Bhagavad Gītā · Chapter 9 · Rāja Vidyā Rāja Guhya Yoga
यान्ति देवव्रता देवान् पितृ़न्यान्ति पितृव्रताः
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्
॥ ९.२५ ॥
yānti devavratā devān pitṛ़nyānti pitṛvratāḥ|
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino'pi mām||
Word meanings
देवव्रताः = worshippers of the gods
देवान् = the gods
यान्ति = follow
पितृव्रताः = worshippers of the ancestors
पितृन् = the ancestors
यान्ति = follow
भूतेज्याः = worshippers of spirits
भूतानि = the spirits
यान्ति = follow
मद्याजिनः = worshippers of me
माम् = me
अपि = indeed
यान्ति = follow
Translation
Those who are vowed to gods go to the gods; those who are vowed to the manes reach « the manes; those who adore the spirits reach the spirits and those who worship Me come to My Me alone. (That is why My devotees are no 7: ij longer subject to birth and death). (25) Uj
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishOn verses 9.24–9.28
“कारणमाह, अविधिपूर्वकत्वे - अहं हि इति ||” - Though not in the prescribed manner, the Supreme Lord himself is the ultimate goal of worship.
“फलं विविच्याऽह - यान्ति इति ||” - the devotee receives different kinds of fruits.
“दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यो महत्वादित्याशङ्क्याऽह - पत्रम् इति | नत्वविहितपत्रादि | तस्यापराधत्वोक्तेवां राहादौ | भक्त्यैवाह तुष्ट इति भावः | भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च || इति भारते | एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः | एकान्तभक्तिगोविन्दे यत् सर्वत्राऽस्मदर्शनम् || इति भागवते |” - For the weak worship is possible even by offering mere leaf to the Most Supreme of all the Gods, but not by unrighteous means thus says Sri Krishna. Unrighteous offerings do not bring desired good results, thus in Varaha Puraana. By communion (भक्ति) alone does the Lord become contented, this is the purport. “One who is in communion with the Lord is revered by all”, thus in Bharata. “By these means alone the man is considered in this world to be beyond his self-interest. Unified communion in Govinda, which is realisation of the all-pervading Self”.
“अतो यत् करोषि |” Whatever is offered (with devotion).

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglishOn verses 9.24–9.28
“मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोऽपि नाभितो जानन्ति तत्त्वेन । सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । यस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्यं तमो ध्रुवम् ॥ इति च । मोघाशा मोघकर्मणः इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्जविशयं मिथ्याज्जानिविषयं वा च्यवन्ति ते इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वाऽपि ब्रह्मादिनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥” – Even as they propitiate for His pleasure, they worship the Supreme Lord in true spirit, with or without proper knowledge, says Sri Krishna. He who does not experience Kehava on receiving the boons from other gods, the meritorious deeds of such one being full of delusion lead him to the eternal world of ignorance. मोघाशा मोघकर्मण means the deluded actions done by deluded men. Consequently they are not merely the result of non-awareness of the Lord but also of improper knowledge of the Lord. Therefore, without knowing the supremacy of the Sri Vishnu only knowing the members of his family-group, like Brahma and others, the propitiation of those other gods brings them again in this world.

Jñāneśvar · Vārkarī
English25 *'Devotees of Gods repair unto the Gods; the devotees of Manes repair unto the Manes; the worshippers of Elemental Beings repair unto those Beings: those who worship Me likewise repair unto Me.* (355)
Worshippers of gods are united at death to the gods to whom they are devoted in thought, word and deed: and those that betake themselves to ancestral worship, at the end of their life, go to the abode of ancestors; those again, that propitiate the Gods and spirits and other petty Gods, as Divine beings supreme, practising magic, charms and black art (जारणमारण) are joined to the order of those Ghosts and Spirits; in this way their acts of faith bear fruit proper to their desires with the fall of their bodies. There are those, whose eyes are filled with the vision of My presence, and who hear only My praise with their ears, whose minds meditate upon Me, and whose words sing My praise. Everywhere in all things they bow to My Divine being with all their heart and soul. All their charities and acts of faith flow into the path of devotion to Me. On Me centres all their learning and lore: both inward and outward, their one exclusive joy is being one with Me; their entire life is dedicated to My worship. All their self-relation is turned to Me, to extol My divine glory: to own God's knowledge is all their avarice: they are passionate with the passion for God: their love is to nothing else but to God: being lost in My being out of divine madness, they are unmindful of the world. By God-realization alone, all their scriptural lore bears fruit: their mystic utterance of My name, is a power to unite with Me; thus they have worshipped Me in all their life and actions. Surely are they already united to Me on this side of death; how then would they go any where else after death? Therefore, all those sacrificers and devotees who dedicate themselves to Me in all actions, are united with My eternal life. Oh Arjuna, without ungrudging self-surrender none can enjoy the supreme bliss of My eternal life. No external ceremonial leads one into that eternal life. Little does he know indeed that vaunts his knowledge; the showing off of self-realization is itself an imperfection: a shallow mind is his who boasts of his divine perfection. Similarly, all tall talk, Oh Kiriti, of their sacrifices, charities and austerities is not worth a straw. Just see, is there one who excels the *Vedas* in knowledge, or is there any one who outshines the *Shesha* in eloquence? That very *Shesha* shrinks into himself under My divine resting place, while the very *Vedas* even turn, being confounded, into saying “Neti, Neti” (“Do not know”.) The great primeval sages like Sanaka and others were struck with maddening wonder. In the practice of austere penances, who, indeed, can hold a candle to the God Shiva, the Shoolapāni (शूळपाणी holder of the trident)? Yet he too, dropping all pride, in all humility bears on his head the holy water that washes My feet. Oh, who indeed is there that is richer than the Goddess Lakshmi, in whose home the very deities of abundance and prosperity (ऋद्धिमिद्धि) work as maids of honour? If the toy-houses (घरकुली) made by them (Deities Riddhi-Siddhi) become the dwelling places of Gods, would not the great Indra and other Gods become her playthings? When out of displeasure with her toys, she (Goddess Lakshmi) breaks them (toy-houses) even the great Indra and other Gods turn into beggars, while any trees that chance to be sighted by Lakshmi are converted into Kalpataru trees. Even the principal queen Lakshmi, whose biddings are done by such powerful heavenly maids of honour—shrinks into insignificance as regards divine worthiness. Lakshmi too dropped all her pride in a whole-hearted self-surrender, before she was allowed by divine grace, the good luck of washing the God’s feet. Therefore, cast off all pride of place, throw away vanity and learning and bow in all humility to all—one and all in all, and then become worthy of life divine. Even the Moon pales when the Sun of thousand rays comes forth; how then the glow-worm could go boasting of its own brilliance before the sun? Where the greatness of the goddess Lakshmi or the austerities of God Shiva are beggared into nothing, what avails the meanest power of ordinary mortals? Therefore, all self-conceit and pride of strength must be left off, and all vanity of virtue and excellence, and of good qualities or vainglory of riches must be waived to become worthy of union with Me.
Swami Ramsukhdas · Modern
English[In the preceding verse, the Lord declared, that He is the enjoyer of all sacrifices, and the Lord of the entire universe. But, those who instead of, regarding Him as the enjoyer and the Lord, themselves become enjoyers and the Lord, have a fall. Now, in this verse, He explains, how they fall.]
'Yānti devavratā devān'—Those, who do not know reality, about the Lord, but hanker after worldly pleasures and prosperity, worship other gods, and follow rites, relating to them (Gītā 7/20). Those gods, carry their devotees to their abodes, but they have
to return from there, because all the worlds from the abode of Brahmā downwards, are subject to return (Gītā 8/16).
In the twenty-third verse, the Lord declares, that those devotees who worship other gods, also worship Him alone, though not with a proper approach. It means, that those devotees do not know, that all is God. Their aim of worship, is to get worldly pleasures and prosperity, so they fall. If they had worshipped, either the Lord or even gods, without having any desire, they instead of attaining the gods, would have attained, the Lord. Had they not desired anything, from the gods (as manifestation of the Lord), and the Lord and even if the Lord and the gods had offered them, they should have declined the offer. They should have rather responded, 'O Lord! You are ours, and we are Yours. Had the worldly things (pleasures and prosperity) been more valuable than this affinity with You, we would have desired or begged of You. But there is nothing more valuable, than this affinity. So why should we beg?' Having such sentiments, they would have become a source of bliss to Him, and they would not have attained, the perishable and inferior, celestial world.
'Pitṛśānti pitṛvratāḥ'—Those, who want their desires to be satisfied, worship the manes, by regarding them as their favourite deity. But the greatest desire, that can be satisfied by the manes, is that they can take their devotees, to their abode.
'Bhūtāni yānti bhūtejyā'—Persons possessing the mode of ignorance (darkness), worship the spirits and ghosts, to fulfil their worldly desires. They worship spirits at night, on the cremation ground with meat, wine and incantations etc. The maximum benefit they can get is that those evil-spirits, can fulfil their worldly desires. But after death, they go to the spirits i.e., become evil-spirits.
'Yānti madyājino'pi mām'—Those, who think of Me and worship Me, with exclusive devotion, attain Me, certainly.
An Important Fact
Those, who worship other gods, manes and spirits etc., for worldly pleasures and prosperity, have to go to hell or to follow, the cycle of birth and death in eighty-four lac forms of lives. In human birth, by having affinity of love with God, they could be a source of bliss to Him. But being engrossed in cheap worldly desires, they adore petty gods, manes and evil-spirits, and thereby get entangled in a vicious circle. Therefore, they should devote themselves only to God, very cautiously. If they worship the Lord, they can attain Him. Or if they worship others regarding them as manifestation of the Lord, without a desire for the fruit of worship, they can attain Him. Regarding them, as separate from the Lord, and having a desire for fruit, these are the two causes of downfall.
Birth as an evil-spirit is very bad, impure and so, is their worship. So those who worship spirits, have a sure downfall, because, they can never behold them as a manifestation of God,* nor can serve them, without a selfish motive.
Here is an anecdote. There was a man, who worshipped a female spirit, called 'Karṇa' (she when under the control of someone, is said to, reveal to him all secrets). When anyone went to him, to get an answer for his question, he could know the question, and would answer it. He earned a lot of money. Someone wanted to learn his secret. He said, that he applied excreta to his ear and with the help of 'Karṇa' a female spirit, he come to know, the question and answer into my ear. But at the time of his death he wanted to run to the bank of the river Narmadā, so that he could attain salvation. But that female evil-
* If a devotee regards an evil-spirit as the manifestation of God, the evil-spirit attains emancipation and the devotee has a vision of God. Once the devotee, Nāmādeva saw an evil-spirit of a very big size. Nāmādeva prayed to it by regarding it as his favourite deity with the result that the evil-spirit attained emancipation and God revealed Himself to him.
spirit presented herself, as a female hog, and killed him. Thus, she took him to her abode. So, the worship of spirits, is forbidden.
But strivers, can offer oblations of food and water, to evil-spirits and ghosts, so that they may be liberated, from the life of evil-spirits. Even, saints and great souls, have done so.
**Appendix**—The term 'Vrata' mean precept (rule). Therefore the term 'devavrata' means—to follow precepts relating to the worship of gods (Gītā 7/20). By taking refuge in God, performance of action for Him is 'worship to God'—'Svakarmaṇā tamabhyarcya siddhiṁ vindati mānavaḥ' (Gītā 18/46).
If all actions are offered to God, it is worship to God (Gītā 9/27). If actions are performed in a disinterested manner and they are offered to God, then no forbidden action can be performed because it is due to desire only that forbidden actions are done (Gītā 3/36-37).
In fact all is the manifestation of God. But he who assumes (accepts) any other entity besides God, does not attain salvation. Even if he goes to the highest worlds, he has to return from there to this mortal world (Gītā 8/16).
*Link:—An idea may come to the mind of people, that when access even to the minor gods, is not easy, access to the Lord should be, very difficult. The Lord clarifies the point now.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritयान्ति गच्छन्ति देवव्रताः देवेषु व्रतं नियमो भक्तिश्च येषां ते देवव्रताः देवान् यान्ति । पितॄन् अग्निष्वात्तादीन् यान्ति पितृव्रताः श्राद्धादिक्रियापराः पितृभक्ताः । भूतानि विनायकमातृगणचतुर्भगिन्यादीनि यान्ति भूतेज्याः भूतानां पूजकाः । यान्ति मद्याजिनः मद्यजनशीलाः वैष्णवाः मामेव यान्ति । समाने अपि आयासे मामेव न भजन्ते अज्ञानात्, तेन ते अल्पफलभाजः भवन्ति इत्यर्थः ॥ न केवलं मद्भक्तानां अनावृत्तिलक्षणं अनन्तफलम्, सुखाराधनश्च अहम् । कथम् ? --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiजो भक्त अन्य देवताओंकी भक्तिके रूपमें अविधिपूर्वक भी मेरा पूजन करते हैं उनको भी यज्ञका फल अवश्य मिलता है। कैसे ? (सो कहा जाता है—)
जिनका नियम और भक्ति देवोंके लिये ही है वे देव-उपासकगण देवोंको प्राप्त होते हैं। श्राद्ध आदि क्रियाके परायण हुए पितृभक्त अग्निष्वात्तादि पितरोंको पाते हैं। भूतोंकी पूजा करनेवाले विनायक, षोडशमातृकागण और चतुर्भगिनी आदि भूतगणोंको पाते हैं तथा मेरा पूजन करनेवाले वैष्णव भक्त अवश्यमेव मुझे ही पाते हैं। अभिप्राय यह कि समान परिश्रम होनेपर भी वे (अन्य देवोपासक) अज्ञानके कारण केवल मुझ परमेश्वरको ही नहीं भजते इसीसे वे अल्प फलके भागी होते हैं

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiमनें वाचा करणीं । जयांचीं भजनें देवांचिया वाहणी । ते शरीर जातियेक्षणीं । देवचि जाले ॥ ३५५ ॥
अथवा पितरांचीं व्रतें । वाहती जयांचीं चित्तें । जीवित सरलिया तयांतें । पितृत्व वरी ॥ ३५६ ॥
कां क्षुद्रदेवतादि भूतें । तियेंचि जयांचीं परमदैवतें । जींहीं अभिचारिकीं तयांतें । उपासिलें ॥ ३५७ ॥
तयां देहांची जवनिक फिटली । आणि भूतत्वाची प्राप्ती जाहली । एवं संकल्पवशें फळलीं । कर्में तयां ॥ ३५८ ॥
मग मीचि डोळां देखिला । जींहीं कानीं मीचि ऐकिला । मनीं मी भाविला । वानिला वाचा ॥ ३५९ ॥
सर्वांगीं सर्वाठायीं । मीचि नमस्कारिला जिहीं । दानपुण्यादिकें जें कांहीं । तें माझियाचि मोहरा ॥ ३६० ॥
जिहीं मातेंचि अध्ययन केलें । जे आंतबाहेर मियांचि धाले । जयांचे जीवित्व जोडलें । मजचिलागीं ॥ ३६१ ॥
जे अहंकारु वाहत आंगीं । आम्ही हरीचे भूषावयालागीं । जे लोभिये एकचि जगीं । माझेनि लोभें ॥ ३६२ ॥
जे माझेनि कामें सकाम । जे माझेनि प्रेमें सप्रेम । जे माझिया भुली सभ्रम । नेणती लोक ॥ ३६३ ॥
जयांचीं जाणती मज शास्त्रें । मी जोडें जयाचेनि मंत्रें । ऐसे जे चेष्टामात्रें । भजले मज ॥ ३६४ ॥
ते मरणाऐलीचकडे । मज मिळोनि गेले फुडे । मग मरणीं आणिकीकडे । जातील केविं ॥ ३६५ ॥
म्हणोनि मद्याजी जे जाहाले । ते माझिया सायुज्या आले । जिहीं उपचारमिषें दिधलें । आपणपें मज ॥ ३६६ ॥
पैं अर्जुना माझां ठायीं । आपणपेवीण सौरसु नाहीं । मी उपचारीं कवणाही । नाकळें गा ॥ ३६७ ॥
एथ जाणिव करी तोचि नेणे । आथिलेंपण मिरवी तेंचि उणें । आम्ही जाहलों ऐसें जो म्हणे । तो कांहींचि नव्हे ॥ ३६८ ॥
अथवा यज्ञदानादि किरीटी । कां तपें हन जे हुटहुटी । ते तृणा एकासाठीं । न सरे एथ ॥ ३६९ ॥
पाहें पां जाणिवेचेनि बळें । कोण्ही वेदापासूनि असे आगळें । कीं शेषाहूनि तोंडागळें । बोलकें आथी ॥ ३७० ॥
तोही आंथरुणातळवटी दडे । येरु नेति नेति म्हणोनि बहुडे । एथ सनकादिक वेडे । पिसे जाहले ॥ ३७१ ॥
करितां तापसांची कडसणी । कवणु जवळां ठेविजैल शूळपाणी । तोहि अभिमानु सांडूनि पायवणी । माथां वाहे ॥ ३७२ ॥
नातरी आथिलेपणें सरिसी । कवणी आहे लक्ष्मियेऐसी । श्रियेसारिखिया दासी । घरीं जियेतें ॥ ३७३ ॥
तियां खेळतां करिती घरकुली । तयां नामें अमरपुरें जरि ठेविलीं । तरि न होती काय बाहुलीं । इंद्रादिक तयांचीं ॥ ३७४ ॥
तयां नावडोनि जेव्हां मोडती । तेव्हां महेंद्राचे रंक होती । तियां झाडां येउते जयां पाहती । ते कल्पवृक्ष ॥ ३७५ ॥
ऐसें जियेचियां जवळिकां । सामर्थ्य घरींचियां पाइकां । ते लक्ष्मी मुख्यनायका । न मनेचि एथ ॥ ३७६ ॥
मग सर्वस्वें करुनि सेवा । अभिमान सांडूनि पांडवा । ते पाय धुवावयाचिया दैवा । पात्र जाहाली ॥ ३७७ ॥
म्हणोनि थोरपण पऱ्हांचि सांडिजे । व्युत्पत्ति आघवी विसरिजे । जैं जगा धाकुटें होइजे । तैं जवळीक माझी ॥ ३७८ ॥
अगा सहस्त्रकिरणाचिये दिठी । पुढा चंद्रुही लोपे किरीटी । तेथ खद्योत का हुटहुटी । आपुलेनि तेजें ॥ ३७९ ॥
तैसें लक्ष्मियेचें थोरपण न सरे । जेथ शंभूचेंही तप न पुरे । तेथ येर प्राकृत हेंदरें । केविं जाणों लाहे ॥ ३८० ॥
यालागीं शरीरसांडोवा कीजे । सकळगुणांचें लोण उतरिजे । संपत्तिमदु सांडिजे । कुरवंडी करुनी ॥ ३८१ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(9.355) जो मन, वाचा और इन्द्रियों से देवों के ही निमित्त भजन करते हैं वे शरीर छोड़ने के साथ ही देवरूप हो जाते हैं।
(9.356) अथवा जिनके चित्त पितरों के व्रत धारण करते हैं उन्हें जीवन समाप्त होते ही पितृत्व प्राप्त होता है।
(9.357) अथवा क्षुद्र देवता इत्यादि भूत ही जिनके परम-दैवत हैं, जो जारण-मारण कर्मों से उनकी भक्ति करते हैं,
(9.358) उन्हें देहरूपी जवनिका हटते ही भूतत्व की प्राप्ति होती है एवं उनके संकल्पानुसार ही उनके कर्म उन्हें फल देते हैं! (9.359) परन्तु जो नेत्रों से मुझे ही देखते हैं, कानों से मुझे ही सुनते हैं, मन से मेरा ही चिन्तन करते हैं, वाचा से मेरा ही वर्णन करते हैं,
(9.360) जो सर्वांग से सर्वत्र मुझे ही नमस्कार करते हैं, दान-पुण्य इत्यादि जो कुछ करते हैं, वह मेरे ही उद्देश्य से,
(9.361) जो मेरा ही अध्ययन करते हैं, जो अन्तर्बाह्य मुझसे ही तृप्त हुए हैं, जिनका जीवन मेरे ही हेतु है,
(9.362) जो ऐसा अभिमान रखते हैं कि हम हरि के गुणानुवाद वर्णन करने लिए जन्मे हैं, जो एक मेरे ही लोभ के कारण जगत् में लोभी बने हैं,
(9.363) जो मेरी ही इच्छा से सकाम हैं, मेरे प्रेम से सप्रेम हैं, और मेरे ही भ्रम से सभ्रम हो जगत् की ओर नहीं देखते,
(9.364) जो शास्त्रों से मेरे ही ज्ञान का उपार्जन करते हैं, जो मन्त्रों से मेरी ही प्राप्ति करते हैं, इस प्रकार जो सम्पूर्ण क्रियाओं से मेरा भजन करते हैं
(9.365) वे वास्तव में मृत्यु के इस पार मुझमें मिल जाते हैं, तो फिर मृत्यु होने पर और दूसरा ओर कैसे जावेंगे? (9.366) अतएव जो मेरा यजन करनेहारे हैं, जिन्होंने सेवा के मिस से निज को मुझे ही समर्पित कर दिया है, उनकी मुझसे ही एकता हो जाती है।
(9.367) हे अर्जुन! आत्मसमर्पण किये बिना मेरे लिए प्रेम नहीं उत्पन्न होता। मैं किसी उपचार से वश नहीं होता।
(9.368) इस विषय में जो निज को ज्ञानी समझता है वही अज्ञानी है, जो बड़प्पन बघारता है वह उसकी न्यूनता है, और जो निज को कृतार्थ हुआ कहता है उसे कुछ भी प्राप्त नहीं हुआ रहता।
(9.369) अथवा हे किरीटी! यज्ञ, दान इत्यादि अथवा तप की जो प्रतिष्ठा है वह आत्मसमर्पण के सामने एक तृण की भी बराबरी नहीं रखती।
(9.370) देखो, ज्ञानबल में क्या कोई वेदों से श्रेष्ठ है? अथवा क्या कोई शेष से भी बड़ा वक्ता है?
(9.371) परन्तु वह भी मेरी शय्या के नीचे दब रहता है। और, वेद तो नेति नेति कह कर हट जाते हैं। इस विषय में सनकादिक भी पागल बन गये हैं।
(9.372) तपस्वियों का विचार कीजिए तो शंकर के तुल्य कौन है परन्तु वे भी अभिमान छोड़ कर मेरा चरणतीर्थ माथे पर धरते हैं। (9.373) अथवा सम्पन्नता में लक्ष्मी के समान कौन है जिसके घर में श्री जैसी दासियाँ हैं?
(9.374) वे खेल में जो घरौंदे हैं उन्हें अमरपुर कहा जा सकता है तथा क्या सचमुच में इन्द्र इत्यादि देवता उनकी गुड़ियाँ नहीं है?
(9.375) जब वे अप्रसन्न हो उन घरौंदों को तोड़ डालती हैं तब महेन्द्र के रंक रह जाते हैं। वे जिस वृक्ष की ओर देखने लगती हैं वही कल्पवृक्ष बन जाता है।
(9.376) जिनके घर की दासियों की ऐसी सामर्थ्य है उस मुख्य नायिका लक्ष्मी की भी यहाँ कुछ प्रतिष्ठा नहीं।
(9.377) हे पाण्डव! वह तो सब भावों से सेवा करके अभिमान को छोड़, पाँव पखारने की अधिकारिणी हुई है।
(9.378) इस लिए प्रतिष्ठा दूर छोड़ देनी चाहिए और विद्वत्ता सम्पूर्ण भूल जानी चाहिए। जगत् में जब अल्पत्व प्राप्त हो तभी मेरे सान्निध्य का लाभ होता है।
(9.379) अजी सूर्य की दृष्टि के सम्मुख चन्द्र का भी लोप हो जाता है, तो फिर खद्योत भला अपने प्रकाश से क्या प्रतिष्ठा पा सकता है? (9.380) वैसे ही जहाँ लक्ष्मी की भी प्रतिष्ठा नहीं चलती, जहाँ शंकर का तप भी पूरा नहीं पड़ता, वहाँ अन्य प्राकृत अज्ञानी जन मुझे कैसे जान सकते हैं?
(9.381) इसलिए शरीर का अभिमान छोड़ना चाहिए। मुझ पर से सब गुणों का रोई-नोन उतार कर सम्पत्ति के अभिमान की भी निछावर कर देनी चाहिए।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiभावार्थ— देवताओं के उपासक देवताओं को प्राप्त होते हैं, पितरों को पूजने वाले पितरों के लोक जाते हैं और भूतों को पूजने वाले भूतों को प्राप्त होते हैं। किन्तु मुझे पूजने वाले मुझ ही को पाते हैं।
व्याख्या— जो लोग स्त्री, पुत्र या धन आदि की कामना से भगवान् की उपासना करते हैं वे वास्तव में भगवान् के भक्त नहीं हैं। वे तो भगवान् की ओट में स्त्री-पुत्रादि के ही भक्त हैं। भगवान् के भक्त तो केवल भगवान् को ही चाहते हैं।
प्रश्न— भगवान् की उपासना कितने प्रकार की है?
उत्तर— यों तो सगुण-निर्गुण भेद से उपासना दो प्रकार है। निर्गुणोपासक योग-साधन के द्वारा परमात्मा की उपासना करते हैं। सगुणोपासना साकार-निराकार भेद से दो प्रकार की है। प्रधानतया आर्यसमाजी सगुण निराकारोपासक हैं। ईसाई-मुसलमान आदि भी इस कोटि में आ सकते हैं। ये लोग भगवान् में दया, कृपा, न्याय आदि दिव्य गुण तो मानते हैं परन्तु उसका कोई आकार नहीं मानते। साकारोपासना के इष्ट देव की लीला तथा स्वरूप आदि के भेद से अनेकों भेद हैं। किन्तु ये सभी उपासनाएँ मुख्यतया तीन भेदों में विभक्त की जा सकती हैं— वैधी, गौणी और अनुरागात्मिका। जो शास्त्रविधि या कुल परम्परा के अनुसार पूजनादि किये जाते हैं वह
वैधी उपासना कहलाती है। इसमें विधि-विधान की प्रधानता होती है इष्टदेव के गुण या भाव की प्रधानता नहीं होती। गौणी उपासना में इष्टदेव के गुण और प्रभाव पर दृष्टि रहती है। भगवान् के ऐश्वर्य को लक्ष्य करके उनकी भक्ति करना गौणी उपासना है। अनुरागात्मिका भक्ति में प्रेम की प्रधानता होती है। यहाँ न विधि-विधान का बन्धन होता है न ऐश्वर्य का आकर्षण। भगवान् अपने स्वजन होते हैं और स्वजन के समान ही उनमें सहज स्नेह होता है। भाव-भेद से यह पाँच प्रकार की है— शान्तभाव, दास्यभाव, सख्यभाव, वात्सल्यभाव और मधुर भाव। यह भगवान् में अत्यन्त अनुराग होने पर सबसे पीछे होती है। पहले तो ऐश्वर्य दृष्टि से ही भगवान् की भक्ति करनी चाहिए। जो आरम्भ से ही माधुर्य भक्ति करना चाहते हैं वे तो प्रायः संसार की ओर ही आकृष्ट हो जाते हैं। वे न तो माधुर्य को समझ सकते हैं और न उनका कल्याण ही होता है। माधुर्य तो शुद्ध प्रेम है। यह तो अनिर्वचनीय है—‘अनिर्वचनीयं प्रेमस्वरूपम्’। वास्तव में तो यह भावभक्ति भी शुद्ध माधुर्य नहीं है। यह तो माधुर्य की साधन है। प्रेम में कोई बड़ा-छोटा नहीं होता। यदि ऐसी बात न होती तो गोपियाँ उनके कैसे गुलचा लगातीं और उन्हें नाँच नचातीं। वहाँ शुद्ध आत्मीयता रहती है, सुन्दर-असुन्दर दृष्टि भी नहीं रहती। कहा भी है—
असुन्दरः सुन्दरशेखरो वा
गुणैर्विहीनो गुणिनां वरो वा।
द्वेषी मयि स्यात्करुणाम्बुधिर्वा
कृष्णः सः एवाद्य गतिर्ममायम्॥
प्रश्न— यह तो सगुण उपासना की बात हुई, निर्गुण उपासना किस प्रकार की जाती है?
उत्तर— यह प्रसंग तो बहुत बड़ा है, परन्तु मैं सूक्ष्म रूप से कहता हूँ। सुनो, घट-पट को अपने से अलग देखने पर बीच में जो संधि है वह तो स्थूल है। इसे स्थूल आकाश, भूताकाश या महाकाश कह सकते हैं। किन्तु जब नेत्र बन्द करके मनोराज्य करते हैं तो वहाँ
मानस सृष्टि दिखायी देती है। उस सृष्टि और मन के बीच में जो सन्धि है वह चित्ताकाश है। यह प्रतीत नहीं होता, अनुभव में आता है। उसमें स्थित होना ही निर्गुण उपासना है। इस उपासना को बोधवान् ही कर सकते हैं। अन्य निर्गुण उपासक तो अधिकतर स्थूल आकाश में ही अटक जाते हैं।
इसी प्रकार जाग्रत् भाव है और सुषुप्ति अभाव है इन दोनों की बीच की जो स्थिति है वह सन्धि है। सन्धि का जो साक्षी है वही स्वरूप है। सन्धि निर्विकल्प अवस्था है और साक्षी निर्विकल्प स्वरूप है। सन्धि स्वरूप नहीं है, वह तो निर्गुण वृत्ति है। जब घटाकार-पटाकार वृत्तियाँ होती हैं, तो ये 'सगुण वृत्ति' है और इन दोनों के बीच में निर्गुण वृत्ति रहती है। यह विषय अभ्यास का है, विचार का नहीं। श्री वशिष्ठ जी कहते हैं—
निद्रादौ जागरस्यान्ते यो भाव उपजायते। तं भावं भावयन् राम सदा तिष्ठ गतव्यथः॥
अथवा—
लयविक्षेपयोः सन्धौ मनस्तत्र निरामयम्। सा सन्धिः साधिता येन स मुक्तो नात्र संशयः॥
किन्तु यह सब निर्गुणोपासना है, आत्मा तो चिदाकाश है।
प्रश्न— स्वरूप को आकाश क्यों कहते हैं?
उत्तर— आकाश उसे कहते हैं जो सबको अवकाश दे। अर्थात् जिसमें सब रहें। आकाशादि जितना प्रपञ्च है वह स्वरूप के अन्तर्गत है, इसलिये उसे चिदाकाश कहते हैं।
प्रश्न— प्रेमी के क्या लक्षण हैं?
