Bhagavad Gītā · Chapter 3 · Karma Yoga
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव
॥ ३.१ ॥
arjuna uvāca
jyāyasī cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana|
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava||
Word meanings
for verses 3.1–3.2
जनार्दन = O Janārdana
चेत् = if
ते = your
कर्मणः = than action
बुद्धिः = understanding
ज्यायसी = superior
मता = you consider
तत् = then
केशव = O Keśava
माम् = me
घोरे = dreadful
कर्मणि = in action
किम् = why
नियोजयसि = do you engage me
व्यामिश्रेण, इव = seemingly mixed
वाक्येन = with words
मे = my
बुद्धिम् = understanding
मोहयसि, इव = you seem to bewilder
निश्चित्य = having determined
तत् = that
एकम् = one thing
वद = tell me
येन = by which
अहम् = I
श्रेयः = the highest good
आप्नुयाम् = I may attain
Translation
Arjuna said: Krsna, if you consider Knowledge as superior to Action, then why do You urge me to this dreadful action, Kesava! (l) Feet er: ime Tecate pei’. ter, eet. —————— Yi
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishOn verses 3.1–3.2
“कर्मणो ज्ञानमुत्तमम् इत्यभिहितं भगवता - दूरेण ह्यवरं कर्म इत्यादौ | एवं चेत्, किमिति कर्म घोरे युद्धाख्ये नियोजयसि, निवृत्तधर्मान् विना? इत्याह - ज्यायसि इति कर्मणः सकाशात् बुद्धिज्यायसी चेत् ते मता तत् तर्हि?” - Far inferior is Action' is the seed of enquiry and action is enveloped by obscurity having been clarified why is he rousing him to perform the terrible deed?

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglishOn verses 3.1–3.2
“ज्ञानं योगश्चोक्तो | तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन | दूरेण ह्यवरं कर्म इति प्रश्नबीजम् |” - Wisdom is integrated communion - ज्ञानं योगश्चोक्तो. Therein action is primarily is endorsed. दूरेण ह्यवरं कर्म - Action is enveloped by obscurity, thus being clarified

Jñāneśvar · Vārkarī
English1 “If weightier than action thou wouldst have the (self-poised) Discernment to be, O World-destroyer, then why upon such dread action dost thou set me, O Keśava? (1)
Hear ye, now what Arjuna thereon said—“O Lord of Lakshmi, I have listened attentively to what you said. If you are yourself definitely of opinion, that nothing remains like action or the doer of it, how then do you, O God, tell me to do the fighting and drive me without any compunction into this dreadful affair? O God, you yourself condemn all action; how then do you cause me to do this murderous act? Just think for yourself, O God, if you do not recognise any action in the least, why do you then bring about this carnage at my hands?
Swami Ramsukhdas · Modern
EnglishOn verses 3.1–3.2
'Janārdana'—By this term Arjuna means to suggest, that as God fulfils desires of His devotees He will undoubtedly fulfil his desire also.
'Jyāyasi cetkarmaṇaste matā buddhirjanārdana tatkim karmaṇi ghore mām niyojayasi keśava'—Its a common human weakness, that one puts queries to others with a view to getting a response, which would support his own views. It is cowardice, because valour consists in carrying out the instructions of the preacher whether these are, favourable or hostile. It is because of this weakness or cowardice, that he experiences difficulty in unfavourable circumstances. When he finds himself unable to face the unfavourable circumstances, he disguises himself as a good man i.e., the evil masquerades itself as a virtue. It is very difficult to renounce this sort of evil. In the case of Arjuna also, the evil of the renunciation of his duty has disguised itself as a virtue of non-violence. So, he regards knowledge as superior to action and asks Lord Kṛṣṇa, why he urges him to do a savage deed, of fighting.
The Lord, in the thirty-ninth verse of the second chapter, referred to equanimity (evenness of mind), but Arjuna took it to be, knowledge. Therefore, he tells the Lord, that He had already told him, 'This, which has been taught to thee, is wisdom concerning Sāṅkhyayoga (Discipline of Knowledge); but now listen to wisdom concerning Karmayoga (Discipline of Action); endowed with which, thou shalt cast off the bondage of action.' He had also told him, 'Action is far inferior to the Discipline of
Wisdom (Knowledge)' (2/49). Thus, if according to the Lord, knowledge is superior to action, He should not urge him to be engaged, even in virtuous actions such as oblation, charity and penance etc., which are sanctioned by scripture. But still, He is urging him to do the savage deed of the slaughter of warriors, in the war. Why?
First, Arjuna, filled with enthusiasm, ordered Lord Kṛṣṇa to place his chariot between the two armies so that he could observe the warriors, eager for battle. But, when Lord Kṛṣṇa, having placed the chariot between the two armies, in front of Bhīṣma and Droṇa and other kings, asked Arjuna to behold those Kurus assembled there, his delusion, because of his attachment to his kinsmen, was aroused. So he thought, knowledge to be superior to action, as in the case of knowledge a man has not to perform such savage deeds as the slaughter of warriors in a war. So Arjuna asks Lord Kṛṣṇa, why he urges him to perform such a savage deed.
Here the term 'Buddhiḥ' has been taken in the sense of knowledge, otherwise he would not have put this question. If Arjuna had understood 'equanimity' by the term 'Buddhiḥ', then the Lord's statement would have not appeared as confusing. The reason is, that the Lord, in the forty-eighth verse of the second chapter, had already asked him to perform action being steadfast in equanimity. Using the term 'confusing words' will be purposeful only, when there might have been two contentions in the mind of Arjuna and only then this question might arise, 'If you consider knowledge superior to action, then why do you urge Me to take savage action?' In the third chapter in response to Arjuna's question, Lord Kṛṣṇa declares, that in this world there are two disciplines—the Discipline of Knowledge and the Discipline of Action. It means, that Arjuna took the meaning of the term 'Buddhiḥ', to be knowledge.
A striver can receive the correct answer to his question,
only if he puts it with faith and reverence. Arjuna has full faith in Lord Kṛṣṇa and holds him in great reverence. Therefore, his question shows, that he is even prepared to perform the savage deed of fighting, in order to attain salvation.
'Vyāmiśreṇeva vākyena buddhihī mohayasīva me'—Arjuna says, that sometimes he asks him to perform his duty (2/48) while another time He asks him to seek refuge in knowledge (2/49). Thus, with an seemingly mixed words, He seems to bewilder his mind i.e., Arjuna is not able to understand whether he should perform his duty or take refuge in knowledge.
Here, the use of the term 'eva' (as it were) two times, shows Arjuna's reverence for Lord Kṛṣṇa. It is because of this reverence for the Lord, that he regards the utterance of the Lord as true, thinking that He is not confusing him. But because of his own lack of understanding, the Lord's utterance seems to him to be perplexing and it bewilders his mind. Had the Lord in fact bewildered his mind, then who would have removed his delusion?
'Tadekam vada niścitya yena śreyo'hamāpnuyām'—Arjuna requests Lord Kṛṣṇa to tell him decisively, one principle either of action or of knowledge, by which he may attain the highest good or bliss. Arjuna is repeating the same request which he had already mentioned, 'Tell me decisively what is good for me (2/7).
Appendix—So long as we accept (assume) the existence of the world, an action seems dreadful or pleasant. The reason is that by cognising the entity of the world, we have our eye on an action rather than on our duty. But when we mind our duty, the action does not seem dreadful or pleasant.
*Link:—The Lord, in the next three (third, fourth and fifth) verses, answers the complex words said, in the first two verses.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritज्यायसी श्रेयसी चेत् यदि कर्मणः सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिः हे जनार्दन । यदि बुद्धिकर्मणी समुच्चिते इष्टे तदा एकं श्रेयःसाधनमिति कर्मणो ज्यायसी बुद्धिः इति कर्मणः अतिरिक्तकरणं बुद्धेरनुपपन्नम् अर्जुनेन कृतं स्यात् ; न हि तदेव तस्मात् फलतोऽतिरिक्तं स्यात् । तथा च, कर्मणः श्रेयस्करी भगवतोक्ता बुद्धिः, अश्रेयस्करं च कर्म कुर्विति मां प्रतिपादयति, तत् किं नु कारणमिति भगवत उपालम्भमिव कुर्वन् तत् किं कस्मात् कर्मणि घोरे क्रूरे हिंसालक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यदाह, तच्च नोपपद्यते । अथ स्मार्तेनैव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्तः अर्जुनेन च अवधारितश्चेत्, ``तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि'' (भ. गी. ३-१) इत्यादि कथं युक्तं वचनम् ॥ किञ्च--

