Bhagavad Gītā · Chapter 4 · Jñāna Karma Sannyāsa Yoga
कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः
स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्
॥ ४.१८ ॥
karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ|
sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt||
Word meanings
यः = he who
कर्मणि = in action
अकर्म = inaction
पश्येत् = sees
च = and
यः = who
अकर्मणि = in inaction
कर्म = action
सः = that
मनुष्येषु = among men
बुद्धिमान् = wise
सः = that
युक्तः = a yogī, one who is disciplined
कृत्स्नकर्मकृत् = one who has accomplished all action
Translation
He who sees inaction inaction, andaction in inaction, is wise among men; he is a yogi who has performed all action. (8) Ae
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishOn verses 4.18–4.19
“कर्मादिवस्वरूपमाह – कर्मणि इति | कर्मणि क्रियमाणे सति अकर्म यः पश्येत् विष्णोरेव कर्म नाहं चित्पतिविम्बः किञ्चित् करोमि इति | अकर्मणि सुप्त्यादावकरणवस्थाभ्यां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वमुष्ट्यादि करोति इति | स बुद्धिमान् ज्ञानी | स एव च युक्तो योगयुक्तः | सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ||” – Sri Krishna tells the form of karma, the Action. The person who performing actions concludes that To Sri Vishnu alone can the action be ascribed; not from me or not by me, who is only the reflection of the Consciousness, can the action be performed”, he, verily, sees. Non-action is that which is performed when one is asleep etc., when one realizes the actions as being performed by the Supreme Self – “The Supreme Self himself in this manner ever creates the entire universe etc”. Such person is the one who is intelligent, a man of wisdom, verily equanimous, capable for being in communion. Even when not performing any actions, He alone is the performer of all actions and being the knower of all the actions.
“एतदेव प्रपञ्चयति - यस्य इत्यादिस्रोकपञ्चकेन | उत्प्रकारेण ज्ञानानिदग्धकर्माणम् |” - This and the subsequent five verses Sri Krishna describes the nature of कर्म as spoken in vedas. The wisdom that one is entirely dependent on the Lord and he alone is the performer of actions assures that the consequence of all actions will be reduced in the fire of wisdom.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglishOn verses 4.18–4.19
“कर्मणि जीवे | अस्वातन्त्र्यादकर्म | कर्मविधिफलयोभावात् | अकर्मणि विष्णो स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वम् || करोऽस्मिन्मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः | विधिशब्देनामितत्वादकर्म भगवन्हरिः || इति नारदीये | कर इति सकारान्तोऽदृश्यत्वाची | क्रियावची वा | तदधीनत्वात् | प्रसिद्धश्च जीवे कर्म शब्दः पञ्चरात्रे | कृत्स्नफलत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ||” - Action is the nature of the Jiva, non-action, he being not Independent, non-action is the form of Sri Vishnu, being independent and being performer of all Actions. Action becomes the nature of Jiva when he assumes says that he performs the actions or the actions are seen to have been performed by him, thus, in Narada Puraana. Since Resplendent Sri Hari is not bound by cause-effect, He is of the nature of a-karma. He has attribute of non-perceptibility or has the attribute of action, all actions being under His control. Since the actions are visible in relation to the Jiva karma comes to be associated with him, thus, in Pancharatra. On account of having desire for fruits, the desire for performing the action (also comes to be attached).

Jñāneśvar · Vārkarī
English18 *'He who can see in (apparent) action (real) no-action, and who in (apparent) no-action (real) action: he amongst men is the man of discernment; he, the man set in Yoga; he, the doer of the entire action (as such).'* (93)
Such a sage is one who even while being immersed in a life of actions, has the full realisation of his true nature as action-less, and does not expect any fruit even while engaged in actions; and he is one, who performs actions for no other motive than doing his own duty—such a one, know it, is the true embodiment of action-free-soul. One who performs all his actions strictly and fully according to the prescribed procedure shows these marks and should be known as one perfect in knowledge. Just as one standing near water, sees his own reflection in it, yet fully knows that he is not that (reflection) one, but that he is separate from it; or just as one enjoying boating in a river, sees (as if) the trees on the bank (and not the boat itself) are running, yet after reflection realises that the trees are stationary; in the same way one who views his actions as unreal considered from the point of view of the form of the Self, and realises the original form of his own Self is a real action-free person. The Sun appears, while rising and setting, wending his way without (actually) moving in any way; similar is the action-freeness of the one (perfect in knowledge) even though he is seen performing actions. He seems to live his life like other men, and yet he remains untouched by human attributes, just as the sun's rays do not get drenched even though their reflections get into water. In that way the action-free one even though he has realised the Universe, without going into it, does all things, enjoys all the enjoyments; yet he remains neutral in and detached from all these actions. Although he sits only in one place, still he moves in the Universe—nay even he is completely one with the very spirit of the Universe itself.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Karmaṇyakarma yaḥ paśyet'—'Seeing inaction in action' means, to remain untainted during performance or non-performance of actions. It means also that performance or non-performance of actions, is not for the self. When a man thinks that he is the doer and so he should reap the fruit of action, he is bound by such actions. As actions are perishable, so is their fruit. The self, is eternal and has no affinity for the changing actions, and their fruits. Yet, it is bound, because of the desire, for fruit. Therefore, the Lord in the fourteenth verse declared, 'Actions don't bind
Me, because I have no desire, for the fruit of actions.' It is the desire for fruit, which binds one. The Lord declares, 'He who is attached to the fruit of action, is bound' (Gītā 5/12).
If a striver, has no desire for fruit, new attachment does not arise; and old attachment perishes, when actions are performed for the welfare of others. Thus, he becomes, totally dispassionate. This dispassionate nature, turns all actions into inaction.
A man, has to take birth either to be free of obligations or receive these from others, for all previous births. This exchange has been going on for several births. He cannot get rid of the cycle of birth and death, so long as, he does not repay his debt. The way to close his account is, that he should pay to others what he owes to them and should not expect them to repay to him, their debts. Thus, the account will be closed and, he will be liberated, from the cycle of birth and death (Gītā 4/23).
If a person does nothing for himself, and has no desire, he gets detached from all actions and objects etc., because all objects and materials etc., such as the body, senses, mind, intellect and life-breaths are of the world, not one's own as these have been acquired from the world, so that service may be rendered to the world with these. Therefore, when a striver performs all actions (service, adoration, chant, meditation entrances also) for the welfare of the world, the flow of action is towards the world and the striver, remains detached and untainted. This is 'seeing inaction in action.'
So long as, a striver has affinity for the body and the world, the performance or non-performance of actions, will be included in action. So, a Karmayogī should remain untainted (detached), while he performs actions, as also while he does not. When a man performs actions, without having any desire for fruit, profit, honour, praise and pleasure, here or hereafter, it means, that he is detached (untainted) during the performance of actions. Similarly, when he does not perform any action, he should not
desire, in the least, to gain honour, praise, pleasures and bodily rest etc., by non-performance of actions.
He, who abandons action, because it is painful or out of fear from physical suffering or practises relinquishment of passion, (Rājasa Tyāga) while he who renounces his obligatory duty out of delusion, indolence and heedlessness, practises Tāmasa Tyāga. Both kinds of relinquishment, must be totally abandoned. Similarly, if a man does not perform action, so that he may enjoy the state of meditation or trance or liberation, he does not get detached from nature (prakṛti). When he renounces his full affinity for nature, he remains untainted while performing actions or not performing these.
'Akarmaṇi ca karma yah'—'Seeing action in inaction' means, performing action or not performing it, by being detached (untainted).
Worldly people want to gain, something or the other, through performance and non-performance of actions, while a Karmayogī's only aim through the two, is the welfare of the world, by remaining detached. The Lord declares, 'For him there is no interest, in what is done or what is not done' (Gītā 3/18). If he has any self-interest, he is not a Karmayogī, but is rather a doer of actions.
So long as, a striver assume his affinity for nature, he holds that he progresses in the mundane sphere through the performance of actions, while in the spiritual sphere, through their non-performance. But, in fact, it is not so. As walking and eating etc., are actions of the physical body, so are reflection and meditation, the actions of the subtle body and trance, the action, of the causal body. Therefore, he who performs his duty (action) for the welfare of the world, by remaining detached (untainted), sees inaction in action. The same, has been pointed out, in the forty-eighth verse of the second chapter, by the Lord, when He declares, 'Perform action, being steadfast in Yoga (equanimity).'
Activity or non-activity with some motive in the world, are both actions. To remain quite detached, while doing actions or refraining from them throughout, and being detached, while there is performance or non-performance of actions,—this total detachment under all circumstances, is called 'Yoga', and is 'Karmayoga.'
A striver should remain equanimous, during the performance or non-performance of actions, called Karmayoga.
**Question:**—Why has the Lord mentioned 'inaction in action' and 'action in inaction', while in both cases, inaction or detachment, is the predominating factor?
**Answer:**—When a man sees inaction in action, there remains the dominance of detachment. But, when he sees action in inaction, there is predominance of performance or non-performance of action. It means, that detachment has its affinity for the self, while performance or non-performance of actions, has its affinity for the world, including the body. Therefore, detachment is one's own duty, while performance or non-performance of action, is the duty of another. In order to differentiate the two, the Lord has mentioned 'seeing inaction in action' and 'action in inaction'.
In the Discipline of Action, there is performance or non-performance of action, for the welfare of the world without attachment, because, while performing actions, one should remain detached and while remaining detached, one should perform actions—these two aspects are the principles of the Gītā.
'Pravṛtti' (activity) and 'Nivṛtti' (non-activity)—both are in domain of nature. Nature is ever-changing and So is performance or non-performance of actions, while the Self Which is the illuminator and base of the two, ever remains uniform without undergoing any modification. In order to explain this fact, the Lord has declared, that he who sees inaction in action, and action in inaction both is wise. It means, that a striver while remaining established in the self, should perform actions for the welfare of
the world viz., as a sacrifice (Yajña).
'Sa buddhimānmanuṣyeṣu'—The striver, who sees inaction in action and action in inaction i.e., remains detached (untainted), and knows the truth about action. Unless he is detached i.e., regards objects and actions as his, and for him, it means that he has not known the reality about actions.
In order to, know the truth about God, a striver has to identify the self with Him, while in order to know the reality about the world, he has to separate the self from the world (actions and objects), for he (the self) has identity with God, while he is different from the world. All actions, are transitory while the self is eternal.
As a common man cannot remain unsoiled, in a coal cellar, only a wise man could do so, similarly, only a wise man can remain detached from actions, while performing these. Therefore, here as well as in the tenth verse of the eighteenth chapter, the Lord calls such a man wise among men. He wants to say that for such a wise man, nothing further remains to be known.
'Sa yuktah'—A Karmayogī, remains equanimous in success and failure, because he totally renounces the desire, for the fruit of actions. Here the term 'Yoga', stands for equanimity. One is a Yogī, because he remains established, in equanimity.
Every being has a natural union with God, but he forgets it, because he assumes his affinity for the world. When he performs actions for the welfare of the world, by renouncing desire for fruit, a sense of possession and attachment, his assumed affinity for the world is renounced and he realizes his union with God, which is natural and eternal. For such a Yogī nothing remains to be attained, for he has achieved Divinity.
'Kṛtsnakarmakṛt'—So long as, a man has to attain something or the other, he has to perform actions viz., his attachment for actions, does not wither.
Perishable actions bear perishable fruits. So long as, one
has desire for the perishable, he will have to undertake actions. But, on having renounced all affinity for the perishable, he attains to the Imperishable Lord and nothing further remains to be done. Then, a Karmayogī has nothing to do, with the performance or non-performance of actions, i.e., he becomes a performer of all actions.
When nothing remains to be done, to be known and to be attained by such a Karmayogī, he is liberated from the evil, bondage of the wheel of birth and death in the world (Gītā 4/16, 32).
**Appendix**—There are two spheres—one of action and the other of inaction. Out of these two, inaction is the essence. Therefore he who sees inaction in action viz., while performing an action remains untainted and he who sees action in inaction viz., while remaining untainted performs action, for him nothing remains to be done, to be known and to be gained. As at the beginning of an action ‘Gaṇeśajī’ is worshipped but during the performance of the action ‘Gaṇeśajī’ is not worshipped all the time. But it is not the case here of remaining untainted in actions at the beginning only. Therefore the Lord has mentioned inaction in action and action in inaction. It means that one should never be tainted (desire for fruit and the sense of doership) viz., he should ever remain untainted.
In the eighth verse of the third chapter the Lord declares that the performance of an action is superior to inaction—‘karma jyāyo hyakarmaṇaḥ’ while here He declares that it is better to see inaction (non-doership) than the performance of action; and for the person who is thus untainted, nothing remains to be done, to be known and to be gained. It proves that a man should be free from the desire for fruit and from the sense of doership because these two severally bind a man.
*Link:—Now, the Lord in the next two verses, describes the*
*enlightened soul (sage) who sees inaction in action and action in inaction, i.e., who knows the truth about action.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritकर्मणि, क्रियते इति कर्म व्यापारमात्रम्, तस्मिन् कर्मणि अकर्म कर्माभावं यः पश्येत्, अकर्मणि च कर्माभावे कर्तृतन्त्रत्वात् प्रवृत्तिनिवृत्त्योः -- वस्तु अप्राप्यैव हि सर्व एव क्रियाकारकादिव्यवहारः अविद्याभूमौ एव -- कर्म यः पश्येत् पश्यति, सः बुद्धिमान् मनुष्येषु, सः युक्तः योगी च, कृत्स्नकर्मकृत् समस्तकर्मकृच्च सः, इति स्तूयते कर्माकर्मणोरितरेतरदर्शी ॥ ननु किमिदं विरुद्धमुच्यते ``कर्मणि अकर्म यः पश्येत्'' इति ``अकर्मणि च कर्म'' इति ; न हि कर्म अकर्म स्यात्, अकर्म वा कर्म । तत्र विरुद्धं कथं पश्येत् द्रष्टा ? -- न, अकर्म एव परमार्थतः सत् कर्मवत् अवभासते मूढदृष्टेः लोकस्य, तथा कर्मैव अकर्मवत् । तत्र यथाभूतदर्शनार्थमाह भगवान् -- ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' इत्यादि । अतो न विरुद्धम् । बुद्धिमत्त्वाद्युपपत्तेश्च । ``बोद्धव्यम्'' (भ. गी. ४-१७) इति च यथाभूतदर्शनमुच्यते । न च विपरीतज्ञानात् अशुभात् मोक्षणं स्यात् ; ``यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्'' (भ. गी. ४-१६) इति च उक्तम् । तस्मात् कर्माकर्मणी विपर्ययेण गृहीते प्राणिभिः तद्विपर्ययग्रहणनिवृत्त्यर्थं भगवतो वचनं ``कर्मण्यकर्म यः'' इत्यादि । न च अत्र कर्माधिकरणमकर्म अस्ति, कुण्डे बदराणीव । नापि अकर्माधिकरणं कर्मास्ति, कर्माभावत्वादकर्मणः । अतः विपरीतगृहीते एव कर्माकर्मणी लौकिकैः, यथा मृगतृष्णिकायामुदकं शुक्तिकायां वा रजतम् । ननु कर्म कर्मैव सर्वेषां न क्वचित् व्यभिचरति -- तत् न, नौस्थस्य नावि गच्छन्त्यां तटस्थेषु अगतिषु नगेषु प्रतिकूलगतिदर्शनात्, दूरेषु चक्षुषा असन्निकृष्टेषु गच्छत्सु गत्यभावदर्शनात्, एवं इहापि अकर्मणि कर्मदर्शनं कर्मणि च अकर्मदर्शनं विपरीतदर्शनं येन तन्निराकरणार्थमुच्यते ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' इत्यादि ॥ तदेतत् उक्तप्रतिवचनमपि असकृत् अत्यन्तविपरीतदर्शनभाविततया मोमुह्यमानो लोकः श्रुतमपि असकृत् तत्त्वं विस्मृत्य विस्मृत्य मिथ्याप्रसङ्गं अवतार्यावतार्य चोदयति इति पुनः पुनः उत्तरमाह भगवान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आलक्ष्य वस्तुनः । ``अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्'' (भ. गी. २-२५) ``न जायते म्रियते'' (भ. गी. २-२०) इत्यादिना आत्मनि कर्माभावः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धः उक्तः वक्ष्यमाणश्च । तस्मिन् आत्मनि कर्माभावे अकर्मणि कर्मविपरीतदर्शनं अत्यन्तनिरूढम् ; यतः, ``किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः'' (भ. गी. ४-१६) । देहाद्याश्रयं कर्म आत्मन्यध्यारोप्य ``अहं कर्ता, मम एतत् कर्म, मया अस्य कर्मणः फलं भोक्तव्यम्'' इति च, तथा ``अहं तूष्णीं भवामि, येन अहं निरायासः अकर्मा सुखी स्याम्'' इति कार्यकरणाश्रयं व्यापारोपरमं तत्कृतं च सुखित्वं आत्मनि अध्यारोप्य ``न करोमि किञ्चित्, तूष्णीं सुखमासे'' इति अभिमन्यते लोकः । तत्रेदं लोकस्य विपररीतदर्शनापनयाय आह भगवान् -- ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' इत्यादि ॥ अत्र च कर्म कर्मैव सत् कार्यकरणाश्रयं कर्मरहिते अविक्रिये आत्मनि सर्वैः अध्यस्तम्, यतः पण्डितोऽपि ``अहं करोमि'' इति मन्यते । अतः आत्मसमवेततया सर्वलोकप्रसिद्धे कर्मणि नदीकूलस्थेष्विव वृक्षेषु गतिप्रातिलोम्येन अकर्म कर्माभावं यथाभूतं गत्यभावमिव वृक्षेषु यः पश्येत्, अकर्मणि च कार्यकरणव्यापारोपरमे कर्मवत् आत्मनि अध्यारोपिते, ``तूष्णीं अकुर्वन् सुखं आसे'' इत्यहङ्काराभिसन्धि-हेतुत्वात्, तस्मिन् अकर्मणि च कर्म यः पश्येत्, यः एवं कर्माकर्मविभागज्ञः सः बुद्धिमान् पण्डितः मनुष्येषु, सः युक्तः योगी कृत्स्नकर्मकृच्च सः अशुभात् मोक्षितः कृतकृत्यो भवति इत्यर्थः ॥ अयं श्लोकः अन्यथा व्याख्यातः कैश्चित् । कथम् ? नित्यानां किल कर्मणां ईश्वरार्थे अनुष्ठीयमानानां तत्फलाभावात् अकर्माणि तानि उच्यन्ते गौण्या वृत्त्या । तेषां च अकरणं अकर्म ; तच्च प्रत्यवायफलत्वात् कर्म उच्यते गौण्यैव वृत्त्या । तत्र नित्ये कर्मणि अकर्म यः पश्येत् फलाभावात् ; तथा धेनुरपि गौः अगौः इत्युच्यते क्षीराख्यं फलं न प्रयच्छति इति, तद्वत् । तथा नित्याकरणे तु अकर्मणि च कर्म यः पश्येत् नरकादिप्रत्यवायफलं प्रयच्छति इति ॥ नैतत् युक्तं व्याख्यानम् । एवं ज्ञानात् अशुभात् मोक्षानुपपत्तेः ``यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्'' (भ. गी. ४-१६) इति भगवता उक्तं वचनं बाध्येत । कथम् ? नित्यानामनुष्ठानात् अशुभात् स्यात् नाम मोक्षणम्, न तु तेषां फलाभावज्ञानात् । न हि नित्यानां फलाभावज्ञानं अशुभमुक्तिफलत्वेन चोदितम्, नित्यकर्मज्ञानं वा । न च भगवतैवेहोक्तम् । एते अकर्मणि कर्मदर्शनं प्रत्युक्तम् । न हि अकर्मणि ``कर्म'' इति दर्शनं कर्तव्यतया इह चोद्यते, नित्यस्य तु कर्तव्यतामात्रम् । न च ``अकरणात् नित्यस्य प्रत्यवायो भवति'' इति विज्ञानात् किञ्चित् फलं स्यात् । नापि नित्याकरणं ज्ञेयत्वेन चोदितम् । नापि ``कर्म अकर्म'' इति मिथ्यादर्शनात् अशुभात् मोक्षणं बुद्दिमत्त्वं युक्तता कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि च फलम् उपपद्यते, स्तुतिर्वा । मिथ्याज्ञानमेव हि साक्षात् अशुभरूपम् । कुतः अन्यस्मादशुभात् मोक्षणम् ? न हि तमः तमसो निवर्तकं भवति ॥ ननु कर्मणि यत् अकर्मदर्शनं अकर्मणि वा कर्मदर्शनं न तत् मिथ्याज्ञानम् ; किं तर्हि ? गौणं फलभावाभावनिमित्तं -- न, कर्माकर्मविज्ञानादपि गौणात् फलस्य अश्रवणात् । नापि श्रुतहान्यश्रुतपरिकल्पनायां कश्चित् विशेष उपलभ्यते । स्वशब्देनापि शक्यं वक्तुं ``नित्यकर्मणां फलं नास्ति, अकरणाच्च तेषां नरकपातः स्यात्'' इति ; तत्र व्याजेन परव्यामोहरूपेण ``कर्मण्यकर्म यः पश्येत्'' इत्यादिना किम् ? तत्र एवं व्याचक्षाणेन भगवतोक्तं वाक्यं लोकव्यामोहार्थमिति व्यक्तं कल्पितं स्यात् । न च एतत् छद्मरूपेण वाक्येन रक्षणीयं वस्तु ; नापि शब्दान्तरेण पुनः पुनः उच्यमानं सुबोधं स्यात् इत्येवं वक्तुं युक्तम् । ``कर्मण्येवाधिकारस्ते'' (भ. गी. २-४७) इत्यत्र हि स्फुटतर उक्तः अर्थः, न पुनर्वक्तव्यो भवति । सर्वत्र च प्रशस्तं बोद्धव्यं च कर्तव्यमेव । न निष्प्रयोजनं बोद्धव्यमित्युच्यते ॥ न च मिथ्याज्ञानं बोद्धव्यं भवति, तत्प्रत्युपस्थापितं वा वस्त्वाभासम् । नापि नित्यानां अकरणात् अभावात् प्रत्यवायभावोत्पत्तिः, ``नासतो विद्यते भावः'' (भ. गी. २-१६) इति वचनात् ``कथं असतः सज्जायेत'' (छा. उ. ६-२-२)इति च दर्शितं असतः सज्जन्मप्रतिषेधात् । असतः सदुत्पत्तिं ब्रुवता असदेव सद्भवेत्, सच्चापि असत् भवेत् इत्युक्तं स्यात् । तच्च अयुक्तम्, सर्वप्रमाणविरोधात् । न च निष्फलं विदध्यात् कर्म शास्त्रम्, दुःखस्वरूपत्वात्, दुःखस्य च बुद्धिपूर्वकतया कार्यत्वानुपपत्तेः । तदकरणे च नरकपाताभ्युपगमात् अनर्थायैव उभयथापि करणे च अकरणे च शास्त्रं निष्फलं कल्पितं स्यात् । स्वाभ्युपगमविरोधश्च ``नित्यं निष्फलं कर्म'' इति अभ्युपगम्य ``मोक्षफलाय'' इति ब्रुवतः । तस्मात् यथाश्रुत एवार्थः ``कर्मण्यकर्म यः'' इत्यादेः । तथा च व्याख्यातः अस्माभिः श्लोकः ॥ तदेतत् कर्मणि अकर्मदर्शनं स्तूयते --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiकर्मादिका वह तत्त्व क्या है जो कि जाननेयोग्य है, जिसके लिये आपने यह प्रतिज्ञा की थी कि 'कहूँगा'। इसपर कहते हैं—
जो कुछ किया जाय उस चेष्टामात्रका नाम कर्म है। उस कर्ममें जो अकर्म देखता है, अर्थात् कर्मका अभाव देखता है तथा अकर्ममें—शरीरादिकी चेष्टाके अभावमें जो कर्म देखता है। अर्थात् कर्मका करना और न करना दोनों ही कर्ताके अधीन हैं। तथा आत्मतत्त्वकी प्राप्तिसे पूर्व अज्ञानावस्थामें ही सब क्रिया-कारक आदि व्यवहार है, (इसीलिये कर्मका त्याग भी कर्म ही है) इस प्रकार जो अकर्ममें कर्म देखता है।
वह मनुष्योंमें बुद्धिमान् है, वह योगी है और वह समस्त कर्मोंको करनेवाला है, इस प्रकार कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म देखनेवालेकी स्तुति की जाती है।
पू०—'जो कर्ममें अकर्म देखता है और अकर्ममें कर्म देखता है, यह विरुद्ध बात किस भावसे कही जा रही है?' क्योंकि कर्म तो अकर्म नहीं हो सकता और अकर्म कर्म नहीं हो सकता, तब देखनेवाला विरुद्ध कैसे देखे ?
कर्मोंका करना और उनका त्याग करना दोनों ही कर्ताके व्यापाराधीन हैं; जिसमें कर्ताका व्यापार है, वह प्रवृत्ति हो चाहे निवृत्ति, वास्तवमें कर्म ही है; इसलिये अहंकारपूर्वक किया हुआ कर्मत्याग भी वास्तवमें कर्म ही है।
३०—वास्तवमें जो अकर्म है वही मूढमति लोगोंको कर्मके सदृश भास रहा है और उसी तरह कर्म अकर्मके सदृश भास रहा है, उसमें यथार्थ तत्त्व देखनेके लिये भगवान्ने 'कर्मणि अकर्म यः पश्येत्' इत्यादि वाक्य कहे हैं, इसलिये (उनका कहना) विरुद्ध नहीं है; क्योंकि बुद्धिमान् आदि विशेषण भी तभी सम्भव हो सकते हैं। इसके सिवा यथार्थ ज्ञानको ही जाननेयोग्य कहा जा सकता है (मिथ्या ज्ञानको नहीं)।
तथा 'जिसको जानकर अशुभसे मुक्त हो जायगा।' यह भी कहा है सो विपरीत ज्ञानद्वारा (जन्म-मरणरूप) अशुभसे मुक्ति नहीं हो सकती।
सुतरां प्राणियोंने जो कर्म और अकर्मको विपरीतरूपसे समझ रखा है, उस विपरीत ज्ञानको हटानेके लिये ही भगवान्के 'कर्मण्यकर्म यः' इत्यादि वचन हैं।
यहाँ 'कुण्डेमें बेरोंकी तरह' कर्मका आधार अकर्म नहीं है और उसी तरह अकर्मका आधार कर्म भी नहीं है; क्योंकि कर्मके अभावका नाम अकर्म है।
इसलिये (यही सिद्ध हुआ कि) मृगतृष्णामें जलकी भाँति एवं सीपमें चाँदीकी तरह लोगोंने कर्म और अकर्मको विपरीत मान रखा है।
पू०—कर्मको सब कर्म ही मानते हैं, इसमें कभी फेरफार नहीं होता।
३०—यह बात नहीं, क्योंकि नाव चलते समय नौकामें बैठे हुए पुरुषको तटके अचल वृक्षोंमें प्रतिकूल गति दीखती है अर्थात् वे वृक्ष उलटे चलते हुए दीखते हैं और जो (नक्षत्रादि) पदार्थ नेत्रोंके पास नहीं होते, बहुत दूर होते हैं, उन चलते हुए पदार्थोंमें भी गतिका अभाव दीख पड़ता है अर्थात् वे अचल दीखते हैं।
इसी तरह यहाँ भी अकर्ममें (क्रियारहित आत्मामें) 'मैं करता हूँ' यह कर्मका देखना और (त्यागरूप) कर्ममें (मैं कुछ नहीं करता इस) अकर्मका देखना ऐसे विपरीत देखना होता है, अतः उसका निराकरण करनेके लिये 'कर्मणि अकर्म यः पश्येत्' इत्यादि वचन भगवान् कहते हैं।
यद्यपि यह विषय अनेक बार शंका-समाधानोंद्वारा सिद्ध किया जा चुका है तो भी अत्यन्त विपरीत ज्ञानकी भावनासे अत्यन्त मोहित हुए लोग अनेक बार सुने हुए तत्त्वको भी भूलकर मिथ्या प्रसंग ला-लाकर शंका करने लग जाते हैं, इसलिये तथा आत्मतत्त्वको दुर्विज्ञेय समझकर भगवान् पुनः-पुनः उत्तर देते हैं।
श्रुति, स्मृति और न्यायसिद्ध जो आत्मामें कर्मोंका अभाव है वह ‘अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्’ ‘न जायते प्रियते’ इत्यादि श्लोकोंसे कहा जा चुका और आगे भी कहा जायगा।
उस क्रियारहित आत्मामें अर्थात् अकर्ममें कर्मका देखनारूप जो विपरीत दर्शन है, यह लोगोंमें अत्यन्त स्वाभाविक-सा हो गया है।
क्योंकि ‘कर्म क्या है और अकर्म क्या है, इस विषयमें बुद्धिमान् भी मोहित हैं।’
अर्थात् देह-इन्द्रियादिसे होनेवाले कर्मोंका आत्मामें अध्यारोप करके ‘मैं कर्ता हूँ’ ‘मेरा यह कर्म है’ ‘मुझे इसका फल भोगना है’ इस प्रकार (लोग मानते हैं।)
तथा ‘मैं चुप होकर बैठता हूँ जिससे कि परिश्रमरहित और कर्मरहित होकर सुखी हो जाऊँ’ इस प्रकार देह-इन्द्रियोंके व्यापारकी उपरामताका और उससे होनेवाले सुखीपनका आत्मामें अध्यारोप करके ‘मैं कुछ भी नहीं करता हूँ’ ‘चुपचाप सुखसे बैठा हूँ’ इस प्रकार लोग मानते हैं।
लोगोंके इस विपरीत ज्ञानको हटानेके लिये ‘कर्मणि अकर्म यः पश्येत्’ इत्यादि वचन भगवान्ने कहे हैं।
यहाँ देहेन्द्रियादिके आश्रयसे होनेवाला कर्म यद्यपि क्रियारूप है तो भी उसका लोगोंने कर्मरहित अविक्रिय आत्मामें अध्यारोप कर रखा है; क्योंकि शास्त्रज्ञ विद्वान् भी ‘मैं करता हूँ’ ऐसा मान बैठता है।
अतः नदी-तीरस्थ वृक्षोंमें भ्रमसे प्रतिकूल गति प्रतीत होनेकी भाँति अज्ञानसे आत्माके नित्य सम्बन्धी माने जाकर जो लोकमें कर्म नामसे प्रसिद्ध हो रहे हैं, उन कर्मोंमें वस्तुतः नदी-तीरस्थ वृक्षोंमें गतिका अभाव देखनेकी भाँति जो अकर्म देखता है अर्थात् कर्माभाव देखता है,
तथा कर्मकी भाँति आत्मामें अज्ञानसे आरोपित किये हुए शरीर, इन्द्रिय आदिकी उपरामतारूप अकर्ममें, अर्थात् क्रियाके त्यागमें भी 'मैं कुछ न करता हुआ चुपचाप सुखपूर्वक बैठा हूँ' इस अहंकारका सम्बन्ध होनेके कारण जो कर्म देखता है यानी उस त्यागको भी जो कर्म समझता है।
इस प्रकार जो कर्म और अकर्मके विभागको (तत्त्वसे) जाननेवाला है, वह मनुष्योंमें बुद्धिमान्— पण्डित है, वह युक्त—योगी है और सम्पूर्ण कर्म करनेवाला भी वही है अर्थात् वह पुण्य-पापरूप अशुभसे मुक्त हुआ कृतकृत्य है।
कई टीकाकार इस श्लोककी दूसरी तरहसे ही व्याख्या करते हैं। कैसे? ईश्वरके लिये किये जानेवाले जो (पञ्चमहायज्ञादि) नित्यकर्म हैं, उनका फल नहीं मिलता इस कारण वे गौणी वृत्तिसे अकर्म कहे जाते हैं? (इसी प्रकार) उन नित्यकर्मोंके न करनेका नाम अकर्म है, वह भी पापरूप फलके देनेवाला होनेके कारण गौणरूपसे ही कर्म कहा जाता है।
जैसे कोई गौ व्यापी हुई होनेपर भी यदि दूधरूप फल नहीं देती तो वह अगौ कह दी जाती है, वैसे ही नित्यकर्ममें, उसके फलका अभाव होनेके कारण जो अकर्म देखता है और नित्यकर्मका न करनारूप जो अकर्म है उसमें कर्म देखता है; क्योंकि वह नरकादि विपरीत फल देनेवाला है।
यह व्याख्या ठीक नहीं है क्योंकि इस प्रकार जाननेसे अशुभसे मुक्ति नहीं हो सकती अर्थात् जन्म- मरण-बन्धन नहीं टूट सकता। अतः यह अर्थ मान लेनेसे भगवान्के कहे हुए ये वचन कि 'जिसको जानकर तू अशुभसे मुक्त हो जायगा।' कट जायेंगे।
क्योंकि नित्यकर्मोंके अनुष्ठानसे तो शायद अशुभसे छुटकारा हो भी जाय, परंतु उन नित्यकर्मोंका फल नहीं होता, इस ज्ञानसे तो मोक्ष हो ही नहीं सकता। क्योंकि नित्यकर्मोंका फल नहीं होता, यह ज्ञान या नित्यकर्मोंका ज्ञान अशुभसे मुक्त कर देनेवाला है, ऐसा शास्त्रोंमें कहीं नहीं कहा और न भगवान्ने ही गीताशास्त्रमें कहीं ऐसा कहा है।