१. निद्रा के आरम्भ में और जागृति के अन्त में जो भाव रहता है, हे रामजी! उस भाव की ही भावना करते हुए निर्द्वन्द्व होकर रहो।
२. लय और विक्षेप की सन्धि में मन निर्विकार रहता है। जिसने उस सन्धि को साध लिया वह मुक्त ही है, इसमें सन्देह नहीं।
उत्तर—
नयनप्रीतिः प्रथमं चिन्तासङ्गस्ततोऽथ संकल्पः। जागरणं कृशता चाप्यरतिर्लज्जापरित्यागः उन्मादमूर्च्छामृत्युः॥
अर्थात् पहले नेत्रों में प्रीति होती है, फिर प्रियतम का चिन्तन और दूसरों से असंगता हो जाती है, तदन्तर प्रियतम सम्बन्धी संकल्प-विकल्प होने लगते हैं, नींद नहीं आती, शरीरकृश हो जाता है, विषयों में अरति हो जाती है, लज्जा छूट जाती है, पागल-सा हो जाता है, मूर्च्छा आने लगती है, यहाँ तक कि मृत्यु भी हो जाती है।
फारसी वालों ने प्रेमी के लक्षण इस प्रकार बतलाये हैं—
आहे सर्दो रंगे जर्दो चश्मे तर।
इन्तज़ारी बेकरारी बेसबर॥
कमखुर्दनो कमगुप्तनो ख्वाबेहराम।
आशिकारां नौ निशां बाशद पिसर॥
हे पुत्र! प्रेमियों के ये नौ चिह्न हैं— ठण्डी आहें, पीला रङ्ग, सजल नयन, प्रतीक्षा, बेचैनी, असन्तोष, मिताहार, मितभाषण और नींद न आना।
प्रश्न— भक्ति का स्वरूप क्या है?
उत्तर— केवल भक्त और भगवान् रह जायँ तथा सृष्टि का अत्यन्ताभाव हो जाय—यही भक्ति का स्वरूप है।
प्रश्न— प्रेम बड़ा है या ज्ञान?
उत्तर— साधक दो प्रकार के होते हैं— हृदय-प्रधान और मस्तिष्क-प्रधान। हृदय-प्रधान के लिये प्रेम सुखसाध्य है और मस्तिष्क-प्रधान के लिये विचार श्रेयस्कर है।
प्रश्न— प्रेम किस प्रकार करना चाहिये?
उत्तर— प्रेम, योग और भोग के स्कूल नहीं होते। ये किसी के सिखाने की अपेक्षा नहीं रखते। ये स्वयं स्वभाव से ही प्राप्त होते हैं। प्रेम करने का कोई समय भी नहीं है और न इसकी कोई विधि है। केवल
निरन्तर स्मरण करते रहने तथा ईर्ष्या, घृणा, भय, लज्जा, कुल, शील, जाति और मर्यादा इन आठ विघ्नों से बचते रहने पर भगवान् की कृपा से प्रेम की प्राप्ति होती है। जार स्त्री जैसे परपुरुष का चिन्तन करती रहती है उसी प्रकार सब काम करते हुए स्नेहपूर्वक भगवान् का निरन्तर चिन्तन करता रहे।
प्रश्न— सकाम और निष्काम प्रेम में क्या अन्तर है?
उत्तर— भगवान् से कुछ चाहना सकाम प्रेम है और केवल भगवान् को चाहना निष्काम प्रेम है।
प्रश्न— प्रेम और ज्ञान में क्या अन्तर है?
उत्तर— प्रेम और ज्ञान दोनों साधन सोपाधिक भी हैं और निरुपाधिक भी। दोनों अद्वितीय हैं और दोनों ही अनिर्वचनीय भी हैं। परन्तु प्रेम होने से देहाध्यास स्वयं छूट जाता है और ज्ञान देहाध्यास रहने पर ही होता है। देश-काल का अनुभव जिज्ञासु तो करते हैं पर ज्ञानी और प्रेमी नहीं करते। भक्त ध्यान से देश-काल को तोड़ता है और ज्ञानी विचार से। अतः सिद्धान्त दोनों का एक ही है, ज्ञानी आरम्भ में ही अपने को ब्रह्म कहता है किन्तु भक्त अन्त में अपने को खोकर अपने इष्ट को ही रखता है। बात एक ही है। प्रेम से माया के विक्षेपदोष की निवृत्ति होती है और ज्ञान से आवरण की, इसलिये दोनों ही की आवश्यकता है। प्रेम, ज्ञानी और भक्त दोनों ही के लिये आवश्यक है। अन्तर केवल यही है कि भक्त में संस्कार-रूप से द्वैत रहता है और वह भगवान् से प्रेम करता है तथा ज्ञानी की अद्वैत दृष्टि होती है और वह आत्मरति करता है। अन्तःकरण का धर्म मनन चिन्तन है और शरीर के रहने तक अन्तःकरण रहेगा ही। यदि भगवान् या आत्मा का चिन्तन नहीं किया जायगा तो विषय चिन्तन होगा उससे रजोगुण-तमोगुण की वृद्धि होगी। इसलिये भक्ति करना दोनों ही के लिये आवश्यक है।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi[पूर्वश्लोकमें भगवान्ने यह बताया कि मैं ही सम्पूर्ण यज्ञोंका भोक्ता और सम्पूर्ण संसारका मालिक हूँ, परन्तु जो मनुष्य मेरेको भोक्ता और मालिक न मानकर स्वयं भोक्ता और मालिक बन जाते हैं, उनका पतन हो जाता है। अब इस श्लोकमें उनके पतनका विवेचन करते हैं।]
‘यान्ति देवव्रता देवान्’—भगवान्को ठीक तरहसे न जाननेके कारण भोग और ऐश्वर्यको चाहनेवाले पुरुष वेदों और शास्त्रोंमें वर्णित नियमों, व्रतों, मन्त्रों, पूजन-विधियों आदिके अनुसार अपने-अपने उपास्य देवताओंका विधि-
पतन हो जाता है। तात्पर्य यह हुआ कि मेरेको सम्पूर्ण यज्ञोंका भोक्ता और मालिक जाननेसे मुक्ति हो जाती है और न जाननेसे पतन हो जाता है।
‘च्यवन्ति’ पदका तात्पर्य है कि भगवान्को प्राप्त न होनेसे उनका पतन हो जाता है। वे शुभकर्म करके ऊँचे-ऊँचे लोकोंमें चले जायें, तो यह भी उनका पतन है; क्योंकि वहाँसे उनको पीछे लौटकर आना ही पड़ता है (गीता—नवें अध्यायका इक्कीसवाँ श्लोक)। वे आवागमनको प्राप्त होते ही रहते हैं; मुक्त नहीं हो सकते।
विधानसे सांगोपांग पूजन करते हैं, अनुष्ठान करते हैं और सर्वथा उन देवताओंके परायण हो जाते हैं (गीता—सातवें अध्यायका बीसवाँ श्लोक)। वे उपास्य देवता अपने उन भक्तोंको अधिक-से-अधिक और ऊँचा-से-ऊँचा फल यही देंगे कि उनको अपने-अपने लोकोंमें ले जायेंगे, जिन लोकोंको भगवान्ने पुनरावर्ती कहा है (आठवें अध्यायका सोलहवाँ श्लोक)।
तेईसवें श्लोकमें भगवान्ने बताया कि देवताओंका पूजन भी मेरा ही पूजन है; परन्तु वह पूजन अविधिपूर्वक
है। उस पूजनमें विधिरहितपना यह है कि 'सब कुछ भगवान् ही हैं' इस बातको वे जानते नहीं, मानते नहीं तथा देवता आदिका पूजन करके भोग और ऐश्वर्यको चाहते हैं। इसलिये उनका पतन होता है। अगर वे देवता आदिके रूपमें मेरेको ही मानते और उन भगवत्स्वरूप देवताओंसे कुछ भी नहीं चाहते, तो वे देवता अथवा स्वयं में भी उनको कुछ देना चाहता, तो भी वे ऐसा ही कहते कि 'हे प्रभो! आप हमारे हैं और हम आपके हैं—आपके साथ इस अपनेपनसे भी बढ़कर कुछ और (भोग तथा ऐश्वर्य) होता, तो हम आपसे चाहते भी और माँगते भी। अब आप ही बताइये, इससे बढ़कर क्या है?' इस तरहके भाववाले वे मेरेको ही आनन्द देनेवाले बन जाते, तो फिर वे तुच्छ और क्षणभंगुर देवलोकोंको प्राप्त नहीं होते।
**'पितृ-यान्ति पितृव्रताः'**—जो सकामभावसे पितरोंका पूजन करते हैं, उनको पितरोंसे कई तरहकी सहायता मिलती है। इसलिये लौकिक सिद्धि चाहनेवाले मनुष्य पितरोंके व्रतोंका, नियमोंका, पूजन-विधियोंका सांगोपांग पालन करते हैं और पितरोंको अपना इष्ट मानते हैं। उनको अधिक-से-अधिक और ऊँचा-से-ऊँचा फल यह मिलेगा कि पितर उनको अपने लोकमें ले जायेंगे। इसलिये यहाँ कहा गया कि पितरोंका पूजन करनेवाले पितरोंको प्राप्त होते हैं।
**'भूतानि यान्ति भूतेज्याः'**—तामस स्वभाववाले मनुष्य सकामभावपूर्वक भूत-प्रेतोंका पूजन करते हैं और उनके नियमोंको धारण करते हैं। जैसे, मन्त्र-जपके लिये गधेकी पूँछके बालोंका धागा बनाकर उसमें ऊँटके दाँतोंकी मणियाँ पिरौना, रात्रिमें श्मशानमें जाकर और मुर्देपर बैठकर भूत-प्रेतोंके मन्त्रोंको जपना, मांस-मदिरा आदि महान् अपवित्र चीजोंसे भूत-प्रेतोंका पूजन करना आदि-आदि। इससे अधिक-से-अधिक उनकी सांसारिक कामनाएँ सिद्ध हो सकती हैं। मरनेके बाद तो उनकी दुर्गति ही होगी अर्थात् उनको भूत-प्रेतकी योनि प्राप्त होगी। इसलिये यहाँ कहा
गया कि भूतोंका पूजन करनेवाले भूत-प्रेतोंको प्राप्त होते हैं।
**'यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्'**—जो अनन्यभावसे किसी भी तरह मेरे भजन, पूजन और चिन्तनमें लग जाते हैं, वे निश्चितरूपसे मेरेको ही प्राप्त होते हैं।
विशेष बात
सांसारिक भोग और ऐश्वर्यकी कामनावाले मनुष्य अपने-अपने इष्टके पूजन आदिमें तत्परतासे लगे रहते हैं और इष्टकी प्रसन्नताके लिये सब काम करते हैं; परन्तु भगवान्के भजन-ध्यानमें लगनेवाले जिस तत्त्वको प्राप्त होते हैं, उसको प्राप्त न होकर वे बार-बार सांसारिक तुच्छ भोगोंको और नरकों तथा चौरासी लाख योनियोंको प्राप्त होते रहते हैं। इस तरह जो मनुष्यजन्म पाकर भगवान्के साथ प्रेमका सम्बन्ध जोड़कर उनको भी आनन्द देनेवाले हो सकते थे, वे सांसारिक तुच्छ कामनाओंमें फँसकर और तुच्छ देवता, पितर आदिके फेरेमें पड़कर कितनी अनर्थ-परम्पराको प्राप्त होते हैं! इसलिये मनुष्यको बड़ी सावधानीसे केवल भगवान्में ही लग जाना चाहिये।
देवता, पितर, ऋषि, मुनि, मनुष्य आदिमें भगवद्बुद्धि हो और निष्कामभावपूर्वक केवल उनकी पुष्टिके लिये, उनके हितके लिये ही उनकी सेवा-पूजा की जाय, तो भगवान्की प्राप्ति हो जाती है। इन देवता आदिको भगवान्से अलग मानना और अपना सकामभाव रखना ही पतनका कारण है।
भूत, प्रेत, पिशाच आदि योनि ही अशुद्ध है और उनकी पूजा-विधि, सामग्री, आराधना आदि भी अत्यन्त अपवित्र है। इनका पूजन करनेवाले इनमें न तो भगवद्बुद्धि कर सकते हैं* और न निष्कामभाव ही रख सकते हैं। इसलिये उनका तो सर्वथा पतन ही होता है। इस विषयमें थोड़े वर्ष पहलेकी एक सच्ची घटना है। कोई 'कर्णपिशाचिनी' की उपासना करनेवाला था। उसके पास कोई भी कुछ पूछने आता, तो वह उसके बिना पूछे ही बता देता कि यह तुम्हारा
* अगर भक्तका किसी भूत-प्रेतमें भगवद्भाव हो भी जाय तो उस भूत-प्रेतका उद्धार हो जाता है और भक्तको भगवान्के दर्शन हो जाते हैं। जैसे, भक्त नामदेवजीको एक बार लम्बे कदका एक भयंकर प्रेत दिखायी दिया तो वे उसे भगवत्स्वरूप ही समझकर प्रसन्नतापूर्वक कह उठे—
भले पधारे लम्बकनाथ!
धरनी पाँव, स्वर्ग लों माथा, जोजन भरके लाँबे हाथ॥
सिव सनकादिक पार न पावें, अनगिन साज सजाये साथ।
नामदेवके तुम ही स्वामी, कीजै मोकों आज सनाथ॥
इससे उस प्रेतका उद्धार हो गया और उसकी जगह भगवान् प्रकट हो गये!
प्रश्न है और यह उसका उत्तर है। इससे उसने बहुत रुपये कमाये।
अब उस विद्याके चमत्कारको देखकर एक सज्जन उसके पीछे पड़ गये कि 'मेरेको भी यह विद्या सिखाओ, मैं भी इसको सीखना चाहता हूँ।' तो उसने सरलतासे कहा कि 'यह विद्या चमत्कारी तो बहुत है, पर वास्तविक हित, कल्याण करनेवाली नहीं है।' उससे यह पूछा गया कि 'आप दूसरेके बिना कहे ही उसके प्रश्नको और उत्तरको कैसे जान जाते हो?' तो उसने कहा कि 'मैं अपने कानमें विष्टा लगाये रखता हूँ। जब कोई पूछने आता है, तो उस समय कर्णपिशाचिनी आकर मेरे कानमें उसका प्रश्न और प्रश्नका उत्तर सुना देती है और मैं वैसा ही कह देता हूँ।' फिर उससे पूछा गया कि 'आपका मरना कैसे होगा—इस विषयमें आपने कुछ पूछा है कि नहीं?' इसपर उसने कहा कि 'मेरा मरना तो नर्मदाके किनारे होगा।' उसका शरीर शान्त होनेके बाद पता लगा कि जब वह (अपना अन्त-समय जानकर) नर्मदामें जाने लगा, तब कर्णपिशाचिनी सूकरी बनकर उसके सामने आ गयी। उसको देखकर वह
नर्मदाकी तरफ भागा, तो कर्णपिशाचिनीने उसको नर्मदामें जानेसे पहले ही किनारेपर मार दिया। कारण यह था कि अगर वह नर्मदामें मरता तो उसकी सद्गति हो जाती। परन्तु कर्णपिशाचिनीने उसकी सद्गति नहीं होने दी और उसको नर्मदाके किनारेपर ही मारकर अपने साथ ले गयी।
इसका तात्पर्य यह हुआ कि देवता, पितर आदिकी उपासना स्वरूपसे त्याज्य नहीं है; परन्तु भूत, प्रेत, पिशाच आदिकी उपासना स्वरूपसे ही त्याज्य है। कारण कि देवताओंमें भगवद्भाव और निष्कामभाव हो, तो उनकी उपासना भी कल्याण करनेवाली है। परन्तु भूत, प्रेत आदिकी उपासना करनेवालोंकी कभी सद्गति होती ही नहीं, दुर्गति ही होती है।
हाँ, पारमार्थिक साधक भूत-प्रेतोंके उद्धारके लिये उनका श्राद्ध-तर्पण कर सकते हैं। कारण कि उन भूत-प्रेतोंको अपना इष्ट मानकर उनकी उपासना करना ही पतनका कारण है। उनके उद्धारके लिये श्राद्ध-तर्पण करना अर्थात् उनको पिण्ड-जल देना कोई दोषकी बात नहीं है। सन्त-महात्माओंके द्वारा भी अनेक भूत-प्रेतोंका उद्धार हुआ है।
**परिशिष्ट भाव**—'व्रत' का अर्थ है—नियम। अतः 'देवव्रत' शब्दका अर्थ हुआ—देवताओंकी उपासनाके नियमोंको धारण करना (गीता—सातवें अध्यायका बीसवाँ श्लोक)। भगवान्के शरण होकर उन्हींके लिये कर्म करना भगवान्का पूजन है—'**स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः**' (गीता १८। ४६)।
मात्र क्रियाओंको भगवान्के अर्पण करनेसे सब भगवान्का पूजन हो जाता है (गीता—नवें अध्यायका सत्ताईसवाँ श्लोक)। निष्कामभाव और भगवद्बुद्धि होनेसे कोई निषिद्ध क्रिया हो ही नहीं सकती; क्योंकि कामनाके कारण ही निषिद्ध क्रिया होती है (गीता—तीसरे अध्यायका छत्तीसवाँ-सैंतीसवाँ श्लोक)।
वास्तवमें सब कुछ भगवान्का ही रूप है। परन्तु जो भगवान्के सिवाय दूसरी कोई भी स्वतन्त्र सत्ता मानता है, उसका उद्धार नहीं होता। वह ऊँचे-से-ऊँचे लोकोंमें भी चला जाय तो भी उसको लौटकर संसारमें आना ही पड़ता है (गीता—आठवें अध्यायका सोलहवाँ श्लोक)।
सम्बन्ध—देवताओंके पूजनमें तो बहुत-सी सामग्री, नियमों और विधियोंकी आवश्यकता होती है, फिर आपके पूजनमें तो और भी ज्यादा कठिनता होती होगी? इसका उत्तर भगवान् आगेके श्लोकमें देते हैं।
**पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।**
The term Vrata(votary rites) in the text denotes will, intention or motive (saṅkalpa).
Those who are motivated with firm resolution (saṅkalpa) to worship the gods, like Indra and go to them, as do those who worship the ancestors, Yakṣas, Rakṣasas, Piśācas and other inferior forces —they all go to them. But those who, with the same liturgical acts, worship Krishna with the understanding that He is Vāsudeva, the Supreme Self, who manifests Himself through the gods, the manes and the lower forces —they are devotees and they reach Krishna only —they do not return to Samsāra. Such is the meaning.
Śrī Krishna continues to say, ‘There is also another distinguishing characteristic of My votaries’ —