Bhagavad Gītā · Chapter 4 · Jñāna Karma Sannyāsa Yoga
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना
॥ ४.२४ ॥
brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam|
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā||
Word meanings
अर्पणम् = the ladle of offering
ब्रह्म = brahman
हविः = the oblation
ब्रह्म = brahman
ब्रह्मणा = by brahman
ब्रह्माग्नौ = in the fire of brahman
हुतम् = poured as oblation
ब्रह्मकर्मसमाधिना = by one whose action is absorbed in brahman
Translation
In the practice of seeing Brahma every- where as a form of sacrifice Brahma is the ladle (with which the oblation is poured into the fire, etc.,); Brahma, again, is the y oblation; Brahma is the fire, Brahma itself the sacrificer, and so Brahma itself consti- K tutes the act of pouring the oblation into the fire. And finally Brahma is the goal to be reached byhim whoisabsorbedinBrahmaas dh the act of such sacrifice
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglish“ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पृश्यति - ब्रह्मार्पणम् इति | सर्वमेतद् ब्रह्म इत्युच्यते | तदधीनसत्तापतीतित्वात् | न तु तत्स्वरूपत्वात् | उक्तं हि - “त्वधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति | वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः || इति पादमे | सर्वे तत्प्रज्ञानेत्रम् इति च | एतं ह्येव वहचाः इत्यादि च | समाधीना सह ब्रह्मैव कर्म |” - The state of establishment in consciousness is explained here by declaring that everything is to be offered to Brahman. All this is spoken as Brahman, because all being His emanation and subservient to Him. Not because of its being His likeness. All that is, is subservient to You and all comes to be because of You. The sages speak so, not because all of them bear similarity to You, thus in Padma Purana. All, verily, is the vision of Your Wisdom. “He, verily, is the wisdom of the Hymns (of the Vedas)”, etc. With equanimity of intellect Brahman becomes the performer of actions.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish“कथमभिमानटयागः? ब्रह्मार्पणम् इत्यादि | ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् | ब्रह्मणोः हविः | ब्रह्मणोऽग्नौ | ब्रह्मणः कर्म समाधिना सह | समाधिरपि तदधीन इत्यर्थः | एकः स्वतन्त्रो भगवांस्तदीयं त्वदन्व्युच्यते |” - How can pride be renounced? By offering it to Brahman among other things. Offering to Brahman means brahmaarpana. Brahman is the oblation. Brahman is the (sacrificial) fire. Brahman is the performance of actions with the equanimity of intellect. Even equanimity of intellect is subservient to Him, this being the meaning. The resplendent Lord alone is the Independent One, thus in Mahabharata.

Jñāneśvar · Vārkarī
English24 'For, (his) act of offering is Brahman, the oblation is Brahman, offered by Brahman itself, into the Fire which (too) is Brahman; (hence) the goal to be attained by him through concentration upon actions (i.e. act-relations) which are themselves Brahman, is Brahman itself. (119)
For, his mind is never touched by any distinction such as a particular thing, i.e. the sacrifice, another, the sacrificer, and the third one, the thing sacrificed. He realises all the sacrifices, with their detailed forms such as the oblations (हवी), and the hymns etc. as the life of the Supreme Self. Hence to one who has realised that these actions are rooted in Brahman, O Dhananjaya, performance of actions is the same as action-free life. Now these have outgrown the uninitiated age of childhood and so are now wedded to Renunciation, and then have started, as married men do, maintaining sacrificial Fire in the form of Yoga; and then they take to sacrificial ritual in the form of Yoga and give oblations of mind as also of ignorance, in the sacred fire in the form of the spiritual preceptor's words.
Swami Ramsukhdas · Modern
English[Oblation, is important in sacrifice. The oblation becomes one with fire, when it is poured into fire, it has no separate existence of its own. Similarly, when all the means of God-realization, have no existence apart from God, these become sacrifice.
To perceive, God in all sacrifices, is to see reality, as it is not a conception. Actually objects are not real, and to visualize these as real, is an error.
All, the sacrifices described, from the twenty-fourth verse to the thirtieth verse, are included in 'Karmayoga', because the Lord at the beginning of this context, declared, "I shall teach thee, what action is (the nature of action and inaction), knowing which, thou shalt be delivered from evil" (4/16). At the end, He declared, "Know all sacrifices as born of action, and thus knowing, thou shalt be liberated" (4/32). In the middle, also He declared, "To one who works for the sake of sacrifice, the whole action is dissolved" (4/23). The important factor, is that all actions of a person, who performs them for the sake of sacrifice, are changed into inaction. Therefore, in all these sacrifices, there is a description of, inaction in action.]
'Brahmārpaṇaṃ brahma haviḥ'—The ladle, with which an oblation is poured into the fire, has been called 'arpaṇam'—that is God.
Sesame seed, barley and ghee, which are poured as oblation into fire, are also God.
**'Brahmāguṇu brahmaṇā hutam'**—He, who performs the sacrifice, is God (Gītā 13/2), the fire into which the oblation is poured, is God and the act of pouring oblation, is also God.
**'Brahmakarmasamādhinā'**—Just as person while offering sacrifice, looks at the ladle, the sacrificial oblation, and fire etc., as Brahma, similarly in every action, he who regards the doer, the action, the instrument and matter as Brahma, for him all actions are Brahma and thus he is merged in Brahma.
**'Brahmaiva tena gantavyam'**—When he views everything, as no other than God, he attains Him.
Cultured people, recite this verse while having meals, so that this activity may be changed into a sacrifice (yajña). When a striver has his meal, he beholds God, in the following way:—
(i) The hand, with which the food is put into the mouth, is God. 'With hands and feet everywhere, He exists' (Gītā 13/3).
(ii) The food is God. 'I am the melted butter' (Gītā 9/16).
(iii) He who eats the food, is also God. 'The soul is a fragment of Mine' (Gītā 15/7).
(iv) The fire, that abides in the stomach, and by which food is digested, is also God. 'I am the fire, lodged in the body of all creatures' (Gītā 15/14).
(v) The action of offering food, to the fire, which abides in the stomach, is also God. 'I am the offering' (Gītā 9/16).
(vi) The fruit of eating, the remnants, (residual food) of the sacrifice, is also God. 'Those who eat the sacred food that remains, after a sacrifice, attain to the eternal Absolute' (4/31).
A Vital Fact
The world, which is an evolute of nature (prakṛti), is in fact, seen in the form of objects and actions. The world, in the
form of objects and actions is ever-changing and ever undergoes modifications. But, due to attachment, we do not perceive the changing nature, of objects; we perceive these chiefly, as objects. All objects and activities are going to naught. Therefore, the world is practically, a naught. There is existence, only of the transcendental Absolute. In fact the world does not exist, but it seems to exist, in the light of the eternal Absolute. The non-existence of the world is explained below—
The world appears in three states—birth, life and death. But, actually there is no life. What seems life, is nothing but the process from birth to death.
A man (or an object), starts to die the day, he is born, though it is said that he is born, he lives and he dies. If a man, has to live alive say for fifty years and he is twenty years old, it means that he has to be alive only for thirty years i.e., he has died forty percent, and his life remains, only sixty percent. In fact, he is dying every moment the seen is changing into the unseen. But the world seems to exist, in the light of the Absolute Who is eternal. Lord Kṛṣṇa declares, "All is God" (Gītā 7/19) (Chāndogya. 3/14/1).

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritब्रह्म अर्पणं येन करणेन ब्रह्मवित् हविः अग्नौ अर्पयति तत् ब्रह्मैव इति पश्यति, तस्य आत्मव्यतिरेकेण अभावं पश्यति, यथा शुक्तिकायां रजताभावं पश्यति ; तदुच्यते ब्रह्मैव अर्पणमिति, यथा यद्रजतं तत् शुक्तिकैवेति । ``ब्रह्म अर्पणम्'' इति असमस्ते पदे । यत् अर्पणबुद्ध्या गृह्यते लोके तत् अस्य ब्रह्मविदः ब्रह्मैव इत्यर्थः । ब्रह्म हविः तथा यत् हविर्बुद्ध्या गृह्यमाणं तत् ब्रह्मैव अस्य । तथा ``ब्रह्माग्नौ'' इति समस्तं पदम् । अग्निरपि ब्रह्मैव यत्र हूयते ब्रह्मणा कर्त्रा, ब्रह्मैव कर्तेत्यर्थः । यत् तेन हुतं हवनक्रिया तत् ब्रह्मैव । यत् तेन गन्तव्यं फलं तदपि ब्रह्मैव ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्मैव कर्म ब्रह्मकर्म तस्मिन् समाधिः यस्य सः ब्रह्मकर्मसमाधिः तेन ब्रह्मकर्मसमाधिना ब्रह्मैव गन्तव्यम् ॥
एवं लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षुणापि क्रियमाणं कर्म परमार्थतः अकर्म, ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितत्वात् । एवं सति निवृत्तकर्मणोऽपि सर्वकर्मसन्न्यासिनः सम्यग्दर्शनस्तुत्यर्थं यज्ञत्वसम्पादनं ज्ञानस्य सुतरामुपपद्यते ; यत् अर्पणादि अधियज्ञे प्रसिद्धं तत् अस्य अध्यात्मं ब्रह्मैव परमार्थदर्शिन इति । अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनामेव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानं अनर्थकं स्यात् । तस्मात् ब्रह्मैव इदं सर्वमिति अभिजानतः विदुषः कर्माभावः । कारकबुद्ध्यभावाच्च । न हि कारकबुद्धिरहितं यज्ञाख्यं कर्म दृष्टम् । सर्वमेव अग्निहोत्रादिकं कर्म शब्दसमर्पितदेवताविशेषसम्प्रदानादिकारकबुद्धिमत् कर्त्रभिमानफलाभिसन्धिमच्च दृष्टम् ; न उपमृदितक्रियाकारकफलभेदबुद्धिमत् कर्तृत्वाभिमानफलाभिसन्धिरहितं वा । इदं तु ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितार्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धि कर्म । अतः अकर्मैव तत् । तथा च दर्शितं ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' (भ. गी. ४-१८) ``कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः'' (भ. गी. ४-२०) ``गुणा गुणेषु वर्तन्ते'' (भ. गी. ३-२८)``नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्'' (भ. गी. ५-८) इत्यादिभिः । तथा च दर्शयन् तत्र तत्र क्रियाकारकफलभेदबुद्ध्युपमर्दं करोति । दृष्टा च काम्याग्निहोत्रादौ कामोपमर्देन काम्याग्निहोत्रादिहानिः । तथा मतिपूर्वकामतिपूर्वकादीनां कर्मणां कार्यविशेषस्य आरम्भकत्वं दृष्टम् । तथा इहापि ब्रह्मबुद्ध्युपमृदितार्पणादिकारकक्रियाफलभेदबुद्धेः बाह्यचेष्टामात्रेण कर्मापि विदुषः अकर्म सम्पद्यते । अतः उक्तम् ``समग्रं प्रविलीयते'' (भ. गी. ४-२०) इति ॥ अत्र केचिदाहुः -- यत् ब्रह्मतत् अर्पणादीनि ; ब्रह्मैव किल अर्पणादिना पञ्चविधेन कारकात्मना व्यवस्थितं सत् तदेव कर्म करोति । तत्र न अर्पणादिबुद्धिः निवर्त्यते, किं तु अर्पणादिषु ब्रह्मबुद्धिः आधीयते ; यथा प्रतिमादौ विष्ण्वादिबुद्धिः, यथा वा नामादौ ब्रह्मबुद्धिरिति ॥ सत्यम्, एवमपि स्यात् यदि ज्ञानयज्ञस्तुत्यर्थं प्रकरणं न स्यात् । अत्र तु सम्यग्दर्शनं ज्ञानयज्ञशब्दितं अनेकान् यज्ञशब्दितान् क्रियाविशेषान् उपन्यस्य ``श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः'' (भ. गी. ४-३३) इति ज्ञानं स्तौति । अत्र च समर्थमिदं वचनं ``ब्रह्मार्पणम्'' इत्यादि ज्ञानस्य यज्ञत्वसम्पादने ; अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनामेव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानमनर्थकं स्यात् । ये तु अर्पणादिषु प्रतिमायां विष्णुदृष्टिवत् ब्रह्मदृष्टिः क्षिप्यते नामादिष्विव चेति ब्रुवते न तेषां ब्रह्मविद्या उक्ता इह विवक्षिता स्यात्, अर्पणादिविषयत्वात् ज्ञानस्य । न च दृष्टिसम्पादनज्ञानेन मोक्षफलं प्राप्यते । ``ब्रह्मैव तेन गन्तव्यम्'' इति चोच्यते । विरुद्धं च सम्यग्दर्शनं अन्तरेण मोक्षफलं प्राप्यते इति । प्रकृतविरोधश्च ; सम्यग्दर्शनं च प्रकृतं ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' (भ. गी. ४-१८) इत्यत्र, अन्ते च सम्यग्दर्शनम्, तस्यैव उपसंहारात् ।``श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः'' (भ. गी. ४-३३), ``ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम्'' (भ. गी. ४-३९) इत्यादिना सम्यग्दर्शनस्तुतिमेव कुर्वन् उपक्षीणः अध्यायः । तत्र अकस्मात् अर्पणादौ ब्रह्मदृष्टिः अप्रकरणे प्रतिमायामिव विष्णुदृष्टिः उच्यते इति अनुपपन्नं तस्मात् यथाव्याख्यातार्थ एव अयं श्लोकः ॥ तत्र अधुना सम्यग्दर्शनस्य यज्ञत्वं सम्पाद्य तत्स्तुत्यर्थम् अन्येऽपि यज्ञा उपक्षिप्यन्ते --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiकिये जानेवाले कर्म अपना कार्य आरम्भ किये बिना ही (कुछ फल दिये बिना ही) किस कारणसे फलसहित विलीन हो जाते हैं? इसपर कहते हैं—
ब्रह्मवेत्ता पुरुष जिस साधनद्वारा अग्निमें हवि अर्पण करता है, उस साधनको ब्रह्मरूप ही देखा करता है, अर्थात् आत्माके सिवा उसका अभाव देखता है।
जैसे (सीपको जाननेवाला) सीपमें चाँदीका अभाव देखता है, 'ब्रह्म ही अर्पण है' इस पदसे भी वही बात कही जाती है। अर्थात् जैसे यह समझता है कि जो चाँदीके रूपमें दीख रही है वह सीप ही है। (वैसे ही ब्रह्मवेत्ता भी समझता है कि जो अर्पण दीखता है वह ब्रह्म ही है) ब्रह्म और अर्पण—यह दोनों पद अलग-अलग हैं।
अभिप्राय यह कि संसारमें जो अर्पण माने जाते हैं वे सुक्, स्रुव आदि सब पदार्थ उस ब्रह्मवेत्ताकी दृष्टिमें ब्रह्म ही हैं।
वैसे ही जो वस्तु हविरूपसे मानी जाती है वह भी उसकी दृष्टिमें ब्रह्म ही होता है।
'ब्रह्माग्नौ' यह पद समासयुक्त है।
इसलिये यह अर्थ हुआ कि ब्रह्मरूप कर्त्ताद्वारा जिसमें हवन किया जाता है वह अग्नि भी ब्रह्म ही है और वह कर्ता भी ब्रह्म ही है और जो उसके द्वारा हवनरूप क्रिया की जाती है वह भी ब्रह्म ही है।
उस ब्रह्मकर्ममें स्थित हुए पुरुषद्वारा प्राप्त करनेयोग्य जो फल है वह भी ब्रह्म ही है। अर्थात् ब्रह्मरूप कर्ममें
जिसके चित्तका समाधान हो चुका है उस पुरुषद्वारा प्राप्त किये जानेयोग्य जो फल है वह भी ब्रह्म ही है।
इस प्रकार लोकसंग्रह करना चाहनेवाले पुरुषद्वारा किये हुए कर्म भी ब्रह्मबुद्धिसे बाधित होनेके कारण अर्थात् फल उत्पन्न करनेकी शक्तिसे रहित कर दिये जानेके कारण वास्तवमें अकर्म ही हैं।
ऐसा अर्थ मान लेनेपर कर्मोंको छोड़ देनेवाले कर्म संन्यासीके ज्ञानको भी यथार्थ ज्ञानकी स्तुतिके लिये यज्ञरूप समझना भली प्रकार बन सकता है, अधियज्ञमें जो सुवादि वस्तुएँ प्रसिद्ध हैं वे सब इस यथार्थ ज्ञानी संन्यासीके (सम्यक्-ज्ञानरूप) अध्यात्मयज्ञमें ब्रह्म ही हैं।
उपर्युक्त अर्थ नहीं माननेसे वास्तवमें सब ही ब्रह्मरूप होनेके कारण केवल सुव आदिको ही विशेषतासे ब्रह्मरूप बतलाना व्यर्थ होगा।
सुतरां 'यह सब कुछ ब्रह्म ही है' इस प्रकार समझनेवाले ज्ञानीके लिये वास्तवमें सब कर्मोंका अभाव ही हो जाता है।
तथा उसके अन्तःकरणमें (क्रिया, फल आदि) कारकसम्बन्धी भेदबुद्धिका अभाव होनेके कारण भी यही सिद्ध होता है; क्योंकि कोई भी यज्ञ नामक कर्म कारकसम्बन्धी भेदबुद्धिसे रहित नहीं देखा गया।
अभिप्राय यह है कि अग्निहोत्रादि सभी कर्म, (इन्द्राय, वरुणाय आदि) शब्दोंद्वारा हवि आदि द्रव्य जिनके अर्पण किये जाते हैं, उन देवताविशेषरूप सम्प्रदान आदि कारकबुद्धिवाले तथा कर्तापनके अभिमानसे और फलकी इच्छासे युक्त देखे गये हैं।
जिसमेंसे क्रिया, कारक और फलसम्बन्धी भेदबुद्धि नष्ट हो गयी हो तथा जो कर्तापनके अभिमानसे और फलकी इच्छासे रहित हो ऐसा यज्ञ नहीं देखा गया।
परंतु यह उपर्युक्त कर्म तो ऐसा है कि जिसमें सर्वत्र ब्रह्मबुद्धि हो जानेके कारण, अर्पणादि कारक, क्रिया और फलसम्बन्धी भेदबुद्धि नष्ट हो गयी है। इसलिये यह अकर्म ही है।
यही बात, 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत्' 'कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः' 'गुणा गुणेषु वर्तन्ते' 'नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्' इत्यादि श्लोकोद्वारा भी दिखलाई गयी है।
और इसी प्रकार दिखलाते हुए भगवान् जगह- जगह क्रिया, कारक और फलसम्बन्धी भेदबुद्धिका निषेध कर रहे हैं।
देखा भी गया है कि सकाम अग्निहोत्रादिमें कामना न रहनेपर वे सकाम अग्निहोत्रादि नहीं रहते। (उनकी सकामता नष्ट हो जाती है।)
तथा यह भी देखा गया है कि जान-बूझकर किये हुए और अनजानमें किये हुए कर्म भिन्न-भिन्न कार्योंके आरम्भक होते हैं अर्थात् उनका फल अलग-अलग होता है।
वैसे ही यहाँ भी जिस पुरुषकी सर्वत्र ब्रह्मबुद्धि हो जानेसे (स्रुव, हवि आदिमें) क्रिया, कारक और फलसम्बन्धी भेदबुद्धि नष्ट हो गयी है, उस ज्ञानी पुरुषके बाह्य चेष्टामात्रसे होनेवाले कर्म भी अकर्म हो जाते हैं। इसीलिये कहा है कि 'उसके फलसहित कर्म विलीन हो जाते हैं।'
इस विषयमें कोई-कोई टीकाकार कहते हैं कि जो ब्रह्म है वही स्रुव आदि है अर्थात् ब्रह्म ही स्रुव आदि पाँच प्रकारके कारकोंके रूपमें स्थित है और वही कर्म किया करता है, (उनके सिद्धान्तानुसार) उपर्युक्त यज्ञमें स्रुव आदि बुद्धि निवृत्त नहीं की जाती; किंतु स्रुव आदिमें ब्रह्मबुद्धि स्थापित की जाती है, जैसे कि मूर्ति आदिमें विष्णु आदि देवबुद्धि या नाम आदिमें ब्रह्मबुद्धि की जाती है।
टीक है, यदि यह प्रकरण ज्ञानयज्ञकी स्तुतिके लिये न होता तो यह अर्थ भी हो सकता था।
परंतु इस प्रकरणमें तो यज्ञ नामसे कहे जानेवाले अलग-अलग बहुत-से क्रिया-भेदोंको कहकर फिर 'द्रव्यमय यज्ञकी अपेक्षा ज्ञानयज्ञ कल्याणकर है' इस कथनद्वारा ज्ञानयज्ञ शब्दसे कथित सम्यक् दर्शनकी स्तुति करते हैं।
तथा इस प्रकरणमें जो 'ब्रह्मार्पणम्' इत्यादि वचन है, यह ज्ञानको यज्ञरूपसे सम्पादन करनेमें समर्थ भी है, नहीं तो वास्तवमें सब कुछ ब्रह्मरूप होनेके कारण केवल अर्पण (स्रुव) आदिको ही अलग करके ब्रह्मरूपसे विधान करना व्यर्थ होगा।
जो ऐसा कहते हैं कि यहाँ मूर्तिमें विष्णु आदिकी दृष्टिके सदृश या नामादिमें ब्रह्मबुद्धिकी भाँति अर्पण (स्रुव) आदि यज्ञकी सामग्रीमें ब्रह्मबुद्धि स्थापन करायी गयी है, उनकी दृष्टिसे सम्भवतः इस प्रकरणमें ब्रह्मविद्या नहीं कही गयी है; क्योंकि (उनके मतानुसार) ज्ञानका विषय स्रुव आदि यज्ञकी सामग्री ही है, ब्रह्म नहीं।
इस प्रकार केवल ब्रह्मदृष्टि सम्पादनरूप ज्ञानसे मोक्षरूप फल नहीं मिल सकता और यहाँ (स्पष्ट ही) यह कहा है कि उसके द्वारा प्राप्त किया जानेवाला फल ब्रह्म ही है, फिर बिना यथार्थ ज्ञानके मोक्षरूप फल मिलता है—यह कहना सर्वथा विपरीत है।
इसके सिवा (ऐसा मान लेनेसे) प्रकरणमें भी विरोध आता है। अभिप्राय यह है कि 'जो कर्ममें अकर्म देखता है' इस प्रकार यहाँ आरम्भमें सम्यक् ज्ञानका ही प्रकरण है तथा उसीमें उपसंहार होनेके कारण अन्तमें भी यथार्थ ज्ञानका ही प्रकरण है।
क्योंकि 'द्रव्यमय यज्ञकी अपेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठतर है' 'ज्ञानको पाकर परम शान्तिको तुरन्त ही प्राप्त हो जाता है' इत्यादि वचनोंसे यथार्थ ज्ञानकी स्तुति करते हुए ही यह अध्याय समाप्त हुआ है।
फिर बिना प्रकरण अकस्मात् मूर्तिमें विष्णुदृष्टिकी भाँति स्रुव आदिमें ब्रह्मदृष्टिका विधान बतलाना उपयुक्त नहीं।
सुतरां जिस प्रकार इसकी व्याख्या की गयी है इस श्लोकका अर्थ वैसा ही है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiजें हें हवन मी होता । कां इये यज्ञीं हा भोक्ता । ऐसीया बुद्धीसि नाही भंगता । म्हणऊनियां ॥ ११९ ॥
जे इष्टयज्ञ यजावे । तें हविर्मंत्रादि आघवें । तो देखतसे अविनाशभावें । आत्मबुद्धि ॥ १२० ॥
म्हणऊनि ब्रह्म तेंचि कर्म । ऐसें बोधा आले जया सम । तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य । धनुर्धरा ॥ १२१ ॥
आतां अविवेककुमारत्वा मुकले । जयां विरक्तीचे पाणिग्रहण जाहलें । मग उपासन जिहीं आणिलें । योगाग्नीचें ॥ १२२ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(4.119) क्योंकि उसकी बुद्धि में यह भिन्नता नहीं रहती कि यह यज्ञ है और मैं यज्ञकर्ता हूँ, अथवा इस यज्ञ का यह भोक्ता है।
(4.120) जिस इष्ट यज्ञ का वह हवन करता है और जिस होम, मन्त्र और द्रव्यों से यजन करता है, उन्हें वह आत्मरूप जान अविनाशी समझता है।
(4.121) इसलिए हे धनुर्धर! जिसकी ऐसी समबुद्धि हो गई है कि 'जो ब्रह्म वही कर्म है' उसे कर्तव्य ही निष्कर्मता है।
(4.122) अब जिनकी अविवेक-रूपी बाल्यावस्था निकल गई है और विरक्ति से विवाह हो चुका है, और फिर जिन्होंने योगाग्नि की पूजा का आरम्भ किया है,

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— अगले श्लोक में तत्त्ववेत्ता के कर्म का स्वरूप बतलाते हैं—
भावार्थ— उसका यज्ञार्थ अर्पण ब्रह्म है, आहुति ब्रह्म है तथा ब्रह्म के द्वारा ब्रह्मरूप अग्नि में हवन किया जाता है। इस ब्रह्मकर्म-रूप समाधि के द्वारा वह ब्रह्म को ही प्राप्त होता है।
व्याख्या— यह श्लोक ज्ञानपरक है। यहाँ ज्ञानदृष्टि का निरूपण हुआ है, क्योंकि वह अर्पण, हवि, अग्नि, आहुति, प्राप्तव्य स्थान और कर्म सभी को ब्रह्मरूप देखता है। तथा सम्पूर्ण संसार का अत्यन्ताभाव देखता है।
प्रश्न— इस श्लोक में यज्ञ और उसकी सामग्री आदि को ब्रह्म ही कहा है। यदि ऐसा भाव करना चाहिये, तो क्या यह भाव का विषय है।
उत्तर— यहाँ भाव करने को नहीं कहा, क्योंकि यह उपासना का विषय नहीं है। ऊपर से ही ज्ञान का प्रसंग चल रहा है, इसलिये वह ब्रह्मदृष्टि है। जो ब्रह्मवेत्ता निर्विकल्प समाधि करने में असमर्थ हैं वे संसार में श्रोत-स्मार्त कर्म करते हुए वैदिक रीति से चलते हैं और सभी में ब्रह्मदृष्टि रखते हैं, क्योंकि तत्त्वतः सब कुछ ब्रह्म ही है।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi[यज्ञमें आहुति मुख्य होती है। वह आहुति तब पूर्ण होती है, जब वह अग्निरूप ही हो जाय अर्थात् हव्य पदार्थकी अग्निसे अलग सत्ता ही न रहे। इसी प्रकार जितने भी साधन हैं, सब साध्यरूप हो जायें, तभी वे यज्ञ होते हैं।
जितने भी यज्ञ हैं, उनमें परमात्मतत्त्वका अनुभव करना भावना नहीं है, प्रत्युत वास्तविकता है। भावना तो पदार्थकी है।
इस चौबीसवें श्लोकसे तीसवें श्लोकतक जिन यज्ञोंका वर्णन किया गया है, वे सब 'कर्मयोग' के अन्तर्गत हैं। कारण कि भगवान्ने इस प्रकरणके उपक्रममें भी 'तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्' (४।१६)—ऐसा कहा है; और उपसंहारमें भी 'कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे' (४।३२)—ऐसा कहा है तथा बीचमें भी कहा है—'यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते' (४।२३)। मुख्य बात यह है कि यज्ञकर्ताके सभी कर्म 'अकर्म' हो जायें। यज्ञ केवल यज्ञ-परम्पराकी रक्षाके लिये किये जायें तो सब-के-सब कर्म अकर्म हो जाते हैं। अतः इन सब यज्ञोंमें 'कर्ममें अकर्म' का ही वर्णन है।]
'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः'—जिस पात्रसे अग्निमें आहुति दी जाती है, उस सुक्, सुवा आदिको यहाँ 'अर्पणम्' पदसे कहा गया है—'अर्प्यते अनेन इति अर्पणम्।' उस अर्पणको ब्रह्म ही माने।
तिल, जौ, घी आदि जिन पदार्थोंका हवन किया जाता है, उन हव्य पदार्थोंको भी ब्रह्म ही माने।
'ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्'—आहुति देनेवाला भी ब्रह्म ही है (गीता १३।२), जिसमें आहुति दी जा रही है, वह अग्नि भी ब्रह्म ही है और आहुति देनारूप क्रिया भी ब्रह्म ही है—ऐसा माने।
'ब्रह्मकर्मसमाधिना'—जैसे हवन करनेवाला पुरुष सुवा, हवि, अग्नि आदि सबको ब्रह्मका ही स्वरूप मानता है, ऐसे ही जो प्रत्येक कर्ममें कर्ता, करण, कर्म और पदार्थ सबको ब्रह्मरूप ही अनुभव करता है, उस पुरुषकी ब्रह्ममें ही कर्म-समाधि होती है अर्थात् उसकी सम्पूर्ण कर्मोंमें ब्रह्मबुद्धि होती है। उसके लिये सम्पूर्ण कर्म ब्रह्मरूप ही बन जाते हैं। ब्रह्मके सिवाय कर्मोंका अपना कोई अलग
स्वरूप रहता ही नहीं।
'ब्रह्मैव तेन गन्तव्यम्'—ब्रह्ममें ही कर्म-समाधि होनेसे जिसके सम्पूर्ण कर्म ब्रह्मरूप ही बन गये हैं, उसे फलके रूपमें निःसन्देह ब्रह्मकी ही प्राप्ति होती है। कारण कि उसकी दृष्टिमें ब्रह्मके सिवाय और किसीकी स्वतन्त्र सत्ता रहती ही नहीं।
इस (चौबीसवें) श्लोकको शिष्टजन भोजनके समय बोलते हैं, जिससे भोजनरूप कर्म भी यज्ञ बन जाय। भोजनरूप कर्ममें ब्रह्मबुद्धि इस प्रकार की जाती है—
(१) जिससे अर्पण किया जाता है, वह हाथ भी ब्रह्मरूप है—'सर्वतः पाणिपादं तत्' (गीता १३।१३)।
(२) भोजनके पदार्थ भी ब्रह्मरूप हैं—'अहमेवाज्यम्' (गीता ९।१६)।
(३) भोजन करनेवाला भी ब्रह्मरूप है—'ममैवांशो जीवलोके' (गीता १५।७)।
(४) जठराग्नि भी ब्रह्मरूप है—'अहं वैश्वानरः' (गीता १५।१४)।
(५) भोजन करनारूप क्रिया अर्थात् जठराग्निमें अन्नकी आहुति देनारूप क्रिया भी ब्रह्म है—'अहं हुतम्' (गीता ९।१६)।
(६) इस प्रकार भोजन करनेवाले मनुष्योंके द्वारा प्राप्त करनेयोग्य फल भी ब्रह्म ही है—'यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्' (गीता ४।३१)।
मार्मिक बात
प्रकृतिके कार्य संसारका स्वरूप है—क्रिया और पदार्थ। वास्तविक दृष्टिसे देखा जाय तो प्रकृति या संसार क्रियारूप ही है*। कारण कि पदार्थ एक क्षण भी स्थिर नहीं रहता; उसमें निरन्तर परिवर्तन होता रहता है। अतः वास्तवमें पदार्थ परिवर्तनरूप क्रियाका पुंज ही है। केवल 'राग' के कारण पदार्थकी मुख्यता दीखती है। सम्पूर्ण क्रियाएँ अभावमें जा रही हैं। अतः संसार अभावरूप ही है। भावरूपसे केवल एक अक्रिय-तत्त्व ब्रह्म ही है, जिसकी सत्तासे अभावरूप संसार भी सत्तावान् प्रतीत हो रहा है। संसारकी अभावरूपताको इस प्रकारसे समझ सकते हैं—
संसारकी तीन अवस्थाएँ दीखती हैं—उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय; जैसे—वस्तु उत्पन्न होती है, फिर रहती है और अन्तमें नष्ट हो जाती है अथवा मनुष्य जन्म लेता है, फिर
* प्रकर्षेण करणं (भावे ल्युट्) इति प्रकृतिः। सम्प्यरीत्या सरतीति संसारः॥
रहता है और अन्तमें मर जाता है। इससे आगे विचार करें तो केवल उत्पत्ति और प्रलयका ही क्रम है, स्थिति वस्तुतः है ही नहीं; जैसे—यदि मनुष्यकी पूरी आयु पचास वर्षकी है, तो बीस वर्ष बीतनेपर उसकी आयु तीस वर्ष ही रह जाती है। इससे आगे विचार करें तो केवल प्रलय-ही-प्रलय (नाश-ही-नाश) है, उत्पत्ति है ही नहीं; जैसे—आयुके जितने वर्ष बीत गये, उतने वर्ष मनुष्य मर ही गया।
इस प्रकार मनुष्य प्रतिक्षण ही मर रहा है, उसका जीवन प्रतिक्षण ही मृत्युमें जा रहा है। दृश्यमात्र प्रतिक्षण अदृश्यमें जा रहा है। प्रलय अभावका ही नाम है, इसलिये अभाव ही शेष रहा। अभावकी सत्ता भावरूप ब्रह्मपर ही टिकी हुई है। अतः भावरूपसे एक ब्रह्म ही शेष रहा—‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ (छान्दोग्य० ३। १४। १); ‘वासुदेवः सर्वम्’ (गीता ७। १९)।
Here the word brahmārpaṇaṃ means the paraphernalia used to offer oblations in yajña or offering of worship to propitiate the Supreme Lord.
All the accessories used in yajña are also considered to be Brahman or the spiritual substratum pervading all existence, along with the offerings of ghee and grain seeds, the fire they are offered through as well as the performer of the offering.
Lord Krishna is explaining that everything used in yajña can be considered as part of the Brahman.
One who realises that the Brahman or the spiritual substratum pervading all existence is actually abiding in all actions reaches the Brahman which is becoming cognisant of the spiritual substratum of reality underlying and pervading all existence.
This is the consciousness of the actions from an aspirant for mokṣa or liberation where the ātma or soul is understood to be non-different from the Brahman.
Consequently actions performed in this consciousness are all known to be spiritual and thus realised is in itself a means for achieving ātma tattva or soul realisation thus precluding any further need to practice jñāna yoga or cultivation of Vedic knowledge.