तर है कि द्रष्टा में स्थिति तो दोनों ही की होती है, परन्तु उत्थान होने पर योगी अपनी सृष्टि को सत्य मानता है और ज्ञानी उसे सत्ताशून्य या स्वस्वरूप अनुभव करता है; क्योंकि—

देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि। यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः॥

अर्थात् देहाभिमान के निवृत्ति होने पर जिसने आत्मतत्त्व को भले प्रकार जान लिया है उसका मन जहाँ-जहाँ भी जाता है वहाँ-वहाँ ही उसे समाधियों का अनुभव होता है। इसी से कहा है कि बोधवृत्ति एक बार उदित होने पर फिर नष्ट नहीं होती। बस उसी को जाग्रत् रखना चाहिये—यही कर्तव्य है और उसी से सहनशक्ति भी आ जाती है।

प्रश्न— समाधि में तो चित्त निरुद्ध रहता है, फिर जहाँ-जहाँ मन जाता है वहाँ-वहाँ समाधि हैं—ऐसा कहना कैसे युक्ति-संगत हो सकता है?

उत्तर— तत्त्वज्ञ की दृष्टि में मन, मन का व्यापार और इन दोनों को अनुभव करने वाला—ये तीनों तत्त्वतः एक ही हैं। इसीलिये इसे समाधि कहा है। ऐसे महापुरुष को विशेष की सामग्री रहने पर भी विशेष नहीं होता। वह सम्पूर्ण प्रपंच को देखते हुए भी नहीं देखता, अथवा बोध होने पर उसे पूर्ण शान्ति हो जाती है क्योंकि उसे स्व-स्वरूप से भिन्न और कुछ नहीं दीखता, इसलिये वह प्रत्येक स्थिति में समाधिस्थ ही है। ज्ञानी को समाधि और उत्थान दोनों ही स्थितियों में प्रपंच का अत्यन्ताभाव जान पड़ता है किन्तु योगी तो दृश्य को सत्य मानता है, इसलिये समाधि में अभाव हो जाने पर भी व्युत्थान में उसे प्रपंच सत्य ही जान पड़ता है।

प्रश्न— समाधि और सुषुप्ति में क्या अन्तर है?

उत्तर— दोनों में आकाश-पाताल का अन्तर है। समाधि सत्त्वगुण की अन्तिम अवस्था है और सुषुप्ति तमोगुण की पराकाष्ठा है। समाधि को हम हजारों वर्ष तक बढ़ा सकते हैं, किन्तु सुषुप्ति इतनी नहीं बढ़ायी जा सकती। सुषुप्ति में जीव माया के वश में रहता है और समाधि में माया जीव के वश में रहती है, जिस प्रकार लड़की बाल्यावस्था में माता-पिता के अधीन रहती है किन्तु तरुण होने पर पति को अपने अधीन कर लेती है, अर्थात् स्वतन्त्र हो जाती है। माया के दो रूप हैं विद्या और अविद्या। विद्यारूप से माया ईश्वर के अधीन रहती है और अविद्यारूप से जीव को अपने अधीन कर लेती है। प्राण सहित प्रपंच का अभाव समाधि है तथा प्राणातिरिक्त प्रपंच का अभाव सुषुप्ति है। प्राण और मन दोनों का लय हो जाना समाधि है तथा केवल मन का लय होना सुषुप्ति है। सुषुप्ति में ध्येय विस्मृत हो जाता है और समाधि में वृत्ति ध्येय में लीन होती है। सुषुप्ति में अज्ञान रहता है और समाधि में ज्ञान की स्थिति मानी गयी है।

सुषुप्ति में न अपने को जानता है न अन्य को, किन्तु समाधि में अपने को तो जानता है, किन्तु अन्य को नहीं जानता।

प्रश्न— द्वैत की प्रतीति तो समाधि, सुषुप्ति और मूर्च्छा तीनों अवस्थाओं में नहीं रहती। फिर इन तीनों में अन्तर क्या है?

उत्तर— जैसे किवाड़े बन्द हो जाने पर सब दुकानें एक-जैसी जान पड़ती हैं, परन्तु खोलने पर उनकी स्थिति भिन्न-भिन्न होती है। इसी प्रकार इन तीनों अवस्थाओं में यद्यपि दृश्य की अप्रतीति समान-रूप से होती है, परन्तु सुषुप्ति में उसका बीज रहता है तथा ग्रीवा भी झुक जाती है। किन्तु समाधि में ये चिन्ह नहीं होते। पर तुर्यावस्था (तत्त्वदृष्टि) जाग्रतादि चारों अवस्थाओं से विलक्षण है। शरीर, प्राण और मन स्थिर हैं तो समाधि समझनी चाहिये। प्राण तीव्रता से चले और शरीर गिर जाय तो सुषुप्ति समझनी चाहिये तथा प्राण धीरे-धीरे चले और शरीर गिर जाय तो मूर्च्छा समझें। समाधि, सुषुप्ति और मूर्च्छा इन तीनों में प्रपंच की विस्मृति हो जाती है, परन्तु इनमें समाधि की विस्मृति तो पारमार्थिकी है और शेष दो अवस्थाओं की व्यावहारिकी।

प्रश्न— समाधि और जीवन्मुक्ति में क्या अन्तर है?

उत्तर— सुषुप्ति, समाधि और जीवन्मुक्ति—इन तीनों में ही दृश्य की अप्रतीति है। यद्यपि बोध का अप्रतीति से कोई सम्बन्ध नहीं है। बाध तो वस्तु का निश्चय करना है, उसमें प्रतीति बाधक नहीं है। समाधि में तो प्रतीति बाधक है परन्तु बोध होने पर दृश्य सत्ताशून्य रह जाता है। ऐसी प्रतीति तो अप्रतीति ही है। यह कोई अवस्था नहीं समाधि आदि तो अवस्थाएँ हैं। ज्ञानियों का तो निर्विकल्प अवस्था को समाधि मानते हैं और उपासक परमानन्द को समाधि कहते हैं।

प्रश्न— सविकल्प और निर्विकल्प समाधि में क्या अन्तर है?

उत्तर— ध्येय पदार्थ उड़ जाय और केवल आनन्द ही आनन्द का अनुभव हो—यह सविकल्प समाधि है। आनन्द को भी त्यागकर

जब केवल आत्मस्थिति हो इसे निर्विकल्प समाधि कहते हैं। परन्तु अभी बोध नहीं हुआ क्योंकि यह आत्मस्थिति है, ब्रह्म-स्थिति नहीं।

प्रश्न— आप कहते हैं कि निर्विकल्प समाधि होने पर भी बोध नहीं होता। किन्तु कोई-कोई तो निर्विकल्प समाधि को ही बोध मानते हैं। क्या यह बात ठीक नहीं है?

उत्तर— यदि समाधि ज्ञान है तो उत्थान को अज्ञान मानना पड़ेगा। फिर ऐसे ज्ञान से क्या लाभ हुआ। वास्तव में बोध का समाधि से कोई सम्बन्ध नहीं है। कहा भी है—

निर्विकल्पस्वरूपात्मा सविकल्पविवर्जित। सदा समाधिशून्यात्मा आदिमध्यान्तवर्जितः॥

अर्थात्—यह आत्मतत्त्व निर्विकल्पस्वरूप है, सविकल्पताशून्य है, समाधिशून्य है और आदि मध्यान्तरहित है। जिस समाधि के लिये लोग मरे जाते हैं बोधवान् की दृष्टि में वह मध्यमरीचिका के समान है। यह भी नियम नहीं है कि समाधि बोधवान् को ही हो, क्योंकि समाधि कर्ता के अधीन है और बोध वस्तुतन्त्र समाधि तो चित्त की एक अवस्था है, और बोध अवस्थातीत है।

प्रश्न— ज्ञान होने पर भी विक्षेप क्यों दूर नहीं होता?

उत्तर— ज्ञान तो अज्ञान का विरोधी है, विक्षेप का विरोधी नहीं। ज्ञान होने पर चित्त का बाध तो हो जाता है, परन्तु प्रतीति रहती है। प्रतीति की निवृत्ति ज्ञानाभ्यास से होती है। अतः बोध होने पर भी चित्त की शान्ति के लिये ज्ञानाभ्यास करता रहे।

प्रश्न— चित्त की शान्ति और अशान्ति तो दोनों ही दृश्य कोटि में हैं, फिर अभ्यास करने की क्या आवश्यकता है?

उत्तर— यदि ऐसी स्थिति है तो यही अभ्यास है। सिद्धान्ततः तो विक्षेप और समाधि ज्ञान के बाधक या साधक हैं नहीं। जिसे ऐसा अनुभव है वही बोधवान् है। बोध में प्रधान सहायक तो विचार और एकाग्रता हैं, समाधि आवश्यक नहीं है। एकाग्रता तो तीव्र जिज्ञासा होने पर हो जाती है किन्तु ज्ञान के लिये चित्तविरोध की आवश्यकता

कोई शास्त्र नहीं बताता। समाधि तो चित्त की ही एक अवस्था है, ज्ञान होने पर तो चित्त की ही सत्ता नहीं रहती। तब समाधि ही कहाँ रहेगी।

प्रश्न— बहुत लोग कहते हैं कि निर्विकल्प समाधि के बिना ज्ञान नहीं होता। क्या यह बात ठीक है?

उत्तर— तत्त्वज्ञान और निर्विकल्प समाधि का कोई सम्बन्ध नहीं है। दृश्य की प्रतीति रहते हुए भी उसे सत्ताशून्य अनुभव करना ही ज्ञान है। तथा प्रतीति न रहे—इसे निर्विकल्प समाधि कहते हैं। समाधि अत्यन्त सुखमयी अवस्था है और तत्त्वज्ञान में सुख-दुःख दोनों की सत्ता नहीं है। समाधि से उत्थान होने पर विशेष होता है, किन्तु तत्त्वज्ञान होने पर पुनः अज्ञान नहीं होता। अतः समाधि और ज्ञान का कोई सम्बन्ध नहीं है।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

'यत्रोपरमते चित्तं ... पश्यन्तात्मनि तुष्यति'—ध्यानयोगमें पहले 'मनको केवल स्वरूपमें ही लगाना है' यह धारणा होती है। ऐसी धारणा होनेके बाद स्वरूपके सिवाय दूसरी कोई वृत्ति पैदा हो भी जाय, तो उसकी उपेक्षा करके उसे हटा देने और चित्तको केवल स्वरूपमें ही लगानेसे जब मनका प्रवाह केवल स्वरूपमें ही लग जाता है, तब उसको ध्यान कहते हैं। ध्यानके समय ध्याता, ध्यान और ध्येय—यह त्रिपुटी रहती है अर्थात् साधक ध्यानके समय अपनेको ध्याता (ध्यान करनेवाला) मानता है, स्वरूपमें तद्रूप होनेवाली वृत्तिको ध्यान मानता है और साध्यरूप स्वरूपको ध्येय मानता है। तात्पर्य है कि जबतक इन तीनोंका अलग-अलग ज्ञान रहता है, तबतक वह 'ध्यान' कहलाता है। ध्यानमें ध्येयकी मुख्यता होनेके कारण साधक पहले अपनेमें ध्यातापना भूल जाता है। फिर ध्यानकी वृत्ति भी भूल जाता है। अन्तमें केवल ध्येय ही

जाग्रत् रहता है। इसको 'समाधि' कहते हैं। यह 'संप्रज्ञात-समाधि' है, जो चित्तकी एकाग्र अवस्थामें होती है। इस समाधिके दीर्घकालके अभ्याससे फिर 'असंप्रज्ञात-समाधि' होती है। इन दोनों समाधियोंमें भेद यह है कि जबतक ध्येय, ध्येयका नाम और नाम-नामीका सम्बन्ध—ये तीनों चीजें रहती हैं, तबतक वह 'संप्रज्ञात-समाधि' होती है। इसीको चित्तकी 'एकाग्र' अवस्था कहते हैं। परन्तु जब नामकी स्मृति न रहकर केवल नामी (ध्येय) रह जाता है, तब वह 'असंप्रज्ञात-समाधि' होती है। इसीको चित्तकी 'निरुद्ध' अवस्था कहते हैं।

निरुद्ध अवस्थाकी समाधि दो तरहकी होती है—सबीज और निर्बीज। जिसमें संसारकी सूक्ष्म वासना रहती है, वह 'सबीज समाधि' कहलाती है। सूक्ष्म वासनाके कारण सबीज समाधिमें सिद्धियाँ प्रकट हो जाती हैं। ये सिद्धियाँ सांसारिक दृष्टिसे तो ऐश्वर्य हैं, पर पारमार्थिक

दृष्टिसे (चेतन-तत्त्वकी प्राप्तिमें) विघ्न हैं। ध्यानयोगी जब इन सिद्धियोंको निस्तत्त्व समझकर इनसे उपराम हो जाता है, तब उसकी 'निर्बीज समाधि' होती है, जिसका यहाँ (इस श्लोकमें) 'निरुद्धम्' पदसे संकेत किया गया है।

ध्यानमें संसारके सम्बन्धसे विमुख होनेपर एक शान्ति, एक सुख मिलता है, जो कि संसारका सम्बन्ध रहनेपर कभी नहीं मिलता। संप्रज्ञात-समाधिमें उससे भी विलक्षण सुखका अनुभव होता है। इस संप्रज्ञात-समाधिसे भी असंप्रज्ञात-समाधिमें विलक्षण सुख होता है। जब साधक निर्बीज समाधिमें पहुँचता है, तब उसमें बहुत ही विलक्षण सुख, आनन्द होता है। योगका अभ्यास करते-करते चित्त निरुद्ध-अवस्था-निर्बीज समाधिसे भी उपराम हो जाता है अर्थात् योगी उस निर्बीज समाधिका भी सुख नहीं लेता, उसके सुखका भोक्ता नहीं बनता। उस समय वह अपने स्वरूपमें अपने-आपका अनुभव करता हुआ अपने-आपमें सन्तुष्ट होता है।

'उपरमते' पदका तात्पर्य है कि चित्तका संसारसे तो प्रयोजन रहा नहीं और स्वरूपको पकड़ सकता नहीं। कारण कि चित्त प्रकृतिका कार्य होनेसे जड़ है और स्वरूप चेतन है। जड़ चित्त चेतन स्वरूपको कैसे पकड़ सकता है? नहीं पकड़ सकता। इसलिये वह उपराम हो जाता है। चित्तके उपराम होनेपर योगीका चित्तसे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद हो जाता है।

'तुष्यति' कहनेका तात्पर्य है कि उसके सन्तोषका दूसरा कोई किंचिन्मात्र भी कारण नहीं रहता। केवल अपना स्वरूप ही उसके सन्तोषका कारण रहता है।

इस श्लोकका सार यह है कि अपने द्वारा अपनेमें ही

**परिशिष्ट भाव**—मन आत्मामें नहीं लगता, प्रत्युत उपराम हो जाता है। कारण कि मनकी जाति अलग है और आत्माकी जाति अलग है। मन अपरा प्रकृति (जड़) है और आत्मा परा प्रकृति (चेतन) है। इसलिये आत्मा ही आत्मामें लगती है—'आत्मात्मानं पश्यन्तात्मनि तुष्यति।'

अपने-आपमें अपने-आपको देखनेका तात्पर्य है कि आत्मतत्त्व परसंवेद्य नहीं है, प्रत्युत स्वसंवेद्य है। मनसे जो चिन्तन किया जाता है, वह मनके विषय (अनात्मा) का ही चिन्तन होता है, परमात्माका नहीं। बुद्धिसे जो निश्चय किया जाता है, वह बुद्धिके विषयका ही निश्चय होता है, परमात्माका नहीं। वाणीसे जो वर्णन किया जाता है, वह वाणीके विषयका ही वर्णन होता है, परमात्माका नहीं। तात्पर्य है कि मन-बुद्धि-वाणीसे प्रकृतिके कार्य-(अनात्मा) का ही चिन्तन, निश्चय तथा वर्णन किया जाता है। परन्तु परमात्माकी प्राप्ति मन-बुद्धि-वाणीसे सर्वथा विमुख (सम्बन्ध-विच्छेद) होनेपर ही होती है।*

* यदि एक परमात्मप्राप्तिका ही ध्येय हो तो मन-बुद्धि-वाणीसे चिन्तन, निश्चय तथा वर्णन करना भी अनुचित नहीं है, प्रत्युत वह भी साधनरूप हो जाता है। परन्तु साधक उसमें ही सन्तोष कर ले, पूर्णता मान ले तो वह बाधक हो जाता है।

अपने स्वरूपकी अनुभूति होती है। वह तत्त्व अपने भीतर ज्यों-का-त्यों है। केवल संसारसे अपना सम्बन्ध माननेके कारण चित्तकी वृत्तियाँ संसारमें लगती हैं, जिससे उस तत्त्वकी अनुभूति नहीं होती। जब ध्यानयोगके द्वारा चित्त संसारसे उपराम हो जाता है, तब योगीका चित्तसे तथा संसारसे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद हो जाता है। संसारसे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद होते ही उसको अपने-आपमें ही अपने स्वरूपकी अनुभूति हो जाती है।

विशेष बात

जिस तत्त्वकी प्राप्ति ध्यानयोगसे होती है, उसी तत्त्वकी प्राप्ति कर्मयोगसे होती है। परन्तु इन दोनों साधनोंमें थोड़ा अन्तर है। ध्यानयोगमें जब साधकका चित्त समाधिके सुखसे भी उपराम हो जाता है, तब वह अपने-आपसे अपने-आपमें सन्तुष्ट हो जाता है। कर्मयोगमें जब साधक मनोगत सम्पूर्ण कामनाओंका सर्वथा त्याग कर देता है, तब वह अपने-आपसे अपने-आपमें सन्तुष्ट होता है (गीता—दूसरे अध्यायका पचपनवाँ श्लोक)।

ध्यानयोगमें अपने स्वरूपमें मन लगनेसे जब मन स्वरूपमें तदाकार हो जाता है, तब समाधि लगती है। उस समाधिसे भी जब मन उपराम हो जाता है, तब योगीका चित्तसे सम्बन्ध-विच्छेद हो जाता है और वह अपने-आपमें सन्तुष्ट हो जाता है।

कर्मयोगमें मन, बुद्धि, इन्द्रियाँ, शरीर आदि पदार्थोंका और सम्पूर्ण क्रियाओंका प्रवाह केवल दूसरोंके हितकी तरफ हो जाता है, तब मनोगत सम्पूर्ण कामनाएँ छूट जाती हैं। कामनाओंका त्याग होते ही मनसे सम्बन्ध-विच्छेद हो जाता है और वह अपने-आपमें सन्तुष्ट हो जाता है।

यहाँ जिस तत्त्वकी प्राप्ति ध्यानयोगसे बतायी गयी है, उसी तत्त्वकी प्राप्ति दूसरे अध्यायके पचपनवें श्लोकमें कर्मयोगसे भी बतायी गयी है। अन्तर इतना है कि ध्यानयोग तो करणसापेक्ष है, पर कर्मयोग करणनिरपेक्ष साधन है। करणसापेक्ष साधनमें जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद देरीसे होता है और इसमें योगभ्रष्ट होनेकी सम्भावना रहती है।

सम्बन्ध—पूर्वश्लोकमें कहा गया कि ध्यानयोगी अपने-आपसे अपने-आपमें ही सन्तोषका अनुभव करता है। अब उसके बाद क्या होता है—इसको आगेके श्लोकमें बताते हैं।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin