गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 5 · Karma Sannyāsa Yoga

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्

सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति

५.२९

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram|

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati||

Recitation coming soon

Word meanings

माम् = me

यज्ञतपसाम् = of sacrifices and austerities

भोक्तारम् = the enjoyer

सर्वलोकमहेश्वरम् = the great lord of all worlds

लोकोंका महान् = great, of the worlds

सर्वभूतानाम् = of all beings

ज्ञात्वा = having known

शान्तिम् = peace

सुहृदम् = the friend

ऋच्छति = attains

Translation

Having Known Me in reality as the enjoyer eC ofall sacrifices and austerities, the supreme? Lord of all the worlds, and the disinterested ij friend of all beings, My devotee attains peace. (29) Ss

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

Who knows Lord Krishna to be bequeather of all rewards for all actions, the sovereign lord of all existence, the intimate friend within all beings and well-wisher of all beings - attains mokṣa or liberation from material existence.

What this means is that if karma yoga or the selfless practice of prescribed Vedic activities is performed consciously as offerings of worship to Lord Krishna then this in itself is enough to grant mokṣa.

This is the easiest and most practical as it is so simple to do.

Moreover, who would not be inclined to offer such service to a dear friend especially when this friend is such a universal benefactor existing within and without every living being throughout all of creation.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

SanskritEnglish

“ध्ययमाह भोक्तारम् इति |” - The purpose of meditation has been mentioned in this verse.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

29 *“He, knowing Me as the enjoyer of all sacrifices and penances—as the Almighty Lord of all the worlds, and as the Benefactor of all beings—attains peace,”* (158)

We said before, that some reach the state of Supreme Brahman even while in human form; they attain that stage in this way. They climb the mountains of self-restraint, and comprehensive self-governance, etc. and cross over the ocean of the study of the Yoga and reach the Supreme. They carry on their mundane existence, themselves remaining aloof on the strength of the realisation of the Self on their part, and become themselves the very centre (home) of tranquillity”. Thus Lord Krishna made this the occasion of the disquisition of the path of eventempered devotion to action, at which being a deep and penetrating hearer, Arjuna got puzzled at this new truth. Lord Krishna perceiving this, smiled and said, “Oh Pārtha, has your mind seen the truth of what I said?” On this Arjuna said, “You are an adept in reading the minds of others and have seen through my mind. You correctly gauge what I want to ask, and tell me all beforehand; yet, do tell it to me once more in clear and simple words. The real thing is, that the path you now preach is more easy, and also simpler, for an infirm being like me, than the path of Sāmkhya (knowledge) just as wading through water is easier than swimming across the stream. It is not such a difficult thing as cannot be borne, if some time more is found for tracing it out; therefore, do preach it once more in its entirety and in extenso in order to have it verified with all its side issues.” Lord Krishna said, “Is it so? You do then think that this path is better! If that is so, I am prepared to preach it again, since I lose nothing thereby. Just hear, I shall with pleasure tell you all. O Arjuna, you love to hear, and after hearing, to act up to it. With such ready preparation why should I hesitate to preach once more that path?' 'O hearers, (there is) originally a mother's heart; added to it, is her intense love for her favourite child; who would then be able to realise fully the rising tide of the stirring affection? I am at a loss to understand whether I should name the fond gaze of Lord Krishna towards Arjuna as a shower of nectar in the form of sentiment, grace and mercy or a new world imposed by unique and intense love? That gaze was as it were the very image cast in nectar, or it got so much intoxicated with the sentiment of affection and got so much entangled in the infatuation of Arjuna, that it was not possible to divert it. The more I profusely spend my words, the greater would be the deviation from the main topic,—without having a true picture in words of the intense love. But there is no wonder that any one else should not be able to describe adequately what God is, when He Himself fails to tell it in words. But methinks there is the secret truth that Lord Krishna was enamoured of Arjuna, for frequently in his previous oft-repeated words he fondly says: 'O Arjuna, hear, do hear please.' Now Lord Krishna will again say 'I shall gladly preach the teachings again in a way that would make you understand the subject thoroughly, I shall explain fully what is called the Path of Yoga, of what use it is, and who are qualified for it, and any other question that may be raised in regard to it. You only hear it attentively.' The next chapter deals with what Lord Krishna said after making such an introduction. I, Jñāṇdev, the disciple of Nivrittināth, say to you hearers, that I shall now make clear to you Lord Krishna's teachings to Arjuna, how to attain that path without abandoning one's place in earthly empirical life. (180)

संन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

Swami Ramsukhdas · Modern

English

'Bhoktāraṁ yajñatapasāṁ'—When a person, performs any good action, he regards the body, senses, mind, intellect and

objects etc., with which he performs actions, as his own; and he regards the person, for whom good action is performed, as the enjoyer. If he worships a god, he considers, the god as enjoyer, and if one renders service to a hungry man by offering him food, he considers that hungry man, as the enjoyer of food. In order to dispel this misunderstanding, the Lord declares that only God is the enjoyer of all good actions, because He is seated in the hearts of all.* Therefore, the Lord should be considered the enjoyer of all virtuous actions, such as adoration and offering food and water etc., to anyone. A striver, should aim at the Lord, rather than at beings.

In the twenty-fourth verse of the ninth chapter, also the Lord declares, 'I alone am the enjoyer of all sacrifices (yajñas).'

Secondly, the body, senses, mind, intellect and objects etc., with which virtuous actions are performed, are not a person's own, these belong to God. By an error, he regards them as his own; and by regarding them as his own, and performing actions for himself with them, he becomes an enjoyer of those actions. Therefore, the Lord exhorts him, to perform all actions only for Him. By doing so, those actions will not bear fruit for him, and his affinity for actions will be renounced.

It is desire, which influences a man to perform evil actions. When he, having renounced desire, performs all actions only for God, he cannot perform evil actions; and his affinity for virtuous actions, is also renounced, by performing actions only for Him. Thus, having renounced affinity for all actions totally, he attains the Supreme Peace.

'Sarvalokamahesvaram'—There may be different lords, in different worlds, but all of them are governed by God. So He is the Supreme Lord of the lords, of all the worlds. It means that only God is the Lord of the entire creation. So, how can an

* 'He is seated in the hearts of all' (Gītā 13/17); 'I am seated in the hearts of all' (Gītā 15/15); 'The Lord abides in the hearts of all beings' (Gītā 18/61).

honest man regard anything of the world, as his own?

Generally, people regard, the bodies, senses, minds, intellects, life-breaths, families, riches and property etc., as their own, but they say that God is the Lord of the entire universe. Now the question arises, whether it is wise to say so. No, when people regard, themselves as an owner of every person and object etc., what remains there is whose lord He is? Therefore, only he who regards nothing as his, can call, God as the Lord of the entire universe.

A man is free to make the right use of objects, such as body etc., but he is not free to regard these as his own. If he, instead of regarding these as his own, offers them to God, by regarding them as His, he attains Supreme Peace.

'Suhṛdam sarvabhūtānām jñātvā māṁ śāntimṛcchati'—Those, who know* that God, Who is the Lord of the lords of all the worlds, is a disinterested friend of all beings; and no one else does them so much good as He, and no one preserves them and loves them so much as He, they attain Supreme Peace. Why should we be full of fear, worry, disturbance and disquietude etc., when the omnipotent Lord is the disinterested friend, of all of us?

Only God and his devotees, are interested in the welfare of living creatures, in a selfless manner. There is nothing unattained that should be attained (Gītā 3/22) by Him; therefore, He is naturally a disinterested friend of all. A devotee, also thinks of the welfare of all beings and does good to them (Śrīmadbhāgavata 3/25/21). The disinterested nature of devotees, has descended upon them, only from God.

God is the Enjoyer of all sacrifice and austerities. He is the great Lord of all the worlds, and He is the most disinterested friend, of all beings. Out of these three facts if strivers accept just

* Here 'knowing' stands for assumption. Firm assumption is in no way less than knowledge.

one, they attain Supreme Peace in the form of God-realization. If they accept all the three, God, is realized instantaneously.

'Desire', 'a sense of mine for worldly objects' and 'disinclination for God', are the three stumbling blocks to God-realization. The Lord, by the expression 'Bhoktāraṁ yajñatapasām', means to say, that a striver should have no desire and should do nothing for himself. By the expression 'Sarvalokamaheśvaram' He means to say, that he should regard nothing as his i.e., he should renounce the desire for pleasure, and should not lay claim to objects and persons. By the expression 'Suḥṛdam sarvabhūtānām', He says that he should regard only God as his. If he accepts one of these facts the remaining two are automatically translated into practice by him, and he realizes God.

A man, can renounce desire for pleasure, only if he does not regard any being or object as his. If he has a sense of possession over them, he will expect some reward or the other, from them. When a striver renounces the desire for pleasure, his sense of mine, is renounced; and if he renounces the sense of mine, his desire for pleasure is renounced. When he renounces his senses of mine for all objects and persons, only God remains his, and he realizes his real affinity, for Him. As soon as, the desire for pleasures is renounced, or the sense of 'mine' is renounced, or the striver realizes his real affinity for God, he attains Supreme Peace, because if he translates anyone of these into practice, the remaining two, are automatically translated into practice.

A man, should perform action and also know the art of their performance. He cannot perform actions properly and scrupulously, without either of the two. Therefore, in the third chapter, the Lord has laid special emphasis on the performance of actions, but has also said, that a striver should know what action is; in the fourth chapter He has laid special emphasis on the knowledge of the true nature of action, and also mentioned the necessity of performing action. In the fifth chapter, the Lord

has described both the paths of Knowledge (Sāṅkhyayoga) and of Action (Karmayoga), as means of God-realization, yet He has declared, that the path of Action is superior, to that of Knowledge. In this chapter, the Lord having systematically described the paths of Action and Knowledge, in answer to Arjuna's question has dealt with the path of meditation, in brief and of his own accord described the path of Devotion, in the last thereby expressing his aim that every striver should follow this path which is the best of all.

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

भोक्तारं यज्ञतपसां यज्ञानां तपसां च कर्तृरूपेण देवतारूपेण च, सर्वलोकमहेश्वरं सर्वेषां लोकानां महान्तं ईश्वरं सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रत्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणं सर्वभूतानां हृदयेशयं सर्वकर्मफलाध्यक्षं सर्वप्रत्ययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा शान्तिं सर्वसंसारोपरतिं ऋच्छति प्राप्नोति ॥

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

इस प्रकार समाहित-चित्त हुए पुरुषद्वारा जाननेयोग्य क्या है ? इसपर कहते हैं—

(मनुष्य) मुझ नारायणको कर्तारूपसे और देवरूपसे समस्त यज्ञों और तपोंका भोक्ता, सर्वलोक-महेश्वर अर्थात् सब लोकोंका महान् ईश्वर, समस्त प्राणियोंका सुहृद-प्रत्युपकार न चाहकर उनका उपकार करनेवाला, सब भूतोंके हृदयमें स्थित, सब कर्मोंके फलोंका स्वामी और सब संकल्पोंका साक्षी जानकर शान्तिको अर्थात् सब संसारसे उपरामताको प्राप्त हो जाता है

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

आम्ही मागां हन सांगितलें । जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले । ते येणें मार्गे आले । म्हणऊनिया ॥ १५८ ॥

आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । क्रमोनि हे पार । पातले ते ॥ १५९ ॥

तिहीं आपणपें करुनि निर्लेप । प्रंपचाचें घेतलें माप । मग साचाचेंचि रुप । होऊनि ठेले ॥ १६० ॥

ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु । जेथ बोलिला हृषीकेशु । तेथ अर्जुनु सुदंशु । म्हणोनि चमत्कारला ॥ १६१ ॥

तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें । मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें । तें काई पां चित्त उवाइलें । इये बोलीं तुझे ॥ १६२ ॥

तंव अर्जुन म्हणे देवो । परचित्तलक्षणांचा रावो । भला जाणितला जी भावो । मानसु माझा ॥ १६३ ॥

म्यां जें काहीं विवरुनि पुसावें । ते आधींचि कळले देवें । तरी बोलिलें तेंचि सांगावें । विवळ करुनि ॥ १६४ ॥

एऱ्हवीं तरी अवधारा । जो दाविला तुम्हीं अनुसारा । तो पव्हण्याहूनि पायउतारा । सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥

तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा । तरी आम्हांसारिखियां अभोळां । एथ आहाति कांही परि काळा । तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥

म्हणोनि एक वेळ देवा । तोचि पडताळा घेयावा । विस्तरेल तरी सांगावा । साद्यंतुचि ॥ १६७ ॥

तंव कृष्ण म्हणती हो कां । तुज हा मार्ग गमला निका । तरी काय जाहलें ऐंकिजो कां । सुखें बोलों ॥ १६८ ॥

अर्जुना तु परिससी । परिसोनि अनुष्ठिसी । तरी आम्हांसीचि वानी कायसी । सांगावयाची ॥ १६९ ॥

आधींच चित्त मायेचें । वरी मिष जाहलें पढियंताचे । आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें । कवण जाणे ॥ १७० ॥

ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टि । कीं नवया स्नेहाची सृष्टि । हें असे नेणिजे दृष्टी । हरीची वानूं ॥ १७१ ॥

जे अमृताची वोतली । कीं प्रेमचि पिऊन मातली । म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली । निघों नेणे ॥ १७२ ॥

हें बहु जें जें जल्पिजेल । तेथें कथेसि फांकु होईल । परि स्नेह रुपा नयेल । बोलवरी ॥ १७३ ॥

म्हणोनि विसुरा काय येणें । तो ईश्वरु आकळावा कवणें । जो आपुलें मान नेणे । आपणचि ॥ १७४ ॥

तरी मागीला ध्वनीआंतु । मज गमला सावियाचि मोहितु । जे बलात्कारें असे म्हणतु । परिस बापा ॥ १७५ ॥

अर्जुना जेणें भेदें । तुझें कां चित्त बोधे । तैसें तैसें विनोदें । निरुपिजेल ॥ १७६ ॥

तो काइसया नाम योगु । तयाचा कवण उपेगु । अथवा अधिकारप्रसंगु । कवणा येथ ॥ १७७ ॥

ऐसें जें जें कांही । उक्त असे इये ठाई । तें आघवेंचि पाहीं । सांगेन आतां ॥ १७८ ॥

तूं चित्त देऊनि अवधारीं । ऐसें म्हणोनि श्रीहरी । बोलिजेल ते पुढारी । कथा आहे ॥ १७९ ॥

श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु । न सांडोनि सांगेल योगु । तो व्यक्त करु प्रसंगु । म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

(5.158) पीछे हम कह चुके हैं कि जो देह सहित ब्रह्मत्व को पहुँचे हैं वे इसी मार्ग से गये हैं;

(5.159) और यम, नियम इत्यादि रूपी पर्वत को तथा अभ्यास के सागर को आक्रमण करके पार जा पहुँचे हैं। (5.160) उन्होंने निज को उपाधि-रहित बना कर प्रपंच का अनुभव किया है और फिर वे सचमुच शान्ति-स्वरूप ही हो रहे हैं।

(5.161) इस प्रकार जब हृषीकेश ने योगमार्ग के अभिप्राय का वर्णन किया तब अर्जुन को, मार्मिक होने के कारण, सानन्द आश्चर्य हुआ।

(5.162) यह देख श्रीकृष्ण ने उसका भाव पहचाना और हँस कर पार्थ से कहा - क्या इस वचनों से तुम्हारा चित्त प्रसन्न हुआ?

(5.163) तब अर्जुन ने कहा कि हे पर-मनोगति के जाननेहारे! आपने मेरे मन का भाव ठीक पहचाना।

(5.164) मैं जो कुछ विचार कर पूछना चाहता हूँ वह आपने पहले ही जान लिया है। तो आप ने जो कुछ कहा है उसी का विस्तार से वर्णन कीजिए।

(5.165) जैसे गहरे पानी की अपेक्षा पाँव-उतार सुगम रहता है, वैसे ही आपने जो मार्ग बताया

(5.166) सो संसार में हमारे जैसे निर्बल मनुष्यों के लिए सांख्य योग की अपेक्षा सुलभ जान पड़ता है, परन्तु इस बात को स्वीकार हम कुछ काल के अनन्तर करेंगे। (5.167) अतएव हे देव! एक बार पर्याय से इसी विषय का वर्णन कीजिए। विस्तार से हो तो भी कुछ हानि नहीं। साघन्त वर्णन कीजिए।

(5.168) तब श्रीकृष्ण बोले — हाँ, तुम्हें यह मार्ग भला मालूम होता है तो क्या अड़चन हैं, मैं कहता हूँ आनन्द से सुनो।

(5.169) हे अर्जुन! तुम श्रवण करते हो और श्रवण किये हुए तत्व का आचरण करने लिए उद्यत हो तो फिर हम उपदेश की क्यों कमी करें?

(5.170) श्रीकृष्ण का चित्त यों ही स्नेहयुक्त है, तिस पर भक्त का मिस हुआ है; फिर उस स्नेह की अद्भुतता का वर्णन कौन कर सकता है?

(5.171) उस कारुण्यरस की वृष्टि कहूँ किंवा नूतन प्रेम की सृष्टि कहूँ? किंबहुना, श्रीकृष्ण की उस कृपादृष्टि का मैं वर्णन ही नहीं कर सकता।

(5.172) क्योंकि वह दृष्टि मानों अमृत की ढली हुई थी, अथवा प्रेम ही पीकर मत्त हो गई थी। इसलिए अर्जुन के प्रेम में ऐसी फँस गई थी कि वहाँ से अलग होना भूल गई। (5.173) इसका ज्यों-ज्यों अधिक वर्णन करेंगे त्यों-त्यों कथा का विषयान्तर होगा और तिस पर भी शब्दों से श्रीकृष्ण जी और अर्जुन के प्रेम का ठीक-ठीक वर्णन न हो सकेगा।

(5.174) इसमें आश्चर्य ही क्या है? जो ईश्वर आप ही अपना माप नहीं कर सकता वह किसकी बुद्धि में आ सकता है?

(5.175) तथापि उपर्युक्त वचनों का अभिप्राय देखते, मुझे वह स्वभावतः प्रेमयुक्त मालूम हुआ; क्योंकि उसने आग्रह से कहा कि हे तात! सुनो।

(5.176) हे अर्जुन! जिस-जिस प्रकार से तुम्हारे चित्त को ज्ञान होगा उसी प्रकार से हम सविनोद निरूपण करेंगे।

(5.177) योग किस स्थिति का नाम है, उसका क्या उपयोग होता है, अथवा उसके लिए कौन अधिकारी है

(5.178) इत्यादि जो-जो बातें इस मार्ग के विषय में कही हैं उन सबों का हम वर्णन करेंगे।

(5.179) तुम चित्त देकर सुनो। तदनन्तर श्रीहरि ने जो कुछ कहा वह कथा आगे कही है।

(5.180) निवृत्तिदास कहते हैं कि श्रीकृष्ण ने द्वैत न छोड़ते अर्जुन से योग का निरूपण किया उस कथा का हम वर्णन करते हैं। इति श्रीज्ञानदेवकृत भावार्थदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ।

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

संगति— अगले श्लोक में भगवान् अपनी महिमा का परिचय देते हुए उसके ज्ञान से शान्ति की प्राप्ति बतलाते हैं—

भावार्थ— मैं सम्पूर्ण यज्ञ और तपों का भोक्ता हूँ, सम्पूर्ण लोकों का महेश्वर हूँ और सम्पूर्ण प्राणियों का सुहृद हूँ—मुझे ऐसा जानकर जीव शान्ति प्राप्त कर लेता है।

व्याख्या— यह श्लोक भक्तिपरक है, परन्तु युक्ति और प्रमाण से इसे ज्ञानपरक भी लगाया जा सकता है। उक्त अर्थ भक्तिपरक है। किन्तु केवल जानना ही पर्याप्त नहीं है। ऐसा जानने से श्रद्धा होगी, श्रद्धा से अनुराग होगा और अनुराग से शान्ति होगी। यह ध्यान का

विषय है, इसलिए भेदज्ञान समझना चाहिये। अर्थात् भगवान् के ऐश्वर्य का ज्ञान होने पर भक्त को शान्ति प्राप्त होती है। यह वेदान्त का दृष्टिकोण नहीं है, क्योंकि आत्मा में भोक्तृत्व नहीं है, वह अकर्ता अभोक्ता है। अतः ये ईश्वर के लक्षण हैं। ऐश्वर्य-ज्ञान से भगवान् में प्रेम होता है और प्रेम से शान्ति होती है। जो ऐश्वर्यज्ञान बिना प्रेम के होता है वह ज्ञान नहीं भाव है। ज्ञान बल और क्रिया भगवान् की 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' भगवान् की क्रिया तो जीवमात्र को अनुभव होती है। भगवान् के स्वरूप का ज्ञान भक्ति से होता है तथा उनका बल केवल भक्त ही अनुभव करते हैं।

ज्ञानपरक अर्थ—'ज्ञा' धातु का प्रयोग बोध अर्थ में और 'भज्' धातु का प्रयोग भक्ति अर्थ में होता है। यहाँ 'ज्ञात्वा' क्रियापद है इसलिए यह श्लोक ज्ञानपरक होना चाहिए। अतः अविद्योपाधिक आत्मा ही जीवरूप में अल्पकर्ता होने से व्यष्टिगत यज्ञ और तपों का भोक्ता है तथा मायोपाधिक आत्मा ही ईश्वर रूप से समष्टिगत यज्ञ और तपों का भोक्ता है। वही सबको सत्ता देने वाला होने से सम्पूर्ण लोकों का महेश्वर है और वही अन्तर्यामीरूप से सब प्राणियों का सुहृद है। वह सबका आत्मा है और आत्मा ही सबके पर-प्रेम का आश्रय है, अतः वही सबका सुहृद है। वह कार्य-उपाधि से जीव है और कारण-उपाधि से ईश्वर है। यदि इन दोनों उपाधियों को त्याग दिया जाय तो अपने इस निरुपाधिक चित्स्वरूप का जो ध्यान करते हैं वे शान्ति प्राप्त कर लेते हैं।

प्रश्न— आपने २७, २८ और २९ ये तीन श्लोक ध्यान के बताये, किन्तु ध्येय क्या है, यह नहीं बताया।

उत्तर— यहाँ श्लोक २७ और २८ में गुप्त रूप से ध्येय बतलाया है। शब्दादि सम्पूर्ण विषयों का त्याग करने पर जो अपना-आप रह जाता है वही ध्येय है।

प्रश्न— ध्येय तो बतलाया, किन्तु यह नहीं बतलाया कि वेदान्ती का ध्यान क्या है? क्योंकि सबका निषेध करने पर तो वह स्वयं ही रह जायगा, फिर ध्यान किसका करेगा?

उत्तर— वेदान्ती ध्यान कब करता है। सब ध्यान छोड़ देना ही वेदान्ती का ध्यान है, सब प्रकार का स्मरण छोड़ देना ही वेदान्ती का स्मरण है तथा सारा प्रपञ्च वेदान्ती का मनोराज्य है। वह केवल अपने मनोराज्य को शान्त करता है, यही उसका ध्यान है। इसका अभ्यास बढ़ने पर शरीर छायावत् प्रतीत होता है। इसलिये शरीर में उसकी आसक्ति नहीं रहती, क्योंकि छाया में कभी किसी की आसक्ति नहीं होती, उसे कोई मारे-पीटे तो दुःख भी नहीं होता।

प्रश्न— आपने कहा था कि सबका निषेध करने पर अपना-आप शेष रह जायगा और यही भाव 'नेति-नेति' इत्यादि वाक्य का भी है। तो क्या यही ज्ञान है?

उत्तर— सबका निषेध करने पर तो संसार के आधार का ज्ञान होता है यह तो सर्वाभाव में स्थिति है। यह परमपद नहीं है। इसे तो कारणब्रह्म कहते हैं। आत्मा तो कार्य-कारण दोनों से परे है। परन्तु उपासकों की दृष्टि आधार-अधेय तक ही रहती है। आधार रहने पर तो सृष्टि भी रहती है। हाँ अधिष्ठानदृष्टि होने पर सृष्टि नहीं रहती। इसलिये ज्ञान किसी को होता नहीं, ब्रह्म तो बोधस्वरूप है। उसे बोध क्या होगा। और जीव या चिदाभास अल्पज्ञ है। इससे निश्चय होता है कि बोध किसी को होता नहीं और न कोई बोधवान् है। यदि कोई कहता है कि मैं बोधवान् हूँ तो वह धोखे में है, क्योंकि 'मैं बोधवान् हूँ' यह कथन तो चिदाभास के कर्तृत्व-भोक्तृत्व की दृष्टि से होता है। और कर्तृत्व-भोक्तृत्व का वह बाध कर चुका है। जब यह अनुभव हो चुका कि सब मैं ही हूँ तो फिर कहता किससे है। अतः किसी व्यक्ति को तत्त्ववेत्ता कहना नहीं बनता क्योंकि तत्त्व और तत्त्व को जानने वाले तो दो होते हैं और बोध होने पर दो रहते नहीं। इसलिए स्वरूप का ज्ञान होता नहीं, वह तो स्वयं सत्तामात्र है। उसमें जो कर्तृत्व-भोक्तृत्व की भ्रान्ति है उसी की निवृत्ति होती है। अतः अज्ञान की निवृत्ति ही ज्ञान की प्राप्ति कही जाती है। अपना ज्ञान क्या होगा। अपनी सत्ता का ज्ञान तो ब्रह्म से लेकर चींटीपर्यन्त सभी को है। उसके

लिए 'नेति-नेति' की क्या आवश्यकता है। 'नेति नेतीति नेतीति' इस श्लोक से स्थूल सूक्ष्म कारण तीनों देह, तीनों काल, तीनों गुण और तीनों अवस्था आदि त्रिपुटियों का निषेध किया है। निषेध के पश्चात् जो बचता है उसे ही 'परम पद' कहा है।

प्रश्न— सबका निषेध करने पर तो अभाव ही रहता है, क्या वही परमपद है?

उत्तर— अभाव परमपद नहीं है, परमपद अभाव का साक्षी है। उसी का निषेध नहीं हो सकता। उसका बोध होने पर यह भी जान पड़ता है कि जिसका निषेध किया जाता है वह भी उसी की दृष्टि का विलास है। इस दृष्टि से जो भी जिसका इष्ट है वही उसका परमपद है। इसीलिए कर्मकाण्ड, उपासना, दान, वैराग्य और ज्ञान आदि जो भी परम पद के साधन है, उन सबको भी परमपद कहा जाता है। जैसे किसी हवेली की सात ड्यौढ़ियाँ हों तो एक ड्यौढ़ी पार करने पर भी अपने को हवेली के भीतर माना जाता है। किन्तु वास्तव में हम हवेली के भीतर तभी होते हैं जब सातों ड्यौढ़ियाँ पार कर लेते हैं। इसी प्रकार निषेध द्वारा मल-विक्षेप की निवृत्ति हो जाने पर भी आवरण का पर्दा रह जाता है। वह 'तदस्मि' (मैं वह हूँ) इस बोध से निवृत्त होता है। अतः वही वास्तविक परम पद है। अथवा—

न निरोधो न चोत्पत्तिः न बद्धो न च साधकः।

न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥

इस श्लोक के अनुसार जो परमार्थ है वही परमपद है। इसमें तो लय, उत्पत्ति, बद्ध, साधक मुमुक्षु और मुक्त सभी का निषेध किया है।

प्रश्न— इस श्लोक में सबका निषेध करने पर जो रहा उसी को परमार्थ कहा है, सो क्या ठीक है?

उत्तर— नहीं, ये सब तो निषेधपरक वाक्य है। इनका उद्देश्य जिज्ञासुओं को वस्तु का बोध कराना है। यदि निषेध उत्पत्ति, सिद्ध,

—पूरा श्लोक इस प्रकार है—

नेति नेतीति नेतीति शेषितं यत्परं पदम्।

निराकर्तु मशक्यत्वात्तदस्मीति सुखी भवेत्॥

साधक—ये सब उसमें नहीं तो किसमें हैं। ये उसी में तो हैं। वास्तव में सिद्धान्त तो यह है कि अभाव अज्ञान है और भाव उसका कार्य है। निषेध अज्ञान है और विधि अज्ञान का कार्य है। कोई अभाव (निराकार) को सिद्धान्त मानते हैं और कोई भाव (साकार) को सिद्धान्त मानते हैं। उनसे आगे कोई बढ़ता है तो समष्टि-साक्षी और व्यष्टि साक्षी को परमार्थ मानता है। इसलिये जो विधिका पक्ष लेता है वह भी अज्ञानी है और जो निषेध का पक्ष लेता है वह भी अज्ञानी है। तथा जो ऐसा अनुभव करता है कि विधि भी मेरा स्वरूप है और निषेध भी मेरा स्वरूप है वही बोधवान् है। सारी बात तो यह है कि चाहे सम्पूर्ण शास्त्र पढ़ लो परन्तु जब तक महापुरुषों के चरणों का आश्रय नहीं लोगे तब तक विधि या निषेध में ही अटके रहोगे।

प्रश्न— सबसे श्रेष्ठ अभ्यास कौन-सा है?

उत्तर— पहले यह अभ्यास करे कि सृष्टि है नहीं, यदि है तो मेरा मनोराज्य है। इसके दृढ़ होने पर यह अभ्यास करें कि यह सब शून्य है। इसके भी दृढ़ होने पर शब्दादि या सुख-दुःख की सन्धि में स्थिति करे। ऐसा करने से समाधि हो जायेगी। यदि मनोराज्य और सृष्टि की सत्ता नहीं तो आप ही आप हैं। यही ब्रह्माभ्यास है और यही विचार है। जो समझ गया सो समझ गया और जो रह गया सो रह गया।

प्रश्न— गूढ़ तत्व क्या है?

उत्तर— आत्मा छिपाने की वस्तु नहीं है, क्योंकि वह स्वयं हैं। तथा आत्मा दिखाने की वस्तु नहीं है, क्योंकि वह स्वयं है। अतः आत्मा को देखा नहीं जाता, यही ज्ञान है। चिन्तन के समय असंगता की ही भावना करे। अनात्मचिन्तन का न रहना ही आत्मचिन्तन है और यही ध्यान है। संसार की विस्मृति और परमात्मा की स्मृति एक साथ होती है यही गूढ़ तत्व है।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’—जब मनुष्य कोई शुभ कर्म करता है, तब वह जिनसे शुभ कर्म करता है, उन शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, पदार्थ आदिको अपना मानता है और जिसके लिये शुभ कर्म करता है, उसे उस कर्मका भोक्ता मानता है; जैसे—किसी देवताकी पूजा की तो उस देवताको पूजारूप कर्मका भोक्ता मानता है; किसीकी सेवा की तो उसे सेवारूप कर्मका भोक्ता मानता है; किसी भूखे व्यक्तिको अन्न दिया तो उसे अन्नका भोक्ता मानता है, आदि। इस मान्यताको दूर करनेके लिये भगवान् उपर्युक्त पदोंमें कहते हैं कि वास्तवमें सम्पूर्ण शुभ कर्मोंका भोक्ता में ही हूँ। कारण कि प्राणिमात्रके हृदयमें भगवान् ही विद्यमान हैं। इसलिये किसीका पूजन करना, किसीको अन्न-जल देना, किसीको मार्ग बताना आदि जितने भी शुभ कर्म हैं, उन सबका भोक्ता भगवान्को ही मानना चाहिये। लक्ष्य भगवान्पर ही रहना चाहिये, प्राणीपर नहीं।

नवें अध्यायके चौबीसवें श्लोकमें भी भगवान्ने अपनेको सम्पूर्ण यज्ञोंका भोक्ता बताया है—‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता।’

दूसरी बात यह है कि जिनसे शुभ कर्म किये जाते हैं, वे शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, पदार्थ आदि अपने नहीं हैं, प्रत्युत भगवान्के हैं। उनको अपना मानना भूल ही है। उनको अपना मानकर अपने लिये शुभ कर्म करनेसे मनुष्य स्वयं उन कर्मोंका भोक्ता बन जाता है। अतः भगवान् कहते हैं कि तुम सम्पूर्ण शुभ कर्मोंको अपने लिये कभी मत करो, केवल मेरे लिये ही करो। ऐसा करनेसे तुम उन कर्मोंके फलभागी नहीं बनोगे और तुम्हारा कर्मोंसे सम्बन्ध-विच्छेद हो जायगा।

कामनासे ही सम्पूर्ण अशुभ कर्म होते हैं। कामनाका त्याग करके केवल भगवान्के लिये ही सब कर्म करनेसे अशुभ कर्म तो स्वरूपसे ही नहीं होते तथा शुभ कर्मोंसे अपना सम्बन्ध नहीं रहता। इस प्रकार सम्पूर्ण कर्मोंसे सर्वथा

* ‘हृदि सर्वस्य विच्छिन्नम्’ (गीता १३।१७), ‘सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टः’ (गीता १५।१५), ‘ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति’ (गीता १८।६१)।

सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर परमशान्तिकी प्राप्ति हो जाती है।

‘सर्वलोकमहेश्वरम्’—भिन्न-भिन्न लोकोंके भिन्न-भिन्न ईश्वर हो सकते हैं; किन्तु वे भी भगवान्के अधीन ही हैं। भगवान् सम्पूर्ण लोकोंके ईश्वरोंके भी ईश्वर हैं, इसलिये यहाँ ‘सर्वलोकमहेश्वरम्’ पद दिया गया है। तात्पर्य यह है कि सम्पूर्ण सृष्टिके एकमात्र स्वामी भगवान् ही हैं, फिर कोई ईमानदार व्यक्ति सृष्टिकी किसी भी वस्तुको अपनी कैसे मान सकता है?

शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, प्राण, स्त्री, पुत्र, धन, जमीन, मकान आदिको अपने मानते हुए प्रायः लोग कहा करते हैं कि भगवान् ही सारे संसारके मालिक हैं। परन्तु ऐसा कहना समझदारी नहीं है; क्योंकि मनुष्य जबतक शरीर, इन्द्रियाँ, मन आदिको अपने मानता है, तबतक भगवान्को सारे संसारका स्वामी कहना अपने-आपको धोखा देना ही है। कारण कि यदि सभी लोग शरीरादि पदार्थोंको अपने-अपने ही मानते रहें तो बाकी क्या रहा, जिसके स्वामी भगवान् कहलायें? अर्थात् भगवान्के हिस्सेमें कुछ नहीं बचा। इसलिये ‘सब कुछ भगवान्का है’—ऐसा वही कह सकता है, जो शरीरादि किसी भी पदार्थको अपना नहीं मानता। जो किसी भी वस्तुको अपनी मानता है, वह वास्तवमें भगवान्को यथार्थरूपसे सर्वलोकमहेश्वर मानता ही नहीं। वह जितनी वस्तुओंको अपनी मानता है, उतने अंशमें भगवान्को सर्वलोकमहेश्वर माननेमें कमी रहती है।

मनुष्यको शरीरादि पदार्थोंका सदुपयोग करनेका ही अधिकार है, अपने माननेका बिलकुल नहीं। इन पदार्थोंको अपने न मानकर केवल भगवान्के ही मानते हुए उन्हींकी सेवामें लगा देनेसे परमशान्तिकी प्राप्ति हो जाती है।

‘सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमुच्छति’—जो सम्पूर्ण लोकोंके ईश्वरोंके भी ईश्वर हैं, वे बिना कारण स्वाभाविक ही प्राणिमात्रका हित करनेवाले, प्राणिमात्रकी रक्षा करनेवाले तथा प्राणिमात्रसे प्रेम करनेवाले हैं और ऐसा हितैषी, रक्षक तथा प्रेमी दूसरा कोई नहीं है—इस प्रकार जान लेनेसे परमशान्ति प्राप्त हो जाती है; क्योंकि वे वास्तवमें ऐसे ही हैं। महान् शक्तिशाली भगवान् बिना किसी प्रयोजनके हमारे परम सुहृद हैं, फिर भय, चिन्ता, उद्वेग,

अशान्ति आदि कैसे हो सकते हैं?

जीवमात्रका बिना कारण हित करनेवाले दो ही हैं—भगवान् और उनके भक्त। भगवान्को किसीसे कुछ भी पाना है ही नहीं—‘नानवाप्तमवाप्तव्यम्’ (गीता ३।२२), इसलिये वे स्वाभाविक ही सबके सुहृद हैं। भक्त भी अपने लिये किसीसे कुछ भी नहीं चाहता और सबका हित चाहता तथा हित करता है, इसलिये वह भी सबका सुहृद होता है—‘सुहृदः सर्वदेहिनाम्’ (श्रीमद्भा० ३।२५।२१)। भक्तोंमें जो सुहृदता आती है, वह भी मूलतः भगवान्से ही आती है।

भगवान् सम्पूर्ण यज्ञों और तपोंके भोक्ता हैं, सम्पूर्ण लोकोंके महान् ईश्वर हैं तथा हमारे परम सुहृद हैं—इन तीनों बातोंमेंसे अगर एक बात भी दृढ़तासे मान लें, तो भगवत्प्राप्तिरूप परमशान्तिकी प्राप्ति हो जाती है, फिर तीनों ही बातें मान लें तो कहना ही क्या है!

अपने लिये कुछ भी चाहना, किसी भी वस्तुको अपनी मानना और भगवान्को अपना न मानना—ये तीनों बातें भगवत्प्राप्तिमें मुख्य बाधक हैं। भगवान् ‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’ पदोंसे कहते हैं कि अपने लिये कुछ भी न चाहे और कुछ भी न करे; ‘सर्वलोकमहेश्वरम्’ पदसे कहते हैं कि अपना कुछ भी न माने अर्थात् सुखकी इच्छाका और वस्तु-व्यक्तियोंके आधिपत्यका त्याग कर दे तथा ‘सुहृदं सर्वभूतानाम्’ पदोंसे कहते हैं कि केवल मेरेको ही अपना माने, अन्य किसी वस्तु-व्यक्ति आदिको अपना न माने। इन तीनोंमेंसे एक बात भी मान लेनेसे शेष बातें स्वतः आ जाती हैं और भगवत्प्राप्ति हो जाती है।

अपने लिये सुखकी इच्छाका त्याग तभी होता है, जब मनुष्य किसी भी प्राणी-पदार्थको अपना न माने। जबतक किसी भी पदार्थको अपना मानता है, तबतक वह बदलेमें सुख चाहेगा ही। सुखकी इच्छाके त्यागसे ममताका त्याग और ममताके त्यागसे सुखकी इच्छाका त्याग होता है। जब सब वस्तु-व्यक्तियोंमें ममताका त्याग हो जाता है, तब एकमात्र भगवान् ही अपने रह जाते हैं। जो किसीको भी अपना मानता है, वह वास्तवमें भगवान्को सर्वथा अपना नहीं मानता, कहनेको चाहे कहता रहे कि भगवान् मेरे हैं।

१-यहाँ जाननेका अर्थ है—दृढ़तापूर्वक मानना। मानना जाननेसे कमजोर नहीं होता। इसलिये दृढ़तासे मान लेना भी जानना ही है।

२-हेतु रहित जग जुग उपकारी। तुम्ह तुम्हार सेवक असुरारी॥ (मानस ७।४७।३)

माने हुए सम्बन्धका अभाव होनेसे भगवान्से अपनी सच्ची आत्मीयता जाग्रत हो जाती है। तात्पर्य यह निकला कि चाहे सुखकी इच्छाका त्याग हो जाय, चाहे ममताका अभाव हो जाय और चाहे भगवान्में सच्ची आत्मीयता हो जाय; इसके होते ही परमशान्तिका अनुभव हो जायगा। कारण कि एक भी भाव दृढ़ होनेपर अन्य भाव भी साथमें आ ही जाते हैं।

एक तो कर्म करना चाहिये और दूसरा, कर्म करनेकी विद्या आनी चाहिये। जब मनुष्य कर्म तो करता है, पर कर्म करनेकी विद्या नहीं जानता अथवा कर्म करनेकी विद्या तो जानता है, पर कर्म नहीं करता, तब उसके द्वारा

सुचारूपसे कर्म नहीं होते। इसलिये भगवान्ने तीसरे अध्यायमें कर्म करनेपर विशेष जोर दिया है, पर साथमें कर्मोंको जाननेकी बात भी कही है; और चौथे अध्यायमें कर्मोंका तत्त्व जाननेपर विशेष जोर दिया है, और साथमें कर्म करनेकी बात भी कही है। पाँचवें अध्यायमें यद्यपि कर्मयोग और सांख्ययोग—दोनोंके द्वारा कल्याण होनेकी बात आयी है, तथापि भगवान्ने सांख्ययोगकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठ बताया है। इस अध्यायमें भगवान्ने क्रमपूर्वक कर्मयोग और सांख्ययोगका वर्णन करके फिर संक्षेपसे ध्यानयोगका वर्णन किया और अन्तमें संक्षेपसे भक्तियोगका वर्णन किया, जो भगवान्का मुख्य ध्येय है।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin