गीताGitaDeep

Bhagavad Gītā · Chapter 5 · Karma Sannyāsa Yoga

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्

स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते

५.२१

bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham|

sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute||

Recitation coming soon

Word meanings

बाह्यस्पर्शेषु = in external contacts

आत्मनि = within the self

असक्तात्मा = one whose mind is unattached

यत् = which

सुखम् = joy

विन्दति = finds

सः = that

ब्रह्मयोगयुक्तात्मा = one whose self is united with Brahman

अक्षयम् = imperishable

सुखम् = bliss

अश्नुते = enjoys

Translation

He whose mind remains unattached to sense-objects, derives through meditation the Sattvika joy which dwells in the mind; then that Yogi, having completely identified himself through meditation with Brahma enjoys eternal Bliss.

Commentary

The commentators seated around this verse

Open first:
Language:
Portrait of Rāmānuja

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita

English

Here Lord Krishna describes the reality for the person who desists from attachments to anything except the ātma or eternal soul and who derives all pleasures exclusively from their internal relationship with the ātma

relinquishing all desires for sensuous material enticements and instead delighting in brahma-yoga or the science of the individual consciousness attaining communion with the Ultimate Consciousness by realising the spiritual substratum pervading all existence.

Such a person attains sukham- akṣayam or imperishable happiness.

Next it will be illustrated how desire for material sense gratification can be easily abandoned.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Madhva BhāṣyaSanskritEnglish

On verses 5.21–5.23

“पुनर्योगस्याधिक्यं स्पष्टयति बाह्यस्पर्शेषु इति | कामरहित अस्मानि यत् सुखं विन्दति स एव ब्रह्मयोगयुक्रात्मा चेत् तदेवाक्षयं सुखं विन्दति | ब्रह्मविषयो योगो ब्रह्मयोगः | ध्यानादियुक्तस्यैवाऽस्मुखमक्षयमन्यथ नेत्यर्थः ||” - Here in this verse, Sri Krishna again clarifies yoga, equanimity in performance of actions. Without any desires he who enjoys happiness in the self, he alone is in communion with Brahman and he alone becomes the enjoyer of eternal happiness. The communion with Brahman is yoking oneself with Brahman, the performance of which leads to Brahman. Enjoined through the means of meditation etc. is this eternal happiness of self. Not through any other means.

“संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - ये हि | इति |” - For the sake of renunciation, enjoyment of desires are censured. “तत्परित्यागं प्रशंसति - शक्नोति इति | कामकाधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति शरीरविमोक्षणत् प्राक् यथामनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्र इति भावः | ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ||” - Sri Krishna again praises संन्यास renunciation saying he who resists desires and anger is the true संन्यासी. If human beings in their life are unable to control their mind and senses and neutralise the effects of kama and krodha then there is chance for them to ever achieve even Brahmaloka which is the topmost material planet and where everything is in sattva guna or the mode of pure goodness. The mastery of one's mind and senses is a prerequisite for higher existence.

Portrait of Madhvācārya

Madhvācārya · Dvaita

Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish

On verses 5.21–5.23

“इदानीमपि परमात्मनि स्मृतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यग्युक्तः किमु ? ||” - In this manner even with little remembrance of the Lord happiness is attained. Then what to speak of, if one does so in an concentrated manner? “ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत श्लोकः - The marks of the man of wisdom are explained in the subsequent verses.

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

English

21 “With his self unattached to external (sense-) contacts, a man wins what bliss inheres within his own self. Such a man, with the self (mind) intently set in the Yoga upon Brahman, enjoys enduring bliss. (105)

Is it a thing to be wondered at that One that never lives outside the eternal life of the Self, does not give himself up to the senses, and never enjoys the objects of the senses? One who is internally completely happy through the natural and unlimited bliss of the Self, does never get out of this bliss. Would the bird Chakora who has once tasted the sweets of the moon-rays from a plate in the form of lotus leaves, ever taste sand from the sandy bank? In the same way it is needless to say that one who has secured the bliss of the Self, and has become one with the essence of the Self, has escaped from the clutches of the objects of the senses.

Swami Ramsukhdas · Modern

English

‘Bāhyasparśeṣvasaktātmā—He, who, instead of being attached to the body, senses, mind, intellect, life-breath etc., as well as, to objects of senses, such as sound and touch etc., is attached, only to God, is known as, unattached to external contacts. A striver whose attachment has not been totally wiped out, but whose aim has been to wipe it out, should also be included among those strivers, who have renounced attachment, as they quickly get rid of it because of their firm resolve.

This detachment is necessary, in order to attain the state mentioned in the preceding verse, in which a striver neither rejoices on obtaining, what is pleasant, nor grieves on getting what is unpleasant.

So long as, a man is attached to sense-objects etc., internally or externally, he cannot realize the self. All these objects are transitory and constantly undergo change, but because of attachment to them a man has not an eye on their kaleidoscopic nature and derives pleasure out of them. But in fact they cannot provide

pleasure; it is renunciation of affinity for them, which provides pleasures. Therefore, a man feels pleasure in sound sleep when he forgets his affinity for sense-objects.

A man, has a wrong notion that he cannot live without external contacts, but in fact, he cannot live with constant external contacts. To forget, all external contacts he sleeps. Thus he regains freshness, vitality and health, which he can never get, in the wakeful state. Therefore, he considers sleep very essential. Energy, is gained through dissociation, with objects.

When a man goes to bed, he means to renounce his affinity for external objects, as also, to work after waking from sleep. As he attaches more importance to work, he does not pay attention to the renunciation of his affinity, for objects. He sleeps and awakes having affinity for objects.

It is very surprising that if a person who was our relative dies, our affinity, for him continues. The reason is, that the assumed affinity can be wiped out only, when the person who has assumed it, renounces it. As soon as, he renounces it, he attains salvation, which is natural.

The affinity with external objects is unreal, while our affinity with God is real. A man, assumes his affinity with external objects, in order to derive pleasure out of them. But it results in sufferings (Gītā 5/22). By realizing this fact, attachment to external objects is destroyed.

**'Vindatyātmani yatsukham'**—When attachment to the external objects is wiped out, a striver finds Sāttvika happiness. Happiness derived out of the affinity, for the external objects, is Rajas (of the mode of passion). A person goes on enjoying this rājasa (of the mode of passion) happiness, so long as he does not gain sāttvika (of the mode of goodness), happiness. When he ceases attachment to the rājasa happiness he gains sāttvika happiness.

**'Sa brahmayogayuktātmā'**—As soon as attachment for the world is lost, a striver identifies himself, with Brahma (God). As

with the disappearance of darkness, light is revealed, so when attachment to the world is erased, the striver is identified with Brahma. Both, happen simultaneously. Yet disappearance of darkness, is prior to illumination of light—it is deemed so. Similar, is the case with effacement of attachment and establishment in God. In the first verse of the thirteenth chapter, it is described, that the knower of the field (the self), is different from the field (body), while in the second verse it is said, that the self has Its identity with the Supreme Self. Similarly, in this verse by the expression 'bāhyasparśeṣvasaktātmā' (with the self unattached to external contact), it is explained that the self is different from the body and the world, this expression 'Brahmayogayuktātmā', elucidates the identity of the self with God.

Having become detached from pleasure and having found sāttvika happiness, a striver may have a subtle egoistic notion, by thinking 'I am happy', 'I am wise', 'I am flawless', 'I have no duty to perform' and so on. In order to get rid of this subtle egoistic notion, it is necessary that a striver, should identify himself with God totally, otherwise he cannot remain totally free, from the sense of individuality.

'Sukhamakṣayamaśnute'—So long as, a striver goes on enjoying sāttvika pleasure, he has egoism (attachment), in subtle form. But, when he ceases to enjoy this sāttvika happiness, his egoism perishes totally and he realizes God, Who is sentient, uniform and imperishable. This is known, as eternal bliss. This is also called infinite bliss (6/21; 6/28), absolute bliss (14/27) and so on. Having attained this eternal bliss, there is natural attraction for God, and this attraction is known as supreme devotion (Gītā 18/54). This devotion ever-increases i.e., the Lord, seems to be revealed in new forms, to such a devotee. In this connection, there is a point which needs attention. If a striver, thinks that his devotion was imperfect in the past, but now it has attained perfection, it means that the striver has not attained perfection,

as he is an aspirant still. But, if in spite of perceiving novelty in the Lord, he feels that his devotion was supreme in the past also, it means that he has attained perfection.

*Link:—In the preceding verse, the Lord declared, 'When a person is not attached to external contacts, he attains eternal bliss.' In the next verse, He explains how to renounce attachment for sense-objects.*

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Sanskrit

बाह्यस्पर्शेषु बाह्याश्च ते स्पर्शाश्च बाह्यस्पर्शाः स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयो विषयाः तेषु बाह्यस्पर्शेषु, असक्तः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं असक्तात्मा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन् विन्दति लभते आत्मनि यत् सुखं तत् विन्दति इत्येतत् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिः ब्रह्मयोगः तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः समाहितः तस्मिन् व्यापृतः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः ब्रह्मयोगयुक्तात्मा, सुखं अक्षयं अश्नुते व्याप्नोति । तस्मात् बाह्यविषयप्रीतेः क्षणिकायाः इन्द्रियाणि निवर्तयेत् आत्मनि अक्षयसुखार्थी इत्यर्थः ॥ इतश्च निवर्तयेत् --

Portrait of Ādi Śaṅkarācārya

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita

Hindi

और भी वह ब्रह्ममें स्थित हुआ पुरुष (कैसा होता है सो बताते हैं)—

‘जिनका इन्द्रियोंद्वारा स्पर्श (ज्ञान) किया जा सके वे स्पर्श हैं’—इस व्युत्पत्तिसे शब्दादि विषयोंका नाम स्पर्श है, (वे सब अपने भीतर नहीं हैं इसलिये बाह्य हैं) उस बाह्य स्पर्शोंमें जिसका अन्तःकरण आसक्त नहीं है, ऐसा विषयप्रीतिसे रहित पुरुष उस सुखको प्राप्त होता है जो अपने भीतर है।

तथा वह ‘ब्रह्मयोगयुक्तात्मा’—ब्रह्ममें जो समाधि है उसका नाम ब्रह्मयोग है, उस ब्रह्मयोगसे जिसका अन्तःकरण युक्त है—अच्छी प्रकार उसमें समाहित है—लगा हुआ है, ऐसा पुरुष अक्षय सुखको अनुभव करता है—प्राप्त होता है।

इसलिये अपने-आप अक्षय सुख चाहनेवाले पुरुषको चाहिये कि वह क्षणिक बाह्य विषयोंकी प्रीतिसे इन्द्रियोंको हटा ले। यह अभिप्राय है

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Marathi

जो आपणपे सांडुनि कहीं । इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं । तो विषय न सेवी हें काई । विचित्र येथ ॥ १०५ ॥

सहजें स्वसुखाचेनि अपारें । सुरवाडे अंतरें । रचिला म्हणऊनि बाहिरें । पाउल न घली ॥ १०६ ॥

सांगे कुमुददळाचेनि ताटें । जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटे । तो चकोरु काई वाळुवंटे । चुंबितु आहे ॥ १०७ ॥

तैसें आत्मसुख उपाइलें । जयासि आपणपेचिं फावलें । तया विषयो सहजे सांडवले । म्हणो काई ॥ १०८॥

एऱ्हवीं तरी कौतुकें । विचारुनि पाहें पां निकें । या विषयांचेनि सुखे । झकविती कवण ॥ १०९ ॥

Portrait of Jñāneśvar

Jñāneśvar · Vārkarī

Hindi

(5.105) इसमें क्या आश्चर्य है कि जिसे आत्मस्वरूप छोड़ कर इन्द्रियसमूह की ओर लौटना ही नहीं वह विषयों का उपभोग नहीं करता?

(5.106) उसका अन्तःकरण सहज और अमर्याद आत्मसुख के आनन्द से भरा हुआ रहता है इसलिए वह बाहर की ओर पाँव नहीं डालता।

(5.107) कहो, चन्द्रविकासी कुमुद की पत्तल में जिस चकोर ने शुद्ध चन्द्रकिरणों को भोजन किया है वह क्या रेत के कण खावेगा?

(5.108) वैसे ही इसमें कहना ही क्या है कि जिसे आत्मसुख उत्पन्न हुआ है, जिसे आत्मज्ञान प्राप्त हुआ है, उससे विषय सहज ही छूट जाते हैं। (5.109) यों भी, तनिक ठीक विचार कर देखो तो इन विषयों के सुख में कौन फँसता है?

Portrait of Sri Udiya Baba

Sri Udiya Baba · Modern

Hindi

भावार्थ— बाहर के विषयों में जिसका चित्त आसक्तिरहित है वह [मन-बुद्धि के साक्षिस्वरूप] आत्मा में जिस सुख का अनुभव करता है वह अक्षय सुख है, जिसे वह ब्रह्मयोग से युक्तचित्त होकर ग्रहण करता है।

व्याख्या— जो इन्द्रियों द्वारा सुने या अनुभव किये जाते हैं वे सब विषय बाह्य कहलाते हैं, जैसे स्वर्गादि सुने हुए विषय हैं और शब्दादि अनुभव किये हुए हैं। ये दोनों ही प्रकार के विषय बाह्य हैं। ऐसे बाह्य विषयों में जिनकी आसक्ति नहीं है तथा जो ब्रह्मयोग से युक्तचित्त हैं वही बाह्य स्पर्शों में अनासक्त हो सकता है और वही अक्षय सुख को भोग सकता है।

प्रश्न— यहाँ जो 'अक्षय सुख' कहा गया है और आगे चौबीसवें श्लोक में जो 'ब्रह्मनिर्वाण' कहा गया है, इन दोनों में क्या अन्तर है?

उत्तर— 'अक्षय सुख' में प्रतीति रहती है किन्तु ब्रह्मनिर्वाण में नहीं रहती।

प्रश्न— इस श्लोक में जो अक्षय सुख कहा है वह क्या है और सुख-दुःख का वास्तविक स्वरूप क्या है?

उत्तर— वास्तव में सुख और दुःख दो वस्तुएँ नहीं हैं, दुःख का अभाव ही सुख है।

प्रश्न— यदि दुःख के अभाव का नाम ही सुख है तो जीवनमुक्ति के ज्ञानरक्षा, तप, विसंवादाभाव, दुःखनाश और सुखप्राप्ति इन पाँच प्रयोजनों में दुःखनाश कहकर चार ही प्रयोजन बताने चाहिये थे, सुखप्राप्ति का उल्लेख नहीं होना चाहिए था। इससे तो मालूम पड़ता है कि दुःखनाश और सुखप्राप्ति दो बातें हैं।

उत्तर— तुम्हारा प्रश्न तो ठीक है, बात दो ही हैं। दृश्य का सत्ताशून्य अनुभव होना अर्थात् सत्ताशून्यता का यथार्थ बोध हो जाना तो दुःखनाश है और सत्ताशून्य अनुभव होने के साथ स्वरूप का भी अनुभव होना सुखप्राप्ति है। यदि ऐसा न हो तो दुःखनाश की अनुभूति तो सुषुप्ति और मूर्च्छा में भी हो जाती है, किन्तु समाधि में दुःखनाश और सुखप्राप्ति दोनों ही होते हैं।

प्रश्न— सुख का स्वरूप क्या है?

उत्तर— सुख का अनुभव तो होता है, परन्तु वह इन्द्रियग्राह्य नहीं है। सुख को श्रुतियों में परमात्मा का स्वरूप बतलाया है और वही भक्तों को अभीष्ट है। वेदान्त की दृष्टि में तो सुख भी हेय है। वे उसका भी त्याग करते हैं।

प्रश्न— सुख का त्याग करने पर भी तो एक सुख ही प्राप्त होता है?

उत्तर— हाँ, होता तो है, परन्तु उसकी इच्छा तो लाखों में से किसी एक को होती है। उसी के विषय में श्रीगोसाई जी कहते हैं—

तात सुरग अपवरग सुख, धरिय तुला इक अंग।

सब मिलि होइ न ताहि सम, जो सुख लव सत्संग॥

इस दोहे में मोक्ष-सुख से भी एक लव के सत्संग-सुख को अधिक कहा है। चौथी भूमिका सत्त्वापत्ति में ज्ञान हो जाता है, यही

मोक्ष-सुख है। आत्म-सुख इसका भी त्याग करने पर प्राप्त होता है। सत्संग के दो अर्थ हैं— सन्तों का संग और सत् (आत्मा) का संग। आत्मा ही सत् है। यहाँ यही अर्थ ग्रहण करना चाहिए। एक लवमात्र आत्माकार वृत्ति को ही यहाँ सत्संग कहा है। गुरु के उपदेश या सन्तों के संग से यह ज्ञान तो हो जाता है कि आत्मा बोधस्वरूप है, परन्तु एक आसन पर बैठकर असंगता का अभ्यास किये बिना यह अनुभव नहीं होता कि आत्मा आनन्दस्वरूप भी है वह आत्मानन्द ही ब्रह्मानन्द है, जब तक उसकी अनुभूति नहीं होती तब तक विषयानन्द का आकर्षण समाप्त नहीं होता।

प्रश्न— जीवन्मुक्ति के आनन्द में और ब्रह्मानन्द में क्या अन्तर है?

उत्तर— दृश्य प्रतीत होते हुए भी उसे सत्ताशून्य देखना जीवन्मुक्ति का आनन्द है तथा संकल्प-विकल्प का त्याग करके अचिन्त हो जाना ब्रह्मानन्द है। इसी को शून्यसाक्षित्व या वर्तमान में स्थित रहना कहते हैं।

प्रश्न— आनन्द आत्मा में है या अनात्मा में?

उत्तर— आनन्द न आत्मा में है न अनात्मा में। आनन्द नाम की कोई वस्तु तो है नहीं। यदि आत्मा में आनन्द हो तो आत्मा तो सभी का है, अतः सभी को आनन्द होना चाहिये। और यदि अनात्मा में आनन्द है तो प्रत्येक पदार्थ में सभी को आनन्द आना चाहिये। किन्तु ऐसा देखने में नहीं आता। एक ही पदार्थ दूध में एक को आनन्द आता है तो दूसरे को देखते ही उल्टी होने लगती है। इसी प्रकार अन्य वस्तुओं को भी समझना चाहिए। इसलिए आनन्द न आत्मा में है न अनात्मा में। आनन्द तो आसक्ति में है। विषय में आसक्ति होने पर उसमें आनन्द जान पड़ता है और आत्मा में आसक्ति हो तो आत्मानन्द की स्फूर्ति होने लगती है। इस आनन्द का त्याग करने पर जो स्थिति होती है वही 'तुर्यगा' है। अभ्यास काल में आनन्द की स्फूर्ति होने पर उसको रसास्वाद कहकर उससे असंग रहने को ही कहा है। गीता अध्याय १४