इसी युक्तिसे (उनके बतलाये हुए) अकर्ममें कर्मदर्शनका भी खण्डन हो जाता है। क्योंकि यहाँ (गीतामें) नित्यकर्मोंके अभावरूप अकर्ममें कर्म देखनेको कहीं कर्तव्यरूपसे विधान नहीं किया, केवल नित्यकर्मकी कर्तव्यताका विधान है।
इसके सिवा 'नित्यकर्म न करनेसे पाप होता है' ऐसा जान लेनेसे ही कोई फल नहीं हो सकता। और यह नित्यकर्मका न करनारूप अकर्म शास्त्रोंमें कोई जाननेयोग्य विषय भी नहीं बताया गया है।
तथा इस प्रकार दूसरे टीकाकारोंके माने हुए 'कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्मदर्शन' रूप इस मिथ्यादर्शनसे 'अशुभसे मुक्ति' 'बुद्धिमत्ता' 'युक्तता' 'सर्व-कर्मकर्तृत्व' इत्यादि फल भी सम्भव नहीं और ऐसे मिथ्याज्ञानकी स्तुति भी नहीं बन सकती।
जब कि मिथ्याज्ञान स्वयं ही अशुभरूप है, तब वह दूसरे अशुभसे किसीको कैसे मुक्त कर सकेगा? क्योंकि अन्धकार (कभी) अन्धकारका नाशक नहीं हो सकता।
पू०—यहाँ जो कर्ममें अकर्म देखना और अकर्ममें कर्म देखना (उन टीकाकारोंने) बतलाया है, वह मिथ्याज्ञान नहीं है किंतु फलके होने और न होनेके निमित्तसे गौणरूपसे देखना है।
उ०—यह कहना भी ठीक नहीं; क्योंकि गौणरूपसे कर्मको अकर्म और अकर्मको कर्म जान लेनेसे भी कोई लाभ नहीं सुना गया। इसके सिवा श्रुतिसिद्ध बातको छोड़कर श्रुतिविरुद्ध बातकी कल्पना करनेमें कोई विशेषता भी नहीं दिखलायी देती।
(भगवान्को यदि यही अभीष्ट होता तो वे) उसी प्रकारके शब्दोंसे भी स्पष्ट कह सकते थे कि ‘नित्य- कर्मोंका कोई फल नहीं है और उनके न करनेसे नरक- प्राप्ति होती है।’ फिर इस प्रकार ‘कर्ममें जो अकर्म देखता है’ इत्यादि दूसरोंको मोहित करनेवाले मायायुक्त वचन कहनेसे क्या प्रयोजन था।
इस प्रकार उपर्युक्त अर्थ करनेवालोंका तो स्पष्ट ही यह मानना हुआ कि ‘भगवान्द्वारा कहे हुए वचन संसारको मोहित करनेके लिये हैं।’
इसके सिवा न तो यह कहना ही उचित है कि यह नित्यकर्म-अनुष्ठानरूप विषय मायायुक्त वचनोंसे गुप्त रखनेयोग्य है और न यही कहना ठीक है कि (यह विषय बड़ा गहन है इसलिये) बारंबार दूसरे- दूसरे शब्दोंद्वारा कहनेसे सुबोध होगा।
क्योंकि ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते’ इस श्लोकमें स्पष्ट कहे हुए अर्थको फिर कहनेकी आवश्यकता नहीं होती।
तथा सभी जगह जो बात करनेयोग्य होती है, वही प्रशंसनीय और जाननेयोग्य बतलायी जाती है। निरर्थक बातको ‘जाननेयोग्य है’ ऐसा नहीं कहा जाता।
मिथ्याज्ञान या उसके द्वारा स्थापित की हुई आभासमात्र वस्तु जाननेयोग्य नहीं हो सकती।
इसके सिवा नित्यकर्मोंके न करनेरूप अभावसे प्रत्यवायरूप भावकी उत्पत्ति भी नहीं हो सकती। क्योंकि ‘नासतो विद्यते भावः’ इत्यादि भगवान्के वाक्य हैं तथा ‘असत्से सत् कैसे उत्पन्न हो सकता है?’ इत्यादि श्रुतिवाक्य भी पहले दिखलाये जा चुके हैं।
इस प्रकार असत्से सत्की उत्पत्तिका निषेध कर दिया जानेपर भी जो असत्से सत्की उत्पत्ति बतलाते हैं, उनका तो यह कहना हुआ कि असत् तो सत् होता है और सत् असत् होता है, परंतु यह सब प्रमाणोंसे विरुद्ध होनेके कारण अयुक्त है।
तथा शास्त्र भी निरर्थक कर्मोंका विधान नहीं कर सकता, क्योंकि सभी कर्म (परिश्रमकी दृष्टिसे) दुःखरूप हैं और जान-बूझकर (बिना प्रयोजन) किसीका भी दुःखमें प्रवृत्त होना सम्भव नहीं।
तथा उन नित्यकर्मोंको न करनेसे नरकप्राप्ति होती है, ऐसा शास्त्रका आशय मान लेनेपर तो यह मानना हुआ कि कर्म करने और न करनेमें दोनों प्रकारसे शास्त्र अनर्थका ही कारण है, अतः व्यर्थ है।
इसके सिवा, 'नित्यकर्मोंका फल नहीं है', ऐसा मानकर फिर उनको मोक्षरूप फलके देनेवाला कहनेसे उन व्याख्याकारोंके मतमें स्ववचोविरोध भी होता है। सुतरां 'कर्मणि अकर्म यः पश्येत्' इत्यादि श्लोकका अर्थ जैसा (गुरुपरम्परासे) सुना गया है, वही ठीक है और हमने भी उसीके अनुसार इस श्लोककी व्याख्या की है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiजो सकळकर्मीं वर्ततां । देखे आपुली नैष्कर्म्यता । कर्मसंगे निराशता । फळाचिया ॥ ९३ ॥
आणि कर्तव्यतेलागीं । जया दुसरें नाहीं जगीं । ऐसिया नैष्कर्मता तरी चांगी । बोधला असे ॥ ९४ ॥
परि क्रियाकलापु आघवा । आचरतु दिसे बरवा । तरी तो इहीं चिन्हीं जाणावा । ज्ञानिया गा ॥ ९५ ॥
जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके । तो जरी आपणपें जळामाजिं देखे । तरी तो निभ्रांत वोळखे । म्हणे मी वेगळा आहे ॥ ९६ ॥
अथवा नावे हन जो रिगे । तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें । तेचि साचोकारें जों पाहों लागे । तंव रुख म्हणे अचळ ॥ ९७ ॥
तैसे सर्व कर्मीं असणें । तें फुडें मानूनि वायाणें । मग आपणपें जो जाणे । नैष्कर्म्यु ऐसा ॥ ९८ ॥
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें । जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें । तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे । कर्मीचि असतां ॥ ९९ ॥
तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे । परी मनुष्यत्व तया न घडे । जैसें जळीं जळामाजीं न बुडे । भानुबिंब ॥ १०० ॥
तेणें न पाहतां विश्व देखिलें । न करितां सर्व केले । न भोगितां भोगिलें । भोग्यजात ॥ १०१ ॥
एकेचि ठायीं बैसला । परि सर्वत्र तोचि गेला । हें असो विश्व जाहला । आंगेंचि तो ॥ १०२ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(4.93) जो सब कर्मों के व्यवहार करते हुए निज को निष्कर्म जानता है, और कर्म का संग होते हुए फल की आशा नहीं रखता,
(4.94) तथा कर्तव्यता के लिए संसार में दूसरी वस्तु ही नहीं है, इस प्रकार उत्तम निष्कर्मता के ज्ञान से युक्त हुआ है;
(4.95) तथापि सम्पूर्ण क्रिया-समूहों का उत्तम आचरण करते हुए दिखाई देता है, इन लक्षणों के द्वारा उसी को ज्ञानी समझना चाहिए।
(4.96) जैसे जल के किनारे खड़े रहने से यदि अपना प्रतिबिम्ब जल में दिखाई दे तो उसे वह मनुष्य निश्चय से पहिचान सकता है और कह सकता है कि मैं इस प्रतिबिम्ब से भिन्न हूँ.