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiइस गीताशास्त्रके दूसरे अध्यायमें भगवान्ने प्रवृत्तिविषयक योगबुद्धि और निवृत्तिविषयक सांख्यबुद्धि—ऐसी दो बुद्धियाँ दिखलायी हैं।
वहाँ सांख्यबुद्धिका आश्रय लेनेवालोंके लिये 'प्रजहाति यदा कामान्' इस श्लोकसे लेकर अध्यायसमाप्तिक, सर्वकर्मोंका त्याग करना कर्तव्य बतलाकर 'एषा ब्राह्मी स्थितिः' इस श्लोकमें उसी ज्ञाननिष्ठासे उनका कृतार्थ होना बतलाया है।
परंतु अर्जुनको 'तेरा कर्ममें ही अधिकार है' 'कर्म न करनेमें तेरी प्रीति न होनी चाहिये' इत्यादि वचनोंसे (ऐसा कहा कि) योगबुद्धिका आश्रय लेकर तुझे कर्म ही करना चाहिये, (पर) उसीसे मुक्तिकी प्राप्ति नहीं बतलायी।
इस बातको विचारकर अर्जुनकी बुद्धि व्याकुल हो गयी और वे बोले—('ज्यायसी चेत्' इत्यादि)।
कल्याण चाहनेवाले भक्तके लिये मोक्षका साक्षात् साधन जो सांख्यबुद्धि-निष्ठा है उसे सुनाकर भी जो प्रत्यक्षीकृत अनेक अनर्थोंसे युक्त हैं और क्रमसे आगे बढ़नेपर भी (इसी जन्ममें) एकमात्र मोक्षकी प्राप्तिरूप फल जिनका निश्चित नहीं है ऐसे कर्मोंमें मुझे भगवान् क्यों लगाते हैं। इस प्रकार अर्जुनका व्याकुल होना उचित ही है।
और उस व्याकुलताके अनुकूल ही यह 'ज्यायसी चेत्' इत्यादि प्रश्न है।
इस प्रश्नको निवृत्त करनेवाले वचन भी भगवान्ने पूर्वोक्त विभागविषयक शास्त्रमें (जहाँ ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठाका अलग-अलग वर्णन है) कहे हैं।
तो भी कितने ही टीकाकार अर्जुनके प्रश्नका प्रयोजन दूसरी तरह मानकर उससे विपरीत भगवान्का
उत्तर बतलाते हैं तथा पहले भूमिकामें स्वयं जैसा गीताका तात्पर्य बतला आये हैं, उससे भी यहाँ प्रश्न और उत्तरका अर्थ विपरीत प्रतिपादन करते हैं।
कैसे? (सो कहते हैं कि)—वहाँ भूमिकामें तो (उन टीकाकारोंने) ऐसे कहा है कि गीताशास्त्रमें सब आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय निरूपण किया है और विशेषरूपसे यह भी कहा है कि 'जबतक जीवे अग्निहोत्रादि कर्म करता रहे' इत्यादि श्रुतिविहित कर्मोंका त्याग करके केवल ज्ञानसे मोक्ष प्राप्त होता है, इस सिद्धान्तका गीताशास्त्रमें निश्चितरूपसे निषेध है।
परंतु यहाँ (तीसरे अध्यायमें) उन्होंने आश्रमोंका विकल्प दिखलाते हुए 'जबतक जीवे' इत्यादि श्रुतिविहित कर्मोंका ही त्याग बतलाया है।
इससे यह शङ्का होती है कि इस प्रकारके विरुद्ध अर्थवाले वचन भगवान् अर्जुनसे कैसे कहते और सुननेवाला (अर्जुन) भी ऐसे विरुद्ध अर्थको कैसे स्वीकार करता?
पू०—यदि वहाँ (भूमिकामें) ऐसा अभिप्राय हो कि गृहस्थके लिये ही श्रौत-कर्मके त्यागपूर्वक केवल ज्ञानसे मोक्षप्राप्तिका निषेध किया है, दूसरे आश्रमवालोंके लिये नहीं, तो?
उ०—यह भी पूर्वापरविरुद्ध ही है; क्योंकि सभी आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय गीताशास्त्रका निश्चित अभिप्राय है। ऐसी प्रतिज्ञा करके उसके विपरीत यहाँ दूसरे आश्रमवालोंके लिये वे केवल ज्ञानसे मोक्ष कैसे बतलाते?
पू०—कदाचित् ऐसा मान लें कि यह कहना श्रौतकर्मकी अपेक्षासे है अर्थात् श्रौतकर्मसे रहित केवल ज्ञानसे गृहस्थोंके लिये मोक्षका निषेध किया गया है, उसमें जो, केवल ज्ञानसे गृहस्थोंका मोक्ष नहीं होता, ऐसा कहा है वह विद्यमान स्मार्त-कर्मकी भी अविद्यमानके सदृश उपेक्षा करके कहा है।
३०—यह भी विरुद्ध है; क्योंकि 'गृहस्थके लिये ही केवल स्मार्तकर्मके साथ मिले हुए ज्ञानसे मोक्षका प्रतिषेध किया है, दूसरे आश्रमवालोंके लिये नहीं'—यह विचारवान् मनुष्य कैसे मान सकते हैं?
दूसरी बात यह भी है कि यदि ऊर्ध्वरेताओंको मोक्षप्राप्तिके लिये ज्ञानके साथ केवल स्मार्त-कर्मके समुच्चयकी ही आवश्यकता है तो इस न्यायसे गृहस्थोंके लिये भी केवल स्मार्त-कर्मोंके साथ ही ज्ञानका समुच्चय आवश्यक समझा जाना चाहिये, श्रौतकर्मोंके साथ नहीं।
पू०—यदि ऐसा मानें कि गृहस्थको ही मोक्षके लिये श्रौत और स्मार्त दोनों प्रकारके कर्मोंके साथ ज्ञानके समुच्चयकी आवश्यकता है, ऊर्ध्वरेताओंका तो केवल स्मार्त-कर्मयुक्त ज्ञानसे मोक्ष हो जाता है?
३०—ऐसा मान लेनेसे तो गृहस्थके ही सिरपर विशेष परिश्रमयुक्त और अति दुःखरूप श्रौत-स्मार्त दोनों प्रकारके कर्मोंका बोझ लादना हुआ।
पू०—यदि कहा जाय कि बहुत परिश्रम होनेके कारण गृहस्थकी ही मुक्ति होती है, (अन्य आश्रमोंमें) श्रौत नित्यकर्मोंका अभाव होनेके कारण अन्य आश्रमवालोंका मोक्ष नहीं होता तो?
३०—यह भी ठीक नहीं; क्योंकि सब उपनिषद्, इतिहास, पुराण और योगशास्त्रोंमें मुमुक्षुके लिये ज्ञानका अंग मानकर सब कर्मोंके संन्यासका विधान किया है तथा श्रुति-स्मृतियोंमें आश्रमोंके विकल्प और समुच्चयका भी विधान है।
पू०—तब तो सभी आश्रमवालोंके लिये ज्ञान और कर्मका समुच्चय सिद्ध हो जाता है।
३०—नहीं; क्योंकि मुमुक्षुके लिये सर्व कर्मोंके त्यागका विधान है।
ब्रह्मचर्यसे गृहस्थ, गृहस्थसे वानप्रस्थ और वानप्रस्थसे संन्यास ग्रहण करना चाहिये; यह समुच्चयका विधान है और ब्रह्मचर्यसे अथवा गृहस्थसे या वानप्रस्थसे संन्यास ग्रहण करे, यह आश्रमोंके विकल्पका विधान है।
‘सब प्रकारके भोगोंसे विरक्त होकर भिक्षावृत्तिका अवलम्बन करते हैं।’ ‘इसलिये इन सब तपोंमें संन्यासको ही श्रेष्ठ कहते हैं।’ ‘संन्यास ही श्रेष्ठ बताया गया है।’ ‘न कर्मसे, न प्रजासे, न धनसे, पर केवल त्यागसे ही कई एक महापुरुष अमृतत्वको प्राप्त हुए हैं।’ ‘ब्रह्मचर्यसे ही संन्यास ग्रहण करें।’ इत्यादि श्रुतिवचन हैं।
बृहस्पतिने भी कचसे कहा है कि ‘धर्म और अधर्मको छोड़, सत्य और झूठ दोनोंको छोड़, सत्य और झूठ दोनोंको छोड़कर जिस (अहंकार) से इनको छोड़ता है उसको भी छोड़।’ ‘संसारको साररहित देखकर परवैराग्यके आश्रित हुए पुरुष, सार वस्तुके दर्शनकी इच्छासे विवाह किये बिना (ब्रह्मचर्य-आश्रमसे) ही संन्यास ग्रहण करते हैं।’
व्यासजीने भी शुकदेवजीको शिक्षा देते समय कहा है कि ‘जीव कर्मोंसे बँधता है और ज्ञानसे मुक्त होता है, इसलिये आत्मतत्त्वके ज्ञाता यति कर्म नहीं करते।’
यहाँ (गीतामें) भी ‘सब कर्मोंको मनसे छोड़कर’ इत्यादि वचन कहे हैं।
मोक्ष अकार्य है अर्थात् किसी क्रियासे प्राप्त होनेवाला नहीं है, इससे भी मुमुक्षुके लिये कर्म व्यर्थ है।
पू०—यदि ऐसा कहें कि प्रत्यवाय दूर करनेके लिये नित्यकर्मोंका अनुष्ठान करना आवश्यक है, तो?
उ०—यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि प्रत्यवायकी प्राप्ति संन्यासीके लिये नहीं, असंन्यासीके लिये है। जो संन्यासी नहीं है, ऐसे कर्म करनेवाले गृहस्थोंको और ब्रह्मचारियोंको भी जिस प्रकार विहित कर्म न करनेसे प्रत्यवाय होता है, वैसे अग्निहोत्रादि कर्म न करनेसे संन्यासीके लिये प्रत्यवाय-प्राप्तिकी कल्पना नहीं की जा सकती।
विहित कर्मोंका अनुष्ठान न करनेसे जो पाप लगता है, उसका नाम प्रत्यवाय है।
तथा नित्यकर्मोंके अभावसे ही भावरूप प्रत्यवायके उत्पन्न होनेकी भी कल्पना नहीं की जा सकती, क्योंकि 'असत्से सत्की उत्पत्ति कैसे हो सकती है?' इस प्रकार अभावसे भावकी उत्पत्तिको असम्भव बतलानेवाले श्रुतिके वचन हैं।
यदि कहो कि (कर्मोंके अभावसे भावरूप प्रत्यवाय) असम्भव होनेपर भी विहित कर्मोंके न करनेसे प्रत्यवायका होना वेद बतलाता है, तब तो यह कहना हुआ कि वेद अनर्थकारक और अप्रामाणिक है।
क्योंकि (ऐसा माननेसे) वेदविहित कर्मोंके करने और न करने दोनोंहीमें केवल दुःख ही फल हुआ।
इसके सिवा शास्त्र ज्ञापक नहीं बल्कि कारक है अर्थात् अपूर्व शक्ति उत्पन्न करनेवाला है, ऐसा युक्तिशून्य अर्थ भी मानना हुआ। यह किसीको इष्ट नहीं है।
सुतरां यह सिद्ध हुआ कि संन्यासियोंके लिये कर्म नहीं है, अतएव ज्ञान-कर्मका समुच्चय भी युक्तियुक्त नहीं है।
तथा 'ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिः' इत्यादि अर्जुनके प्रश्नोंकी संगति नहीं बैठनेके कारण भी ज्ञान और कर्मका समुच्चय नहीं बन सकता।
क्योंकि यदि दूसरे अध्यायमें भगवान्ने अर्जुनसे यह कहा होता कि ज्ञान और कर्म दोनोंका तुझे एक साथ अनुष्ठान करना चाहिये तो फिर अर्जुनका यह पूछना नहीं बनता कि 'हे जनार्दन! यदि कर्मोंकी अपेक्षा आप ज्ञानको श्रेष्ठ मानते हैं' इत्यादि।
यदि भगवान्ने अर्जुनसे यह कहा हो कि तुझे ज्ञान और कर्मका एक साथ अनुष्ठान करना चाहिये, तब जो कर्मोंकी अपेक्षा श्रेष्ठ है, उस ज्ञानका (सम्पादन करनेके लिये) भी कह ही दिया गया, फिर यह पूछना किसी तरह भी नहीं बन सकता कि 'तो हे केशव! मुझे घोर कर्मोंमें क्यों लगाते हैं।'
वास्तवमें शास्त्र केवल पदार्थोंकी शक्तिको बतलानेवाला है, उसमें नवीन शक्ति उत्पन्न करनेवाला नहीं है।
ऐसी तो कल्पना की ही नहीं जा सकती कि भगवान्ने पहले ऐसा कह दिया था कि उस श्रेष्ठ ज्ञानका अनुष्ठान अर्जुनको नहीं करना चाहिये, जिससे कि अर्जुनका 'ज्यायसी चेत्' इत्यादि प्रश्न बन सके।
हाँ, यदि ऐसा हो कि ज्ञान और कर्मका परस्पर विरोध होनेके कारण एक पुरुषसे एक कालमें (दोनोंका) अनुष्ठान सम्भव नहीं, इसलिये भगवान्ने दोनोंको भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेके योग्य पहले बतलाया है तो 'ज्यायसी चेत्' इत्यादि प्रश्न बन सकता है।
यदि ऐसी कल्पना करें कि 'अर्जुनने यह प्रश्न अविवेकसे किया है' तो भी भगवान्का यह उत्तर देना युक्तियुक्त नहीं ठहरता कि ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठा दोनों भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान की जानेयोग्य हैं।
भगवान्के उत्तरको अज्ञानमूलक मानना तो (सर्वथा) अनुचित है।
अतएव भगवान्के इस उत्तरको कि 'ज्ञाननिष्ठा और कर्मनिष्ठाका अनुष्ठान करनेवाले अधिकारी भिन्न-भिन्न हैं,' देखनेसे यह सिद्ध होता है कि ज्ञानकर्मका समुच्चय सम्भव नहीं।
इसलिये गीतामें और सब उपनिषदोंमें यही निश्चित अभिप्राय है कि केवल ज्ञानसे ही मोक्ष होता है।
यदि दोनोंका समुच्चय सम्भव होता तो ज्ञान और कर्म इन दोनोंमेंसे एकको निश्चय करके कहो, इस प्रकार एक ही बात कहनेके लिये अर्जुनकी प्रार्थना नहीं बन सकती।
इसके सिवा 'कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम्' इस निश्चित कथनसे भगवान् भी अर्जुनके लिये (आगे) ज्ञाननिष्ठा असम्भव दिखलायेंगे।
हे जनार्दन! यदि कर्मोंकी अपेक्षा ज्ञानको आप श्रेष्ठ मानते हैं (तो हे केशव! मुझे इस हिसारूप क्रूर कर्ममें क्यों लगाते हैं?)
यदि ज्ञान और कर्म दोनोंका समुच्चय भगवान्को सम्मत होता तो फिर 'कल्याणका वह एक साधन कहिये' 'कर्मोंसे ज्ञान श्रेष्ठ है' इत्यादि वाक्योंद्वारा अर्जुनका ज्ञानसे कर्मोंको पृथक् करना अनुचित होता।
क्योंकि (समुच्चय-पक्षमें) कर्मकी अपेक्षा उस (ज्ञान)-का फलके नाते श्रेष्ठ होना सम्भव नहीं।
तथा भगवान्ने कर्मोंकी अपेक्षा ज्ञानको कल्याण-कारक बतलाया और मुझसे ऐसा कहते हैं कि 'तू अकल्याणकारक कर्म ही कर' इसमें क्या कारण है—यह सोचकर अर्जुनने भगवान्को उलाहना-सा देते हुए जो ऐसा कहा कि 'तो फिर हे केशव! मुझे इस हिसारूप घोर क्रूर कर्ममें क्यों लगाते हैं?' वह भी उचित नहीं होता।
यदि भगवान्ने स्मार्त-कर्मके साथ ही ज्ञानका समुच्चय सबके लिये कहा होता एवं अर्जुनने भी ऐसा ही समझा होता, तो उसका यह कहना कि 'फिर हे केशव! मुझे घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं?' कैसे युक्तियुक्त हो सकता?

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiमग आइका अर्जुनें म्हणितलें । देवा तुम्हीं जें वाक्य बोलिले । तें निकें म्यां परिसलें । कमळापती ॥ १ ॥
तेथ कर्म आणि कर्ता । उरेचिना पाहतां । ऐसें मत तुझें अनंता । निश्चित जरी ॥ २ ॥
तरी मातें केवी हरी । म्हणसी पार्था संग्रामु करीं । इये लाजसीना महाघोरीं । कर्मीं सुता ॥ ३ ॥
हां गा कर्म तूंचि अशेष । निराकारासी निःशेष । तरी मजकरवीं हें हिंसक । कां करविसी तूं ॥ ४ ॥
तरीं हेंचि विचारीं हृषीकेशा । तूं मानु देसी कर्मलेशा । आणि येसणी हे हिंसा । करवित अहासी ॥ ५ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(3.1) फिर अर्जुन ने कहा - हे देव, हे कृपानिधि! आपके वचन मैंने भलीभाँति सुने।
(3.2) आपने कहा कि उस आत्मस्वरूप में कर्म और कर्ता रहते ही नहीं, हे श्रीअनन्त! यह यदि आपका निश्चित मत हो
(3.3) तो हे श्रीहरि! मुझे युद्ध के लिए प्रोत्साहन दे, इस महाघोर कर्म में डालते हुए आपको संकोच क्यों नहीं होता?
(3.4) अजी, आप ही सब कर्म का सर्वथा निषेध करते हैं, तो मुझसे ऐसा हिंसक कर्म क्यों कराते हैं?
(3.5) हे श्रीहृषीकेश! आप ही विचार कर देखिए कि आप लेशमात्र भी कर्म को भला नहीं समझते, और मुझसे इतनी बड़ी हिंसा कराते हैं!

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— द्वितीय अध्याय में भगवान् ने स्थितप्रज्ञ के जितने भी लक्षण बतलाये हैं वे संन्यासी में ही घट सकते हैं। इसलिए उन्हें संन्यासी के लिये ही समझना चाहिये। जगद्गुरु श्री शङ्कराचार्यजी का सिद्धान्त है कि निष्काम कर्म और निष्काम उपासना से अन्तःकरण शुद्ध होता है, अन्तःकरण शुद्ध होने पर तीव्र जिज्ञासा होती है और तीव्र जिज्ञासा से तीव्र वैराग्य उत्पन्न होता है, तब संन्यास ग्रहण किया जाता है। संन्यास के पश्चात् श्रवण का अधिकारी होता है, क्योंकि 'संन्यस्य श्रवणं कुर्यात्' ऐसी शास्त्र की विधि है। जब अधिकारी होकर वेदान्त श्रवण करता है तो गुरुदेव महावाक्य का उपदेश करते हैं। उससे ज्ञान होता है। ज्ञान होने पर ब्रह्मभ्यास के द्वारा जीवन्मुक्ति का विलक्षण आनन्द प्राप्त करता है। तब विदेह मुक्ति होती है। यही दूसरे अध्याय में बतलाया है और यही योगवासिष्ठ में कच को बृहस्पतिजी ने और रामगीता में लक्ष्मणजी को श्रीराम ने बताया था कि कैवल्य मुक्ति तो तत्त्व ज्ञान से ही होती है।
भगवान् श्रीकृष्ण ने 'अशोच्यानन्वशोचस्त्वै' से विवेक का प्रतिपादन आरम्भ किया। 'नासतो विद्यते भावो' से सजातवाद का निरूपण किया। 'अच्छेद्योऽयमदाह्योऽय' आदि से ज्ञानी गुरु की दुर्लभता बतायी। 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्यं' आदि से आत्मा को अविनाशी बतलाया। 'आश्चर्यवत्यश्यति' आदि से यह बतलाया कि भद्र पुरुष कभी कुमार्ग में नहीं जाता। 'भोगैश्वर्यप्रसक्तानां' आदि से यह संवैत किया कि विषयासक्त को ज्ञान नहीं होता। 'दूरेण ह्यवरं कर्म' आदि से कर्म को ज्ञान का साधन कहा। फिर निष्काम कर्म की श्रेष्ठता बतलायी और अन्त में स्थितप्रज्ञ का प्रकरण कहा। फिर निष्काम कर्म की श्रेष्ठता बतलायी और अन्त में स्थितप्रज्ञ का प्रकरण कहा। उसमें
अभ्यास की विशेषता बतलायी, जिससे ज्ञान के अभिमान में किसी प्रपञ्च में न फँस जाय। और कहा कि जब तक शरीर रहे विदेहकैवल्यपर्यन्त अभ्यास करता रहे। इस प्रकार इस अध्याय में निवृत्ति मार्ग की मुख्यता कहते हुए सांख्ययोग का वर्णन किया। अर्थात् यह स्पष्ट किया कि गीता निवृत्तिपरक है। ज्ञान अन्तःकरण की शुद्धि के बिना हो नहीं सकता, इसलिये अब तीसरे अध्याय में अन्तःकरण-शुद्धि के लिए कर्म का प्रतिपादन करेंगे। द्वितीय अध्याय में पहले सांख्ययोग और फिर निष्काम कर्म का प्रतिपादन किया तथा दोनों निष्ठाओं में ज्ञाननिष्ठा को श्रेष्ठ बतलाया। इसलिये अर्जुन को शङ्का हुई कि जब आप ज्ञानयोग को श्रेष्ठ बतलाते हैं तो कर्मयोग में क्यों प्रवृत्त करते हैं, क्योंकि कर्म में तो कष्ट ही होता है—
भावार्थ— अर्जुन बोला— जनार्दन! यदि आपके विचार से कर्मयोग की अपेक्षा बुद्धियोग (ज्ञानयोग) श्रेष्ठ है तो हे केशव! मुझे घोर (युद्धरूप हिंसात्मक) कर्म में क्यों लगाते हैं?
व्याख्या— इसके उत्तर में भगवान् ने कई स्थानों में ऐसा भी कहा है कि निष्काम कर्म करते हुए भी मनुष्य को परमश्रेय (मोक्ष) की प्राप्ति हो जाती है। परन्तु भिन्न-भिन्न निष्ठावाले अपने-अपने अनुयायियों की निष्ठा दृढ़ करने के लिये उनका अपने-अपने सिद्धान्तनुसार अर्थ करते हैं। ज्ञाननिष्ठा वाले उनका ज्ञानपरक अर्थ लगाते हैं। और कर्मनिष्ठा वाले कर्म परक। भगवान् ने स्वयं न किसी को छोटा कहा है न बड़ा। परन्तु प्रसंगानुसार कहीं ज्ञाननिष्ठा को श्रेष्ठ बतलाया है, जैसे अध्याय २ श्लोक ४७ में। इसप्रकार मिले हुए से वचन सुनकर अर्जुन किंकर्तव्यविमूढ़ हो गया और भगवान् से बोला—
Swami Ramsukhdas · Modern
HindiOn verses 3.1–3.2
‘जनार्दन’—इस पदसे अर्जुन मानो यह भाव प्रकट करते हैं कि हे श्रीकृष्ण! आप सभीकी याचना पूरी करनेवाले हैं; अतः मेरी याचना तो अवश्य ही पूरी करेंगे।
‘ज्यायसी चैत्कर्मणसे ... नियोजयसि केशव’—मनुष्यके अन्तःकरणमें एक कमजोरी रहती है कि वह प्रश्न करके उत्तरके रूपमें भी वक्तासे अपनी बात अथवा सिद्धान्तका ही समर्थन चाहता है। इसे कमजोरी इसलिये कहा गया है कि वक्ताके निर्देशका चाहे वह मनोऽनुकूल हो या सर्वथा प्रतिकूल, पालन करनेका निश्चय ही शूरवीरता है, शेष सब कमजोरी या कायरता ही कही जायगी। इस कमजोरीके कारण ही मनुष्यको प्रतिकूलता सहनेमें कठिनाईका अनुभव होता है। जब वह प्रतिकूलताको सह नहीं सकता, तब वह अच्छाईका चोला पहन लेता है अर्थात् तब भलाईके वेशमें बुराई आती है। जो बुराई भलाईके वेशमें आती है, उसका त्याग करना बड़ा कठिन होता है। यहाँ अर्जुनमें भी हिंसा-त्यागरूप भलाईके वेशमें कर्तव्य-त्यागरूप बुराई आयी है। अतः वे कर्तव्य-कर्मसे ज्ञानको श्रेष्ठ मान रहे हैं। इसी कारण वे यहाँ प्रश्न करते हैं कि यदि आप कर्मसे ज्ञानको श्रेष्ठ मानते हैं, तो फिर मुझे युद्धरूप घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं?
भगवान्ने दूसरे अध्यायके उन्तालीसवें श्लोकमें ‘बुद्धियोगे’ पदसे समबुद्धि-(समता-) की ही बात कही थी; परन्तु अर्जुनने उसको ज्ञान समझ लिया। अतः वे भगवान्से कहते हैं कि हे जनार्दन! आपने पहले कहा कि ‘मैंने सांख्यमें यह बुद्धि कह दी, इसीको तुम योगके विषयमें सुनो। इस बुद्धिसे युक्त हुआ तू कर्मबन्धनको छोड़ देगा।’ परन्तु कर्मबन्धन तभी छूटेगा, जब ज्ञान होगा। आपने यह भी कह दिया कि ‘बुद्धियोग अर्थात् ज्ञानसे कर्म अत्यन्त निकृष्ट हैं’ (दूसरे अध्यायका उन्चासवाँ श्लोक)। अगर आपकी मान्यतामें कर्मसे ज्ञान श्रेष्ठ है, उत्तम है, तो फिर मेरेको शास्त्रविहित यज्ञ, दान, तप आदि शुभ कर्मोंमें भी नहीं लगाना चाहिये, केवल ज्ञानमें ही लगाना चाहिये। परन्तु इसके विपरीत आप मेरेको युद्ध-जैसे अत्यन्त क्रूर कर्ममें, जिसमें दिनभर मनुष्योंकी हत्या करनी पड़े, क्यों लगा रहे हैं?
पहले अर्जुनके मनमें युद्ध करनेका जोश आया हुआ था और उन्होंने उसी जोशमें भरकर भगवान्से कहा कि
‘हे अच्युत! दोनों सेनाओंके बीचमें मेरे रथको खड़ा कर दीजिये, जिससे मैं यह देख लूँ कि यहाँ मेरे साथ दो हाथ करनेवाला कौन है।’ परन्तु भगवान्ने जब दोनों सेनाओंके बीचमें भीष्म और द्रोणके सामने तथा राजाओंके सामने रथ खड़ा करके कहा कि ‘तू इन कुरुवंशियोंको देख’, तब अर्जुनका कौटुम्बिक मोह जाग्रत हो गया। मोह जाग्रत होनेसे उनकी वृत्ति युद्धसे, कर्मसे उपरत होकर ज्ञानकी तरफ हो गयी; क्योंकि ज्ञानमें युद्ध-जैसे घोर कर्म नहीं करने पड़ते। अतः अर्जुन कहते हैं कि आप मेरेको घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं?
यहाँ ‘बुद्धिः’ पदका अर्थ ‘ज्ञान’ लिया गया है। अगर यहाँ ‘बुद्धिः’ पदका अर्थ ‘समबुद्धि’ (समता) लिया जाय तो व्यामिश्र वचन सिद्ध नहीं होगा। कारण कि दूसरे अध्यायके अड़तालीसवें श्लोकमें भगवान्ने अर्जुनको योग-(समता-) में स्थित होकर कर्म करनेकी आज्ञा दी है। व्यामिश्र वचन तभी सिद्ध होगा, जब अर्जुनकी मान्यतामें दो बातें हों और तभी यह प्रश्न बनेगा कि अगर आपकी मान्यतामें कर्मसे ज्ञान श्रेष्ठ है, तो फिर मेरेको घोर कर्ममें क्यों लगाते हैं? दूसरी बात, भगवान्ने आगे अर्जुनके प्रश्नके उत्तरमें दो निष्ठाएँ कही हैं—ज्ञानियोंकी निष्ठा ज्ञानयोगसे और योगियोंकी निष्ठा कर्मयोगसे। इससे भी अर्जुनके प्रश्नोंमें ‘बुद्धिः’ पदका अर्थ ‘ज्ञान’ लेना युक्तिसंगत बैठता है।
कोई भी साधक श्रद्धापूर्वक पूछनेपर ही अपने प्रश्नका सही उत्तर प्राप्त कर सकता है। आक्षेपपूर्वक शंका करनेसे सही उत्तर प्राप्त कर पाना सम्भव नहीं। अर्जुनकी भगवान्पर पूर्ण श्रद्धा है; अतः भगवान्के कहनेपर अर्जुन अपने कल्याणके लिये युद्ध-जैसे घोर कर्ममें भी प्रवृत्त हो सकते हैं—ऐसा भाव उपर्युक्त प्रश्नसे प्रकट होता है।
‘व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे’—इन पदोंमें अर्जुनका भाव है कि कभी तो आप कहते हैं कि कर्म करो ‘कुरु कर्माणि’ (२।४८) और कभी आप कहते हैं कि ज्ञानका आश्रय लो—‘बुद्धौ शरणमन्विच्छ’ (२।४९)। आपके इन मिले हुए वचनोंसे मेरी बुद्धि मोहित-सी हो रही है अर्थात् मैं यह स्पष्ट नहीं समझ पा रहा हूँ कि मेरेको कर्म करने चाहिये या ज्ञानकी शरण लेनी चाहिये।
यहाँ दो बार ‘इव’ पदके प्रयोगसे भगवान्पर अर्जुनकी
श्रद्धाका द्योतन हो रहा है। श्रद्धाके कारण अर्जुन भगवान्के वचनोंको ठीक मान रहे हैं और यह भी समझ रहे हैं कि भगवान् मेरी बुद्धिको मोहित नहीं कर रहे हैं। परन्तु भगवान्के वचनोंको ठीक-ठीक न समझनेके कारण अर्जुनको भगवान्के वचन मिले हुए-से लग रहे हैं और उनको ऐसा दीख रहा है कि भगवान् अपने वचनोंसे मेरी बुद्धिको मोहित-सी कर रहे हैं। अगर भगवान् अर्जुनकी बुद्धिको मोहित करते तो फिर अर्जुनके मोहको दूर करता
**परिशिष्ट भाव**—जबतक संसारकी सत्ता मानते हैं, तभीतक कर्म घोर या सौम्य दीखता है। कारण कि संसारकी सत्ता माननेसे कर्मकी तरफ दृष्टि रहती है, अपने कर्तव्यकी तरफ नहीं। अपने कर्तव्यकी तरफ दृष्टि रहनेसे कर्म घोर या सौम्य नहीं दीखता।
**सम्बन्ध**—अब आगेके तीन (तीसरे, चौथे और पाँचवें) श्लोकोंमें भगवान् अर्जुनके 'व्यामिश्रेणेव वाक्येन' (मिले हुए-से वचनों) पदोंका उत्तर देते हैं।
श्रीभगवानुवाच
If the steadfast practice of meditation is the only means to Self-realisation, then how can one accept the idea that commitment to action (Karma Yoga) also leads to Self-realisation? —this is the question.
It was taught before that steadfast dedication to mind-development as the means to attain Self-realisation would arise through the cessation of activities of the senses, including mental activity in relation to their respective objects such as sound etc.
If Self-realisation is to be attained through the cessation of the activities of the senses, then surely I should be encouraged to relinquish all actions and engage myself solely in the practice of meditation.
Why then, do you encourage me to engage in this dreadful deed, which is a sense-activity and is thus an obstacle to Self-realisation?