Bhagavad Gītā · Chapter 5 · Karma Sannyāsa Yoga
अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्िचतम्
॥ ५.१ ॥
arjuna uvāca
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi|
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniśicatam||
Word meanings
कृष्ण = O Kṛṣṇa
कर्मणाम् = of actions
सन्यासम् = renunciation
च = and
पुनः = again
योगम् = yoga of action
शंससि = you praise
एतयोः = of these two
यत् = which
एकम् = one
सुनिश्चितम् = definitely
श्रेयः = conducive to good
तत् = that
मे = for me
ब्रूहि = tell
Translation
Ke Arjuna said Krsna, you extol sankhyayoga Wy the Yoga of knowledge) and thei the yoga 5 of Action. Pray tell me which of the two is ~ decidedly conducive to my good
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishनियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः । तच्चोक्तम् । यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥ इति महाकौर्मे । संन्यास शब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रकाशमयः - यदि संन्यासः श्रेयोऽधिकः स्यात् तर्हि संन्यासस्येऽपि विरोधि युद्धम्? इति ।” - Since O Lord, you attract all the world through your actions, the sages, who are the knowers of Brahman, call you Krishna, thus in Maha Kurma Puraana. The word sanyaas has been explained by the Resplendent Lord in reply to (Arjuna's) query: “If sanyaas is more propitious, then desire for the war is opposed to renunciation”.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish“योगसंन्यासकर्माणाम् इत्यादौ न्यास शब्दः सर्वकर्मत्यागविषय इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुनर्निष्टत्वाभिप्रायेण पृच्छति संन्यासं इति ।” - Being confused with Equanimity through performance of action as well as renunciation of action he (Arjuna) asks the question about sanyaas (सं+न्यास).

Jñāneśvar · Vārkarī
EnglishARJUNA SPAKE:
1. “Renunciation of actions, O Kṛṣṇa, and yet again, (even-tempered) application (to them), thou dost extol: whichever of the twain is better, that one alone declare unto me clearly and decisively.” (1)
Then Arjuna said to Lord Krishna, “How puzzling is all this your counsel? Had you taught me only one sure course of action I could have grasped it in my mind. First, you advised in detail that all actions should be renounced; then in one breath you are extolling with great zeal, the superior wisdom of the path of action. On account of your misleading words we, being ignorant, are at our wit’s end to grasp your preaching as clearly as we desire. What need is there for any one to tell you, Oh Lord, that if you wish to preach the one essential truth, then you should like-wise be definite or unambiguous. For this reason, I implored you, at the very outset, O God, that this supreme truth, should not be merely hinted at in a brief way. Be it as it may; and now at least say clearly and decisively which of the ways, renunciation of action or adherence to it, is superior and sure of realising the light which will last and at the same time be clear and easy to follow. Not only does a ride in a palanquin not disturb the sleep, but also quickly furnishes a long stretch of road-journey: in the same manner the way should be comfortable and easy. To hear Arjuna talk in this way, Lord Krishna was both pleased and amused. For, said he “Hear, it will be as you say”. See, Oh hearers, this is as it should be. The child indeed gets even the moon as a toy if it wants it, when it is blessed with the fortune of Kāmadhenu (Heavenly cow yielding all desires) as his mother!! Remember also that when God Shankar became propitious he gave the very ocean of milk (क्षीराब्धि) to Upamanyu to satisfy his desire for rice and milk. How then could Dhanurdhara fail to be placed at the very centre of all happiness, when the Lord of Lakshmi, the original fount of all mercy and grace, was pleased with him? What wonder is there in it? With a master like Lord Krishna at his service, he (Arjuna) should of course ask for whatever he wished for. Therefore, Arjuna did ask for knowledge and Lord Krishna gave it in great joy. Now I shall narrate what Lord Krishna said.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Sannyāsam karmaṇām kṛṣṇa'—Arjuna, did not want to fight, because he did not want to kill his kinsmen. In order to support his stand, Arjuna put forward several arguments, as in the first chapter. He said, that fighting would incur sin (Gītā 1/45). According to him, it was better to live in the world even by begging than to fight (2/5) and he bluntly said to Kṛṣṇa, that he would not fight (2/9).
Generally, a listener interprets a preacher's word, according to his own views. Having seen his kith and kin, Arjuna, out of delusion, thought it proper, to abandon his duty of fighting. So, he interpreted the Lord's word, according to his view, that He was praising the attainment of Self-realization, by renouncing actions.
'Punaryogam ca śamsasi'—The Lord, in the thirty-eighth verse of the fourth chapter, declared, "He who is perfected in Yoga, finds this knowledge (wisdom) of the Self, certainly without the aid of any other spiritual discipline." Keeping this fact in mind, Arjuna says to the Lord, that sometimes He praises the Discipline of Knowledge (4/33), while at other time He commands the Discipline of Action (4/41).
'Yacchreya etayorekam tanme brūhi suniścitam'—This question, was put by Arjuna, in the seventh verse of the second chapter also. In response, the Lord, having explained Karmayoga, ordered Arjuna to perform action, being established in Yoga, (even-mindedness), in the forty-seventh and forty-eighth verses of the second chapter. Again, in the second verse of the third chapter, Arjuna asked the Lord, 'Tell me decisively, the one way by which I may attain to the highest good, (bliss or salvation).' In response, the Lord, in the thirtieth verse of the third chapter, ordered him to fight, being free from desire, feeling of mineness and mental woe (grief) while, in the thirty-fifth verse He declared, 'Better is one's own duty, though devoid of merit than the duty of another well discharged.'
In this chapter also, the Lord clearly declares, 'The unselfish performance of action, is better than the renunciation of action' (5/2); 'a Karmayogī is easily set free, from bondage' (5/3); 'renunciation is difficult to attain, without Yoga (Karmayoga) but a Karmayogī attains, quickly, the Absolute' (5/6). Thus, the Lord explains to Arjuna, that he should follow the Discipline of Action, by which he can attain to the Absolute, very quickly and easily.
Arjuna was, especially interested in attaining salvation. So, time and again, he asked Lord Kṛṣṇa, the way to attain salvation (2/7; 3/2; 5/1). A keen desire, plays an important role, in attaining salvation. Even without dispassion, a striver having a keen desire for salvation, can follow the Discipline of Action, in order to attain his aim of salvation. Arjuna was not totally dispassionate, but he had a keen desire to attain salvation, and so he was a deserving candidate.
The thirty-second verse of the first chapter and the eighth verse of the second chapter, reveal that, not to speak of the kingdom on earth, Arjuna does not even desire to attain, an unrivalled sovereignty, over the gods. But it does not mean that Arjuna had no desire to gain a kingdom and pleasures, because he said
that he longed neither for victory nor kingdom nor pleasures, by slaying his kinsmen. It means, that he was prepared to gain victory or kingdom, without slaying his kinsmen. Again, in the sixth verse of the second chapter, he said, 'We don't know whether we shall conquer them, or they will conquer us, and we do not want to live by slaying them.' It means, that if it was certain, that they would conquer the enemy and if they could get the kingdom without slaying them, they were prepared to gain it. Further, in the thirty-seventh verse of the second chapter, the Lord said to Arjuna, that he would be benefited in either case. If he was killed, he would go to heaven, and if he became victorious, he would enjoy the earth. Had Arjuna, no desire, in the least, to go to heaven and to enjoy the worldly pleasures, the Lord, perhaps, would not utter such words. It means, that Arjuna could not cultivate real dispassion, but he had a desire to attain salvation, which is also clear in this verse.
*Link:—Now, the Lord answers Arjuna's question.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritसन्न्यासं परित्यागं कर्मणां शास्त्रीयाणां अनुष्ठेयविशेषाणां शंससि प्रशंससि कथयसि इत्येतत् । पुनः योगं च तेषामेव अनुष्ठानम् अवश्यकर्तव्यं शंससि । अतः मे कतरत् श्रेयः इति संशयः -- किं कर्मानुष्ठानं श्रेयः, किं वा तद्धानं इति । प्रशस्यतरं च अनुष्ठेयम् । अतश्च यत् श्रेयः प्रशस्यतरं एतयोः कर्मसन्न्यासकर्मयोगयोः यदनुष्ठानात् श्रेयोवाप्तिः मम स्यादिति मन्यसे, तत् एकं अन्यतरं सह एकपुरुषानुष्ठेयत्वासम्भवात् मे ब्रूहि सुनिश्चितं अभिप्रेतं तवेति ॥
स्वाभिप्रायं आचक्षाणो निर्णयाय श्रीभगवानुवाच --

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindi‘कर्मण्यकर्म यः पश्येत्’ इस पदसे लेकर ‘स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्’ ‘ज्ञानाग्निदग्धकर्माणाम्’ ‘शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्’ ‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’ ‘ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः’ ‘कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्’ ‘सर्वं कर्माखिलं पार्थ’ ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’ ‘योगसन्न्यस्तकर्माणाम्’ यहाँतकके वचनोंसे भगवान्ने सब कर्मोंके संन्यासका वर्णन किया।
तथा ‘छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठ’ इस वचनसे यह भी कहा कि कर्मानुष्ठानरूप योगमें स्थित हो अर्थात् कर्म कर।
उन दोनोंका, अर्थात् कर्मयोग और कर्मसंन्यासका, स्थिति और गतिकी भाँति परस्पर विरोध होनेके कारण, एक पुरुषद्वारा एक साथ (उनका) अनुष्ठान किया जाना असम्भव है और कालके भेदसे अनुष्ठान करनेका विधान नहीं है, इसलिये स्वभावसे ही इन दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है, अतएव कर्मयोग और कर्मसंन्यास—इन दोनोंमें जो श्रेष्ठतर हो, वही करना चाहिये दूसरा नहीं, ऐसा मानता हुआ अर्जुन, दोनोंमेंसे श्रेष्ठतर साधन पूछनेकी इच्छासे ‘संन्यासं कर्मणां कृष्ण’ इत्यादि वचन बोला—
पू०—पूर्वोक्त वचनोंसे तो भगवान्ने ज्ञानयोगद्वारा आत्मज्ञानीकी निष्ठाका प्रतिपादन करनेकी इच्छासे केवल आत्मज्ञानीके लिये ही सब कर्मोंका संन्यास कहा है, आत्मतत्त्वको न जाननेवालेके लिये नहीं। अतः कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास—यह दोनों भिन्न-भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान किये जानेयोग्य होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी श्रेष्ठतरता जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना नहीं बन सकता।
३०— ठीक है, तुम्हारे अभिप्रायसे तो प्रश्न नहीं बन सकता; परंतु इसमें हमारा यह कहना है कि प्रश्नकर्ताके अपने अभिप्रायसे तो प्रश्न बन ही सकता है।
पू०— सो कैसे ?
३०— पूर्वोक्त वचनोंसे भगवान्ने कर्मसंन्यासको कर्तव्यरूपसे वर्णन किया है। इससे उसकी प्रधानता सिद्ध होती है। किंतु बिना कर्ताके उसकी कर्तव्यता असम्भव है [इसलिये एक पक्षमें अज्ञानी भी संन्यासका कर्ता हो जाता है, (सुतरां) उसीका अनुमोदन किया जाता है,] केवल आत्मज्ञानी-कर्तृक ही संन्यास होता है, यह कहना अभीष्ट नहीं है।
इस प्रकार कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास—यह दोनों अज्ञानीद्वारा भी किये जा सकते हैं, ऐसा माननेवाले अर्जुनका, दोनोंमेंसे एक श्रेष्ठतर साधन जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना, अयुक्त नहीं है। क्योंकि पूर्वोक्त प्रकारसे उन दोनोंका परस्पर विरोध होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है। ऐसा होनेसे जो श्रेष्ठतर हो उसे ही करना चाहिये, दूसरेको नहीं।
उत्तरमें कहे हुए भगवान्के वचनोंका अर्थ निरूपण करनेसे भी, प्रश्नकर्ताका यही अभिप्राय प्रतीत होता है।
पू०— कैसे ?
३०— संन्यास और कर्मयोग यह दोनों ही कल्याणकारक हैं और उन दोनोंमेंसे कर्मयोग श्रेष्ठ है—यह भगवान्का उत्तर है।
इसमें विचारनेकी बात यह है कि इस प्रतिवचनसे आत्मज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगका कल्याणकारकतारूप प्रयोजन बतलाकर उन दोनोंमेंसे ही किसी विशेषताके कारण, कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी है। अथवा अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें यह दोनों बातें कही गयी हैं।
पू०—इससे क्या मतलब? चाहे आत्मवेत्ताद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगकी कल्याणकारकता और उन दोनोंमें संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी हो अथवा चाहे अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें ही वे दोनों बातें कही गयी हों।
उ०—आत्मज्ञानीकर्तृक कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन दोनोंको कल्याणकारक कहना और उसके किये हुए कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना, ये दोनों बातें ही नहीं बन सकतीं।
यदि कर्मसंन्यास और उसके विरुद्ध कर्मानुष्ठानरूप कर्मयोग इन दोनोंको अज्ञानीकर्तृक मान लिया जाय तो फिर इन दोनों साधकोंको कल्याणकारक बताना और कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना—ये दोनों बातें ही बन सकती हैं।
परंतु आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन्हें कल्याणकारक कहना एवं कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना—ये दोनों बातें नहीं बन सकतीं।
पू०—आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोग दोनोंका ही होना असम्भव है अथवा दोनोंमेंसे किसी एकका ही होना असम्भव है? यदि किसी एकका होना ही असम्भव है तो कर्मसंन्यासका होना असम्भव है या कर्मयोगका? साथ ही उसके असम्भव होनेका कारण भी बतलाना चाहिये।
उ०—आत्मज्ञानीका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो जाता है, अतः उसके द्वारा विपर्ययज्ञानमूलक कर्मयोगका होना ही असम्भव है।
क्योंकि, जो जन्म आदि समस्त विकारोंसे रहित निष्क्रिय आत्माको अपना स्वरूप समझ लेता है, जिसने यथार्थ ज्ञानद्वारा मिथ्याज्ञानको हटा दिया है, उस आत्मज्ञानी पुरुषके लिये निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थित हो जानारूप सर्व कर्मोंका संन्यास बतलाकर, इस गीताशास्त्रमें जहाँ-तहाँ आत्मस्वरूपसम्बन्धी निरूपणके प्रकरणोंमें, यथार्थज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध होनेके कारण, उपर्युक्त संन्याससे विपरीत मिथ्याज्ञानमूलक कर्तृत्व-अभिमानपूर्वक सक्रिय आत्मस्वरूपमें स्थित होनारूप कर्मयोगके अभावका ही प्रतिपादन किया गया है। इसलिये जिसका मिथ्याज्ञान निवृत्त हो गया है, ऐसे आत्मज्ञानीके लिये मिथ्याज्ञानमूलक कर्मयोग सम्भव नहीं, यह कहना ठीक ही है।
पू०—आत्मस्वरूपका निरूपण करनेवाले किन-किन प्रकरणोंमें ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव बताते हैं ?
उ०—'उस आत्माको तू अविनाशी समझ' यहाँसे प्रकरण आरम्भ करके 'जो इस आत्माको मारनेवाला समझता है' 'जो इस अविनाशी नित्य आत्माको जानता है' इत्यादि वाक्योंमें जगह-जगह ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव कहा है।
पू०—इस प्रकार तो आत्मस्वरूप निरूपण करनेवाले स्थानोंमें जगह-जगह कर्मयोगका भी प्रतिपादन किया ही है, जैसे 'इसलिये हे भारत! तू युद्ध कर' 'स्वधर्मकी ओर देखकर भी तुझे युद्धसे डरना उचित नहीं है' 'तेरा कर्ममें ही अधिकार है' इत्यादि। अतः आत्मज्ञानीके लिये कर्मयोगका होना असम्भव कैसे होगा ?
उ०—क्योंकि सम्यक्-ज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध है।
आत्मतत्त्वको जाननेवाले सांख्ययोगियोंकी निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थितिरूप ज्ञानयोगनिष्ठाको ‘ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्’ इस वचनद्वारा अज्ञानियों- द्वारा की जानेवाली कर्मयोगनिष्ठासे पृथक् कर दिया है।
कृतकृत्य हो जानेके कारण आत्मज्ञानीके अन्य सब प्रयोजनोंका अभाव हो जाता है।
‘उसका कोई कर्तव्य नहीं रहता’ इस कथनसे ज्ञानीके अन्य कर्तव्योंका अभाव बताया गया है।
‘कर्मोंका आरम्भ बिना किये ज्ञाननिष्ठा नहीं मिलती’ ‘हे महाबाहो! बिना कर्मयोगके संन्यास प्राप्त करना कठिन है’ इत्यादि वचनोंसे कर्मयोगको आत्मज्ञानका अङ्ग बताया गया है।
‘उसी योगारूढको उपशम कर्तव्य है’ इस वचनसे यथार्थ ज्ञानीके लिये कर्मयोगके अभावका वर्णन है।
‘केवल शरीरसम्बन्धी कर्म करता हुआ मनुष्य पापको प्राप्त नहीं होता’ यहाँ भी ज्ञानीके लिये शरीर-स्थितिके कारणरूप कर्मोंसे अतिरिक्त कर्मोंका निवारण किया गया है।
तथा ‘तत्त्ववेत्ता योगी ऐसा माने कि मैं कुछ भी नहीं करता’ इस कथनसे केवल शरीर-यात्राके लिये किये जानेवाले दर्शन, श्रवण आदि कर्मोंमें भी यथार्थदर्शीके लिये ‘मैं करता हूँ’ इस प्रत्ययको समाहितचित्तद्वारा हटानेका उपदेश है।
इन सब कारणोंसे आत्मवेत्ता पुरुषके लिये यथार्थ- दर्शनसे विरुद्ध तथा मिथ्याज्ञानसे होनेवाला कर्मयोग स्वप्नमें भी सम्भव नहीं माना जा सकता।