(4.97) अथवा जो नाव में बैठ कर चलता है वह तीर पर के वृक्षों को वेग से दौड़ते देखता है, किन्तु यही बात यदि वह सत्यतः देखने लगे तो अवश्य कहेगा कि वृक्ष अचल है।
(4.98) वैसे ही सब कर्मों में व्यवहार करना बिलकुल असत्य मानकर जो निज को निष्कर्म समझता है,
(4.99) और उदय और अस्त होने के कारण सूर्य जैसे स्थिर होते हुए भी चलता-सा दिखता है वैसे ही जो कर्म करते हुए निष्कर्मता का तत्व जानता है (4.100) वह मनुष्य, मनुष्य के समान दिखाई देता है; परन्तु जैसे सूर्य का बिम्ब जल में नहीं डूबता वैसे वह भी मनुष्यत्व से लिप्त नहीं होता।
(4.101) वह आँख से न देखते सब विश्व को देख चुका है, कुछ भी न करते हुए सब कर चुका है और कुछ भी न भोगते सब भोग्य वस्तुओं का भोग ले चुका है।
(4.102) वह यद्यपि एक ही जगह बैठा हो परन्तु सर्वत्र भर गया है; और तो क्या वह स्वयं विश्व हो गया है।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— अब कर्म-अकर्म के विषय में भगवान् अपना मत बताते हैं—
भावार्थ— जो कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म देखता है वही मनुष्यों में बुद्धिमान् है, वही योगयुक्त (सिद्धयोगी) है और वही सम्पूर्ण कर्म करनेवाला है।
व्याख्या— यहाँ कर्म करने वाले को बुद्धिमान् नहीं कहा अपितु कर्मों के स्वरूप को जानने वाले को बुद्धिमान् कहा है तथा उसी को युक्त और सम्पूर्ण कर्मों का करने वाला बताया है। इसलिये यहाँ तत्त्ववेत्ता के लिये कर्म करने का विधान नहीं है, क्योंकि वास्तव में तो कर्म की सत्ता ही नहीं है। और यह जानना ही कर्मों के स्वरूप को जानना है।
कर्मकाण्डियों का कथन है कि जो सन्ध्योपासनादि श्रोत या स्मार्त नित्य कर्म किये या कराये जाते हैं उनका अपना कोई नवीन फल नहीं होता, उनसे केवल प्रत्यवायों की निवृत्ति ही होती है। अतः इन्हें देखना ही कर्मों में अकर्म देखना है। तथा उन नित्यकर्मों को न करने से पाप होता है—यही अकर्म में कर्म देखना है। परन्तु यह अर्थ ठीक नहीं जान पड़ता, क्यों कि एक ही काल में कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म नहीं देख सकते। वे कहते हैं कि चन्द्रमा को हम स्थिर देखते हैं, परन्तु वह चलता है—यह कर्म में अकर्म देखना है। नाव चलती है तो तटवर्तीवृक्ष चलते जान पड़ते हैं—यह अकर्म में कर्म देखना है। किन्तु यह अर्थ भी समीचीन नहीं है, क्योंकि जो ऐसा देखता
है उसे तो बुद्धिमान्, युक्त और सर्वकर्मकृत् कहा है। ये लक्षण उसमें नहीं घट सकते। ये दोनों अर्थ कर्मकाण्डियों के हैं।
बोधदृष्टि से तो इसका यह तात्पर्य है कि जो कर्म और अकर्म दोनों को क्रियामात्र देखता हुआ उन्हें सर्वाधिष्ठान आत्मा में अध्यस्त देखता है और आत्मा को निष्क्रिय देखता है वही मनुष्यों में बुद्धिमान् योगयुक्त और सम्पूर्ण कर्मों को करने वाला है। तथा अन्वयदृष्टि से वही क्रियावान् है, वही निष्क्रिय है, वही क्रिया है और वही सब कुछ है। जो ऐसा देखता है वही बुद्धिमान्, सिद्ध और सम्पूर्ण कर्मों को करने वाला है।
अथवा अकर्म (निष्क्रिय-आत्मा) में कर्मों को अध्यस्त देखना और अधिष्ठान-दृष्टि से कर्मों में निष्क्रिय-आत्मा को देखना यही कर्मों में अकर्म और अकर्म में कर्म देखना है।
क्रिया दो प्रकार की होती है— शान्त और विक्षिप्त। शान्त अवस्था में क्रिया बीजरूपसे रहती है। यदि ऐसा न हो तो समाधि से उत्थान होने पर क्रिया नहीं होनी चाहिये। इससे सिद्ध होता है कि क्रिया तो रहती है परन्तु प्रतीत नहीं होती। इसी प्रकार विक्षिप्त अवस्था में शान्ति बीजरूप से रहती है, क्योंकि स्वरूप-स्थिति तो क्षण-क्षण में होती रहती है। इस प्रकार जब क्रिया के बिना कोई अवस्था नहीं है तो निष्क्रिय किसे कहें। अतः इस श्लोक का भाव यह है कि स्वरूप या स्वरूप-स्थिति ही निष्क्रियता या शान्ति है और शान्ति के समय भी क्रिया रहती है, परन्तु प्रतीत नहीं होती। यही अकर्म में कर्म देखना है। तथा क्रिया में भी शान्ति को अनुगत देखना कर्म में अकर्म देखना है। इस दृष्टि से बोधवान् सर्वदा निष्क्रिय है और अज्ञानी सदा क्रियावान् है। कहा भी है—
| निवृत्तिरपि | मूढस्य | प्रवृत्तिरुपजायते। | | --- | --- | --- | | प्रवृत्तिरपि | बुद्धस्य | निवृत्तिफलभाग्भवेत्॥ |
अर्थात् जो करता हुआ भी अपने अकर्ता देखता है वही कर्म में अकर्म देखता है और वही मनुष्यों में बुद्धिमान् योगयुक्त और सब कुछ करने वाला है।
प्रश्न— आप कहीं अनुष्ठान-अध्यस्त की बात कहते हैं, कहीं आधार आधेय कहते हैं और कहीं साक्षी-साक्ष्य कहते हैं। इसमें परस्पर क्या अन्तर है?
उत्तर— जहाँ किसी सत्य वस्तु में भ्रान्ति से अन्य वस्तु की प्रतीति होती है वहाँ अधिष्ठान-अध्यस्त भाव होता है, जैसे रज्जु में सर्प की प्रतीति, इनमें रज्जु अधिष्ठान है और सर्प अध्यस्त है। इस अवस्था में अधिष्ठान ही सत्य होता है, अध्यस्त केवल प्रतीतिमात्र होता है। आधार-आधेय दोनों सत्य होते हैं, जैसे पात्र में भरा हुआ तैल। यहाँ आधार पात्र और आधेय तैल दोनों सत्य हैं। साक्षी प्रकाशक या देखने वाले को कहते हैं और साक्ष्य प्रकाश्य या दीखने वाले को। शरीरादि सम्पूर्ण प्रपञ्च और उसका अभाव, जो भी दिखाई देता है, सब साक्ष्य है और चेतन आत्मा जिसे यह सब दिखता है, साक्षी है। इसमें दो मत हैं। अद्वैत वेदान्त या ज्ञानी लोग साक्षी को सत्य और साक्ष्य को असत् मानते हैं। तथा सांख्य, योग और उपासक दोनों ही को सत्य मानते हैं।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘कर्मण्यकर्म यः पश्येत्’—कर्ममें अकर्म देखनेका तात्पर्य है—कर्म करते हुए अथवा न करते हुए उससे निलिप्त रहना अर्थात् अपने लिये कोई भी प्रवृत्ति या निवृत्ति न करना। अमुक कर्म में करता हूँ, इस कर्मका अमुक फल मुझे मिले—ऐसा भाव रखकर कर्म करनेसे ही मनुष्य कर्मोंसे बँधता है। प्रत्येक कर्मका आरम्भ और अन्त होता है, इसलिये उसका फल भी आरम्भ और अन्त होनेवाला होता है। परन्तु जीव स्वयं नित्य-निरन्तर रहता है। इस प्रकार यद्यपि जीव स्वयं परिवर्तनशील कर्म और उसके फलसे सर्वथा सम्बन्धरहित है, फिर भी वह फलकी इच्छाके कारण उनसे बँध जाता है। इसीलिये चौदहवें श्लोकमें भगवान्ने कहा है कि मेरेको कर्म नहीं बाँधते; क्योंकि कर्मफलमें मेरी स्मृहा नहीं है। फलकी स्मृहा या इच्छा ही बाँधनेवाली है—‘फले सक्तो निबध्यते’ (गीता ५। १२)।
फलकी इच्छा न रखनेसे नया राग उत्पन्न नहीं होता और दूसरोंके हितके लिये कर्म करनेसे पुराना राग नष्ट हो जाता है। इस प्रकार रागरूप बन्धन न रहनेसे साधक सर्वथा वीतराग हो जाता है। वीतराग होनेसे सब कर्म अकर्म हो जाते हैं।
जीवका जन्म कर्मोंके अनुबन्धसे होता है। जैसे, जिस परिवारमें जन्म लिया है, उस परिवारके लोगोंसे ऋणानुबन्ध है अर्थात् किसीका ऋण चुकाना है और किसीसे ऋण वसूल करना है। कारण कि अनेक जन्मोंमें अनेक लोगोंसे लिया है और अनेक लोगोंको दिया है। यह लेन-देनका व्यवहार अनेक जन्मोंसे चला आ रहा है। इसको बंद किये बिना जन्म-मरणसे छुटकारा नहीं मिल सकता। इसको बंद करनेका उपाय है—आगेसे लेना बंद कर दें अर्थात् अपने अधिकारका त्याग कर दें और हमारेपर जिनका अधिकार है, उनकी सेवा करनी आरम्भ कर दें। इस प्रकार नया ऋण लें नहीं और पुराना ऋण (दूसरोंके लिये कर्म करके) चुका दें, तो ऋणानुबन्ध (लेन-देनका व्यवहार) समाप्त हो जायगा अर्थात् जन्म-मरण बंद हो जायगा (गीता—चौथे अध्यायका तेईसवाँ श्लोक)। जैसे, कोई दूकानदार अपनी दूकान उठाना चाहता है, तो वह दो काम करेगा—पहला, जिसको देना है, उसको दे देगा और दूसरा, जिससे लेना है, वह ले लेगा अथवा छोड़ देगा। ऐसा करनेसे उसकी दूकान उठ जायगी। अगर वह यह विचार रखेगा कि जो लेना है, वह सब-का-सब ले लूँ, तो दूकान उठेगी नहीं।
कारण कि जबतक वह लेनेकी इच्छासे वस्तुएँ देता रहेगा, तबतक दूकान चलती ही रहेगी, उठेगी नहीं।
अपने लिये कुछ भी न करने और न चाहनेसे असंगता स्वतः प्राप्त हो जाती है। कारण कि करण (शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, प्राण) और उपकरण (कर्म करनेमें उपयोगी सामग्री) संसारके हैं और संसारकी सेवामें लगानेके लिये ही मिले हैं, अपने लिये नहीं। इसलिये सम्पूर्ण कर्तव्य-कर्म (सेवा, भजन, जप, ध्यान, समाधि भी) केवल संसारके हितके लिये ही करनेसे कर्मोंका प्रवाह संसारकी ओर चला जाता है और साधक स्वयं असंग, निलिप्त रह जाता है। यही कर्ममें अकर्म देखना है।
जबतक प्रकृतिके साथ सम्बन्ध है, तबतक कर्म करना अथवा न करना—दोनों ही ‘कर्म’ हैं। इसलिये कर्म करने अथवा न करने—दोनों ही अवस्थाओंमें कर्मयोगीको निलिप्त रहना चाहिये। कर्म करनेमें निलिप्त रहनेका तात्पर्य है—कर्म करनेसे हमें अच्छा फल मिलेगा, हमें लाभ होगा, हमारी सिद्धि होगी, लोग हमें अच्छा मानेंगे, इस लोकमें और परलोकमें भोग मिलेंगे—इस प्रकारकी किसी भी इच्छाका न होना। ऐसे ही कर्म न करनेमें निलिप्त रहनेका तात्पर्य है—कर्मोंका त्याग करनेसे हमें मान, आदर, भोग, शरीरका आराम आदि मिलेंगे—इस प्रकारकी किंचिन्मात्र भी इच्छाका न होना।
दुःख समझकर एवं शारीरिक क्लेशके भयसे कर्म न करना राजस त्याग है और मोह, आलस्य, प्रमादके कारण कर्म न करना तामस त्याग है। ये दोनों ही त्याग सर्वथा त्याज्य हैं। इसके सिवाय कर्म न करना यदि अपनी विलक्षण स्थितिके लिये है, समाधिका सुख भोगनेके लिये है, जीवन्मुक्तिका आनन्द लेनेके लिये है तो इस त्यागसे भी प्रकृतिका सम्बन्ध-विच्छेद नहीं होता। कारण कि जबतक कर्म न करनेसे सम्बन्ध है, तबतक प्रकृतिसे सम्बन्ध बना रहता है। प्रकृतिसे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर कर्मयोगी कर्म करने और न करने—इन दोनों अवस्थाओंमें ज्यों-का-त्यों निलिप्त रहता है।
**‘अकर्मणि च कर्म यः’**—अकर्ममें कर्म देखनेका तात्पर्य है—निलिप्त रहते हुए कर्म करना अथवा न करना। भाव है कि कर्म करते समय अथवा न करते समय भी नित्य-निरन्तर निलिप्त रहे।
संसारमें कोई कार्य करनेके लिये प्रवृत्त होता है तो उसके सामने प्रवृत्ति (करना) और निवृत्ति (न करना)—
दोनों आती हैं। किसी कार्यमें प्रवृत्ति होती है और किसी कार्यसे निवृत्ति होती है। परन्तु कर्मयोगीकी प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनों निलिप्ततापूर्वक और केवल संसारके हितके लिये होती हैं। प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनोंसे ही उसका कोई प्रयोजन नहीं होता—‘नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन’ (गीता ३।१८)। यदि प्रयोजन होता है तो वह कर्मयोगी नहीं है, प्रत्युत कर्म है।
साधक जबतक प्रकृतिसे अपना सम्बन्ध मानता है, तबतक वह कर्म करनेसे अपनी सांसारिक उन्नति मानता है और कर्म न करनेसे अपनी पारमार्थिक उन्नति मानता है। परन्तु वास्तवमें प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनों ही प्रवृत्ति हैं; क्योंकि दोनोंमें ही प्रकृतिके साथ सम्बन्ध रहता है। जैसे चलना-फिरना, खाना-पीना आदि स्थूल-शरीरकी क्रियाएँ हैं, ऐसे ही एकान्तमें बैठे रहना, चिन्तन करना, ध्यान लगाना, सूक्ष्म-शरीरकी क्रियाएँ और समाधि लगाना कारण-शरीरकी क्रियाएँ हैं। इसलिये निलिप्त रहते हुए ही लोकसंग्रहार्थ कर्तव्य-कर्म करना है। यही अकर्ममें कर्म है। इसीको दूसरे अध्यायके अङ्गतालीसवें श्लोकमें ‘योगस्थः कुरु कर्माणि’ (योग अर्थात् समतामें स्थित होकर कर्म कर) पदोंसे कहा गया है।
सांसारिक प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनों ‘कर्म’ हैं। प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति करते हुए निलिप्त रहना और निलिप्त रहते हुए ही प्रवृत्ति अथवा निवृत्ति करना—इस प्रकार प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनोंमें सर्वथा निलिप्त रहना ‘योग’ है। इसीको कर्मयोग कहते हैं।
शंका—कर्म करते हुए अथवा न करते हुए निलिप्त रहना और निलिप्त रहते हुए कर्म करना अथवा न करना—इन दोनोंमें ‘अकर्म’ अर्थात् एक निलिप्तता ही मुख्य हुई; फिर भगवान्ने कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म—ये दो बातें क्यों कही हैं?
समाधान—कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म—इन दोनोंमें एक निलिप्तता सार होते हुए भी पहले—कर्ममें अकर्म—में कर्म करते हुए अथवा न करते हुए—दोनों अवस्थाओंमें रहनेवाली निलिप्तताकी मुख्यता है और दूसरे—अकर्ममें कर्म—में निलिप्त रहते हुए कर्म करने अथवा न करनेकी मुख्यता है। तात्पर्य है कि निलिप्तता अपने लिये और कर्म संसारके लिये है; क्योंकि निलिप्तताका सम्बन्ध ‘स्व’—(स्वरूप—)के साथ और कर्म करने अथवा न करनेका सम्बन्ध ‘पर’—(शरीर, संसार—)के साथ है।
इसलिये निलिप्तता स्वधर्म और कर्म करना अथवा न करना परधर्म है। इन दोनोंका विभाग सर्वथा अलग-अलग बतानेके लिये ही भगवान्ने उपर्युक्त दो बातें कही हैं।
कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म—ये दोनों बातें कर्मयोगकी हैं, जिनका तात्पर्य यह है कि प्रकृतिसे तो सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद हो जाय अर्थात् करने अथवा न करनेसे अपना कोई प्रयोजन न रहे और लोकसंग्रहके लिये कर्मोंको करना अथवा न करना हो। कारण कि कर्म करते हुए निलिप्त रहना और निलिप्त रहते हुए भी दूसरोंके हितके लिये कर्म करना—ये दोनों ही गीताके सिद्धान्त हैं।
प्रवृत्ति (करना) और निवृत्ति (न करना)—दोनों प्रकृतिके राज्यमें ही हैं। प्रकृति निरन्तर परिवर्तनशील है, इसलिये प्रवृत्तिका भी आरम्भ और अन्त होता है तथा निवृत्तिका भी आरम्भ और अन्त होता है। परन्तु इनसे सर्वथा अतीत परमनिवृत्ततत्त्व—अपने स्वरूपका आदि और अन्त नहीं होता। वह प्रवृत्ति और निवृत्तिके आरम्भमें भी रहता है और उनके अन्तमें भी रहता है तथा प्रवृत्ति और निवृत्ति—कालमें भी ज्यों-का-त्यों रहता है। वह प्रवृत्ति और निवृत्ति—दोनोंका प्रकाशक और आधार है। इसलिये उसमें न प्रवृत्ति है और न निवृत्ति है—इस तत्त्वको समझनेके लिये और उसमें स्थित होकर लोक-संग्रहार्थ—(यज्ञार्थ—) कर्म करनेके लिये यहाँ कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म—ये दो बातें कही गयी हैं।
‘स बुद्धिमान्मनुष्येषु’—जो पुरुष कर्ममें अकर्म देखता है और अकर्ममें कर्म देखता है अर्थात् नित्य-निरन्तर निलिप्त रहता है, वही वास्तवमें कर्म-तत्त्वको जाननेवाला है। जबतक वह निलिप्त नहीं हुआ है अर्थात् कर्म और पदार्थको अपना और अपने लिये मानता है, तबतक उसने कर्म-तत्त्वको समझा ही नहीं है।
परमात्माको जाननेके लिये स्वयंको परमात्मासे अभिन्नताका अनुभव करना होता है और संसारको जाननेके लिये स्वयंको संसार—(क्रिया और पदार्थ—) से सर्वथा भिन्नताका अनुभव करना होता है। कारण कि वास्तवमें हम (स्वरूपसे) परमात्मासे अभिन्न और संसारसे भिन्न हैं। इसलिये कर्मोंसे अलग होकर अर्थात् निलिप्त होकर ही कर्म-तत्त्वको जान सकते हैं। कर्म आदि-अन्तवाले हैं और मैं (स्वयं जीव) नित्य रहनेवाला हूँ; अतः मैं स्वरूपसे कर्मोंसे अलग (निलिप्त) हूँ—इस वास्तविकताका अनुभव करना ही ‘जानना’ है। वास्तविकताकी तहमें बैठे बिना
जानना हो ही कैसे सकता है ?
जैसे काजलकी कोठरीमें प्रवेश करके भी काजलसे सर्वथा निलिप्त रहना साधारण बुद्धिमानका काम नहीं है, ऐसे ही सम्पूर्ण कर्तव्य-कर्मोंको करते हुए भी कर्मोंसे सर्वथा निलिप्त रहना साधारण बुद्धिमानके वशका काम नहीं है। इसलिये भगवान् ऐसे कर्मयोगीको मनुष्योंमें बुद्धिमान् कहते हैं। अठारहवें अध्यायके दसवें श्लोकमें भी भगवान्ने उसे 'मेधावी' (बुद्धिमान्) कहा है।
अभी सत्रहवें श्लोकमें भगवान्ने कर्म, अकर्म और विकर्म-तीनोंका तत्त्व समझनेके लिये कहा था। यहाँ 'मनुष्येषु बुद्धिमान्' पद देकर भगवान् मानो यह बताते हैं कि जिसने कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्मके तत्त्वको जान लिया है, उसने सब कुछ जान लिया है अर्थात् वह ज्ञात-ज्ञातव्य हो गया है।
'स युक्तः'—कर्मयोगी सिद्धि-असिद्धिमें सम रहता है। कर्मका फल मिले या न मिले, उसमें कभी विषमता नहीं आती; क्योंकि उसने फलेच्छाका सर्वथा त्याग कर दिया है। समताका नाम योग है। वह नित्य-निरन्तर समतामें स्थित है, इसलिये वह योगी है।
प्राणिमात्रका परमात्मासे स्वतःसिद्ध नित्ययोग है। परन्तु मनुष्यने संसारसे अपना सम्बन्ध मान लिया, इसीसे वह उस नित्ययोगको भूल गया। तात्पर्य यह कि जड़के साथ अपना सम्बन्ध मानना ही परमात्माके साथ अपने नित्य सम्बन्धको
**परिशिष्ट भाव**—एक विभाग कर्मका है और एक विभाग अकर्मका है। इन दोनोंमें अकर्म ही सार तत्त्व है। इसलिये जो मनुष्य कर्ममें अकर्म देखता है अर्थात् कर्म करते हुए निलिप्त रहता है और जो अकर्ममें कर्म देखता है अर्थात् निलिप्त रहते हुए कर्म करता है, उसके लिये कुछ भी करना, जानना और पाना शेष नहीं रहता। जैसे किसी कर्मके आरम्भमें तो गणेशजीका पूजन करते हैं, पर कर्म करते समय हरदम उनका पूजन नहीं करते, ऐसे ही कोई यह न समझ ले कि कर्मके आरम्भमें एक बार निलिप्त हो गये तो अब उस निलिप्तताको हरदम नहीं रखना है, इसलिये भगवान्ने यहाँ उपर्युक्त दो बातें कही हैं। तात्पर्य है कि अपनेमें कभी भी लिप्तता (फलेच्छा और कर्तृत्वाभिमान) नहीं आनी चाहिये अर्थात् हरदम निलिप्त रहना चाहिये।
तीसरे अध्यायके आठवें श्लोकमें भगवान्ने कहा है कि कर्म न करनेकी अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है—'कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः' और यहाँ बताते हैं कि कर्म करनेकी अपेक्षा भी अकर्म (अकर्तृत्व)-को देखना श्रेष्ठ है और ऐसा देखनेवाले मनुष्यके लिये कुछ भी करना, जानना और पाना शेष नहीं रहता। इससे सिद्ध होता है कि मनुष्यमें फलेच्छा और कर्तृत्वाभिमान नहीं रहने चाहिये; क्योंकि इन दोनोंसे ही मनुष्य बँधता है।
सम्बन्ध—अब भगवान् आगेके दो श्लोकोंमें कर्ममें अकर्म और अकर्ममें कर्म देखनेवाले अर्थात् कर्मोंका तत्त्व जाननेवाले सिद्ध कर्मयोगी महापुरुषका वर्णन करते हैं।
**यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।**
Action is karma and inaction is akarma.
Actions concerning the ātma or soul which is the essential subject to be known in human existence is also considered akarma. How this is to be understood Lord Krishna is explaining here:
There are two categories to be considered:
1) The person who performs actions while continuously contemplating the ātma
2) The person who immersed within the ātma perceives the ātma performs all actions
One who by contemplating the true nature of the ātma while performing all activities is in the first category.
One who conceives the nature of all activities as actually the doings of the ātma is in the second category.
By actually performing prescribed Vedic activities with one's body and at the same time meditating upon it within one's mind, the objective as well the subjective realisations are achieved and the true nature of the ātma is perceived.
Whoever sees that karma is within akarma in regards to ātma tattva or knowledge of the soul, such a person is considered to be situated in wisdom and conversant with the ultimate purport of the Vedic scriptures.
Such a spiritually intelligent person has realised the essence of all Vedic teachings and has qualified themselves for mokṣa or liberation from material existence.