इसलिये यहाँ अज्ञानीके संन्यास और कर्मयोगको ही कल्याणकारक बताया है और उस अज्ञानीके संन्यासकी अपेक्षा ही (कर्मयोगकी श्रेष्ठताका विधान है)। अर्थात् जो पहले कहे हुए आत्मज्ञानीके संन्याससे विलक्षण है तथा जो कर्तापनके ज्ञानसे युक्त होनेके कारण
एकदेशीय कर्मसंन्यास है और यम-नियमादि साधनोंसे युक्त होनेके कारण अनुष्ठान करनेमें कठिन है, ऐसे संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग सुकर है, अतः उसकी श्रेष्ठताका विधान है।
इस प्रकार भगवान्द्वारा दिये हुए उत्तरके अर्थका निरूपण करनेसे भी प्रश्नकर्ताका अभिप्राय पहले बतलाया हुआ ही निश्चित होता है, यह सिद्ध हुआ।
‘ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते’ इस श्लोकसे ज्ञान और कर्मका एक साथ साधन होना असम्भव समझकर इन दोनोंमें जो कल्याणकर है, वह मुझसे कहिये, इस प्रकार अर्जुनद्वारा पूछे जानेपर भगवान्ने यह निर्णय किया कि सांख्ययोगियोंकी अर्थात् संन्यासियोंकी निष्ठा ज्ञानयोगसे और योगियोंकी निष्ठा कर्मयोगसे कही गयी है।
केवल संन्यास करनेमात्रसे ही सिद्धिको प्राप्त नहीं होता है, इस वचनसे ज्ञानसहित संन्यासको ही सिद्धिका साधन माना है, साथ ही कर्मयोगका भी विधान किया है, इसलिये ज्ञानरहित संन्यास कल्याणकर है अथवा कर्मयोग, इन दोनोंकी विशेषता जाननेकी इच्छासे अर्जुन बोले—
आप पहले तो शास्त्रोक्त बहुत प्रकारके अनुष्ठानरूप कर्मोंका त्याग करनेके लिये कहते हैं अर्थात् उपदेश करते हैं और फिर उनके अनुष्ठानकी अवश्य- कर्तव्यतारूप योगको भी बतलाते हैं।
इसलिये मुझे यह शङ्का होती है कि इनमेंसे कौन-सा श्रेयस्कर है। कर्मोंका अनुष्ठान करना कल्याणकर है अथवा उनका त्याग करना ?
ऐसे संन्यासमें गृहस्थाश्रमके कर्मोंका तो त्याग है, पर साथ ही संन्यास-आश्रमके कर्मोंमें अभिमान रहता है, इसलिये यह एकदेशीय संन्यास है।
जो श्रेष्ठतर हो उसीका अनुष्ठान करना चाहिये, इसलिये इन कर्मसंन्यास और कर्मयोगमें जो श्रेष्ठ हो अर्थात् जिसका अनुष्ठान करनेसे आप यह मानते हैं कि मुझे कल्याणकी प्राप्ति होगी, उस भलीभाँति निश्चय किये हुए एक ही अभिप्रायको अलग करके कहिये; क्योंकि एक पुरुषद्वारा एक साथ दोनोंका अनुष्ठान होना असम्भव है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiमग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे । हां हो हें कैसें तुमचे बोलणें । एक होय तरी अंतःकरणे । विचारूं ये ॥ १ ॥
मागां सकळ कर्माचा संन्यासु । तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु । तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु । पोखीतसां पुढती ॥ २ ॥
ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां । आम्हां नेणतयांचिया चित्ता । आपुलिये चाडे अनंता । उमजू नोहे ॥ ३ ॥
एकें एकसारातें बोधिजे । तरी एकनिष्ठचि बोलिजे । हें आणिकीं काय सांगिजे । तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥
तरी याचिलागीं तुमतें । म्यां राऊळासी विनविले होते । जे हा परमार्थु ध्वनितें । न बोलावा ॥ ५ ॥
परी मागील असो देवा । आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा । सांगे दोहींमाजि बरवा । मार्गु कवण ॥ ६ ॥
जो परिणामींचा निर्वाळा । अचुंबितु ये फळा । आणि अनुष्ठिता प्रांजळा । सावियाचि ॥ ७ ॥
जैसें निद्रेचे सुख न मोडे । आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे । तैसें सोकासनां सांगडे । सोहपें होय ॥ ८ ॥
येणें अर्जुनाचेनि बोले । देवो मनीं रिझले । मग होईल ऐकें म्हणितले । संतोषोनियां ॥ ९ ॥
देखा कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये । तो चंद्रुहि परी लाहे खेळावया ॥ १० ॥
पाहें पां शंभूची प्रसन्नता । तया उपमन्यूचिया आर्ता । काय क्षीराब्धि दूधभाता । देईजेचिना ॥ ११ ॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा । कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा । कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा ॥ १२ ॥
एथ चमत्कारु कायसा । गोसावी लक्ष्मीकांताऐसा । आतां आपुलिया सवेसा । मागावा कीं ॥ १३ ॥
म्हणोनि अर्जुने म्हणितले । तें हांसोनि येरें दिधले । तेंचि सांगेन बोलिले । काय कृष्णें ॥ १४ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(5.1) तब पार्थ ने श्रीकृष्ण से कहा कि आप यह कैसा विवरण करके हैं? एक ही बात हो तो अन्तःकरण से विचारी जा सकती है।
(5.2) पहिले आप ही न सकल कर्मों के संन्यास का अनेक प्रकार से निरूपण किया। फिर अब पुनः कर्मयोग का विवेचन क्यों अधिक बढ़ाते हैं?
(5.3) हे श्रीअनन्त! आप ऐसे द्व्यर्थी भाषा बोलते हैं कि उससे हम अज्ञानियों के चित्त में जैसा चाहिए वैसा बोध नहीं होता।
(5.4) सुनिए एकत्व का बोध करना हो तो एकता की स्थिति का ही निरूपण करना चाहिए, यह बात आपको दूसरों से जानने का आवश्यकता है? (5.5) इसीलिए मैंने आपसे विनती की थी कि ये परमार्थ की बातें केवल ध्वनि से न कहिए।
(5.6) परन्तु पिछली बातें जाने दीजिए। हे देव! सम्प्रति यह निर्णय कीजिए कि दोनों में अधिक भला मार्ग कौन-सा है
(5.7) जो निदान तक साथ निभाये, फल भी पूर्ण दे तथा जिस मार्ग से चलना स्वभावतः सुलभ हो,
(5.8) जिसका पालकी में जैसे निद्रासुख का भंग नहीं होता और रास्ता भी बहुत-सा कट जाता है वैसा सुगम हो।
(5.9) अर्जुन के इन वचनों से श्रीकृष्ण मन में आनन्दित हुए और सन्तोष से बोले कि फिर सुनो।
(5.10) देखिए, जिस भाग्यवान् मनुष्य की कामधेनु जैसी माता है उसे, अगर वह चाहे तो, खिलौने के लिए चन्द्र भी मिल सकता है।
(5.11) देखो भला, श्रीशंकर ने प्रसन्नता से उपमन्यु की इच्छा पूर्ण करने के हेतु क्या उसे दूध-भात माँगते हैं क्षीर-समुद्र नहीं दे दिया?
(5.12) वैसे ही औदार्य का घर जो श्रीकृष्ण, उनके प्राप्त होते हुए अर्जुन सब सुखों का आश्रय क्यों न हो? (5.13) इसमें आश्चर्य ही क्या है? श्रीलक्ष्मीकान्त जैसा धनी प्राप्त हुआ है अतएव उससे अपने इच्छानुसार माँग लेना ही योग्य है।
(5.14) यही सोचकर अर्जुन ने उपर्युक्त विनती की। वह श्रीकृष्ण ने पूर्ण की। अब श्रीकृष्ण ने जो कुछ कहा उसका मैं वर्णन करता हूँ।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— यहाँ तक प्रवृत्ति और निवृत्ति दोनों मार्गों का प्रतिपादन करते आये हैं। कहीं कर्म की प्रशंसा की है, कहीं ज्ञान की और कहीं संन्यास की। चतुर्थ अध्याय में ज्ञान-कर्म-संन्यास योग कहकर ज्ञान की प्रधानता बतलायी। उसे सुनकर अर्जुन को वही शंका हुई जो तृतीय अध्याय के आरम्भ में हुई थी। अतः भगवान् के द्वारा निष्काम-कर्मयोग और कर्म-संन्यास दोनों की प्रशंसा सुनकर कोई एक निश्चित कल्याणमार्ग का निर्णय न होने के कारण अर्जुन किंकर्तव्यविमूढ़-सा होकर भगवान् से प्रश्न करता है।
भावार्थ— श्रीकृष्ण! कभी तो आप कर्मों के त्याग की प्रशंसा करते हैं और कभी कर्मयोग की। इन दोनों में से जो श्रेयस्कर हो वही निश्चित सिद्धान्त मुझसे कहिये।
व्याख्या— जैसे चलना और बैठना दोनों एक नहीं हो सकते और न दोनों का अनुष्ठान एक साथ हो सकता है, वैसे ही कर्म-संन्यास और कर्मयोग दोनों एक साथ तो हो नहीं सकते। यहाँ कर्म-संन्यास का अर्थ कर्मों का स्वरूप से त्याग समझना चाहिए। अथवा सब कुछ त्यागकर चित्त का अपने इष्ट में लग जाना ही संन्यास समझें।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘सन्न्यासं कर्मणां कृष्ण’—कौटुम्बिक स्नेहके कारण अर्जुनके मनमें युद्ध न करनेका भाव पैदा हो गया था। इसके समर्थनमें अर्जुनने पहले अध्यायमें कई तर्क और युक्तियाँ भी सामने रखीं। उन्होंने युद्ध करनेको पाप बताया (गीता—पहले अध्यायका पैतालीसवाँ श्लोक)। वे युद्ध न करके भिक्षाके अन्तसे जीवन-निर्वाह करनेको श्रेष्ठ समझने लगे (दूसरे अध्यायका पाँचवाँ श्लोक) और उन्होंने निश्चय करके भगवान्से स्पष्ट कह भी दिया कि मैं किसी भी स्थितिमें युद्ध नहीं करूँगा (दूसरे अध्यायका नवाँ श्लोक)।
प्रायः वक्ताके शब्दोंका अर्थ श्रोता अपने विचारके अनुसार लगाया करते हैं। स्वजनोंको देखकर अर्जुनके हृदयमें जो मोह पैदा हुआ, उसके अनुसार उन्हें युद्धरूप कर्मके त्यागकी बात उचित प्रतीत होने लगी। अतः भगवान्के शब्दोंको वे अपने विचारके अनुसार समझ रहे हैं कि भगवान् कर्मोंका स्वरूपसे त्याग करके प्रचलित प्रणालीके अनुसार तत्त्वज्ञान प्राप्त करनेकी ही प्रशंसा कर रहे हैं।
**‘पुनर्योगं च शंससि’**—चौथे अध्यायके अड़तीसवें श्लोकमें भगवान्ने कर्मयोगीको दूसरे किसी साधनके बिना अवश्यमेव तत्त्वज्ञान प्राप्त होनेकी बात कही है। उसीको लक्ष्य करके अर्जुन भगवान्से कह रहे हैं कि कभी तो आप ज्ञानयोगकी प्रशंसा (चौथे अध्यायका तैंतीसवाँ श्लोक) करते हैं और कभी कर्मयोगकी प्रशंसा करते हैं (चौथे अध्यायका इकतालीसवाँ श्लोक)।
**‘यच्छ्रेय एतयोरैकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्’**—इसी तरहका प्रश्न अर्जुनने दूसरे अध्यायके सातवें श्लोकमें भी **‘यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे’** पदोंसे किया था। उसके उत्तरमें भगवान्ने दूसरे अध्यायके सैंतालीसवें-अड़तालीसवें श्लोकोंमें कर्मयोगकी व्याख्या करके उसका आचरण करनेके लिये कहा। फिर तीसरे अध्यायके दूसरे श्लोकमें अर्जुनने **‘तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्’** पदोंसे पुनः अपने कल्याणकी बात पूछी, जिसके उत्तरमें भगवान्ने तीसरे अध्यायके तीसवें श्लोकमें निष्काम, निर्मम और निःसंताप होकर युद्ध करनेकी आज्ञा दी तथा पैतीसवें श्लोकमें अपने धर्मका पालन करनेको श्रेयस्कर बताया।
यहाँ उपर्युक्त पदोंसे अर्जुनने जो बात पूछी है, उसके उत्तरमें भगवान्ने कहा है कि कर्मयोग श्रेष्ठ है (पाँचवें अध्यायका दूसरा श्लोक), कर्मयोगी सुखपूर्वक संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है (पाँचवें अध्यायका तीसरा श्लोक), कर्मयोगके बिना सांख्ययोगका साधन सिद्ध होना कठिन है; परन्तु कर्मयोगी शीघ्र ही ब्रह्मको प्राप्त कर लेता है (पाँचवें अध्यायका छठा श्लोक)। इस प्रकार कहकर भगवान् अर्जुनको मानो यह बता रहे हैं कि कर्मयोग ही तेरे लिये शीघ्रता और सुगमतापूर्वक ब्रह्मकी प्राप्ति करानेवाला है; अतः तू कर्मयोगका ही अनुष्ठान कर।
अर्जुनके मनमें मुख्यरूपसे अपने कल्याणकी ही इच्छा थी। इसलिये वे बार-बार भगवान्के सामने श्रेयविषयक जिज्ञासा रखते हैं (दूसरे अध्यायका सातवाँ, तीसरे अध्यायका दूसरा और पाँचवें अध्यायका पहला श्लोक)। कल्याणकी प्राप्तिमें इच्छाकी प्रधानता है। साधनकी सफलतामें देरीका कारण भी यही है कि कल्याणकी इच्छा पूरी तरह जाग्रत् नहीं हुई। जिन साधकोंमें तीव्र वैराग्य नहीं है, वे भी कल्याणकी इच्छा जाग्रत् होनेपर कर्मयोगका साधन सुगमतापूर्वक कर सकते हैं। अर्जुनके हृदयमें भोगोंसे पूरा वैराग्य नहीं है, पर उनमें अपने कल्याणकी इच्छा है, इसलिये वे कर्मयोगके अधिकारी हैं।
पहले अध्यायके बत्तीसवें तथा दूसरे अध्यायके आठवें श्लोकको देखनेसे पता लगता है कि अर्जुन मृत्युलोकके राज्यकी तो बात ही क्या है, त्रिलोकीका राज्य भी नहीं चाहते। परन्तु वास्तवमें अर्जुन राज्य तथा भोगोंको सर्वथा नहीं चाहते हों, ऐसी बात भी नहीं है। वे कहते हैं कि युद्धमें कुटुम्बीजनोंको मारकर राज्य तथा विजय नहीं चाहता। इसका तात्पर्य है कि यदि कुटुम्बीजनोंको मारे बिना राज्य मिल जाय तो मैं उसे लेनेको तैयार हूँ। दूसरे अध्यायके पाँचवें श्लोकमें अर्जुन यही कहते हैं कि गुरुजनोंको मारकर भोग भोगना ठीक नहीं है। इससे यह ध्वनि भी निकलती है कि गुरुजनोंको मारे बिना राज्य मिल जाय तो वह स्वीकार है। दूसरे अध्यायके छठे श्लोकमें अर्जुन कहते हैं कि कौन जीतेगा—इसका हमें पता नहीं और उन्हें मारकर हम जीना भी नहीं चाहते। इसका तात्पर्य है कि यदि हमारी विजय निश्चित हो तथा उनको मारे बिना राज्य मिलता हो तो मैं
* योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया। ... ॥ ... । तेष्वनिर्विण्णचितानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥
( श्रीमद्भगवद्गीता ११।२०।६-७ )
लेनेको तैयार हूँ। आगे दूसरे अध्यायके सैंतीसवें श्लोकमें भगवान् अर्जुनसे कहते हैं कि तेरे तो दोनों हाथोंमें लड्डू हैं; यदि युद्धमें तू मारा गया तो तुझे स्वर्ग मिलेगा और जीत गया तो राज्य मिलेगा। यदि अर्जुनके मनमें स्वर्ग और
संसारके राज्यकी किंचिन्मात्र भी इच्छा नहीं होती तो भगवान् शायद ही ऐसा कहते। अतः अर्जुनके हृदयमें प्रतीत होनेवाला वैराग्य वास्तविक नहीं है। परन्तु उनमें अपने कल्याणकी इच्छा है, जो इस श्लोकमें भी दिखायी दे रही है।
सम्बन्ध—अब भगवान् अर्जुनके प्रश्नका उत्तर देते हैं।
श्रीभगवानुवाच
In the fourth chapter karma yoga or the performance of prescribed Vedic activities was delineated by Lord Krishna with special emphasis of it containing spiritual intelligence.
In the third chapter it was shown that even for those who follow the path of jñāna yoga or the cultivation of Vedic knowledge the karma yoga when performed as a matter of duty without attachment was preferable.
This is because in jñāna yoga the level of ātma tattva or soul realisation contained within each action determines individual success; whereas karma yoga is easy to perform and does not depend on ātma tattva for success.
In this chapter karma yoga is examined in its efficacy of expeditiousness in achieving ātma tattva in comparison to jñāna yoga.
Also will be illustrated how this should be performed and the eliminating the conception that one is the performer along with how jñāna yoga is perceived from this standpoint.
Renunciation and the cultivation of Vedic knowledge is jñāna yoga.
The performance of prescribed Vedic activities is karma yoga.
In chapter two Lord Krishna declared that karma yoga was worthy to be followed by those seeking mokṣa or liberation from the cycle of birth and death in the material existence
and as the mind was subsequently purified of all dross then jñāna yoga would naturally be embarked upon bringing about ātma tattva.
But in chapters three and four Lord Krishna explained that karma yoga was preferable to even for one qualified to perform jñāna yoga and furthermore that karma yoga was sufficient in and of itself to achieve ātma tattva without the help of jñāna yoga.
So the conclusion to be given is which of the two is absolutely superior and the best means to achieve ātma tattva.