के छठे श्लोक में सुख को बन्धन ही बतलाया है। यदि व्यतिरिक्त दृष्टि से देखें तब भी आनन्द अपना स्वरूप नहीं हो सकता, क्योंकि उससे भिन्न रूप से अनुभव होता है। और ऐसा कहा भी जाता है कि मुझे बड़ा आनन्द हुआ। इसलिए आनन्द अपना स्वरूप नहीं हो सकता। वह दृश्य कोटि में आ जाता है। स्वरूप का कोई एक लक्षण नहीं है, क्योंकि सब लक्षण उसी के हैं। यदि अन्य दृष्टि से उसे स्वरूप कहें तो आनन्द ही क्या दुःख भी अपना स्वरूप ही है। सारा दृश्य अपना ही स्वरूप है। अतः आत्मा जो सच्चिदानन्द स्वरूप कहा जाता है वह असत्-जड़-दुःखस्वरूप दृश्य को अपेक्षा से जिज्ञासु को समझाने के लिये है, नहीं तो स्वरूप-अरूप क्या वह तो स्वयं ही है। बोध में दुःख नहीं इसलिए आनन्द भी नहीं। निषेधवृत्ति करने पर जिज्ञासु को निर्विकार सत्ता में आनन्द होता है, स्वरूप में नहीं। स्वरूप इससे भिन्न इसका भी साक्षी है। ज्ञान में जो आनन्द आता है वह जिज्ञासु का आनन्द है, बोधवान् का नहीं, क्योंकि जिज्ञासु ने अपने जीवत्व को पूर्णतया मिटाया नहीं है। इसलिए उसे आनन्द जान पड़ता है।

प्रश्न— महाराजजी! जबकि मैं सच्चिदानन्द था तो मुझ में यह असत् जड़ दुःख कहाँ से आ गया?

उत्तर— तुम यह प्रश्न पूर्ण में बैठकर कर रहे हो या परिच्छिन्न में? यदि पूर्ण में बैठकर कर रहे हो तो यह प्रश्न ही नहीं बनता, क्योंकि जब तक वृत्ति है तब तक पूर्णता नहीं होती। पूर्ण में कोई वृत्ति नहीं है। तुम जो कहते हो कि आज बड़ा आनन्द आया वह बिना वृत्ति के कैसे हो सकता है? इसलिए ज्ञानी का कोई आनन्द नहीं होता। यह आनन्द का निषेध रागवृत्ति हटाने के लिये है। यदि आत्मा में भी राग हो तो वह भी चित्त की ही एक स्थिति होने के कारण ठीक नहीं।

प्रश्न— महाराजजी! आत्मा सच्चिदानन्दस्वरूप है, क्या यह बात ठीक नहीं है? इस श्लोक की व्याख्या में आपने आनन्द का निषेध करते हुए कई बार कहा है। आत्मा में आनन्द नहीं। यदि आत्मा आनन्दरूप नहीं है तो शास्त्रों में उसे आनन्दस्वरूप क्यों बतलाया है?

उत्तर— यदि आत्मा सच्चिदानन्दस्वरूप है तो असज्जड़-दुःखरूप कौन है?

प्रश्न— इसका उत्तर तो आप ही दीजिये।

उत्तर— सच्चिदानन्द कहोगे तो आत्मा विकल्प के अन्तर्गत आ जायगा। और है वह निर्विकल्प। परन्तु उस निर्विकल्प में असत्-जड़-दुःख यह विकल्प प्रतीत होने लगा। इसे हटाने के लिये उसे सच्चिदानन्द कहा जाता है। अतः हम यह तो कह सकते हैं कि मैं असत्-जड़-दुःख नहीं हूँ, परन्तु मैं सच्चिदानन्द हूँ या आनन्द स्वरूप हूँ—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि ऐसा कहने से आत्मा वृत्ति का विषय हो जायगा। इसलिये असत्-जड़-दुःख का निषेध करने पर वह स्वयं निर्विकल्प ही है।

प्रश्न— आनन्द अनुभव का विषय है और आत्मा अनुभवस्वरूप है, तब उसे आनन्दस्वरूप क्यों कहते हैं?

उत्तर— आत्मानन्द में दुःख नहीं, क्योंकि उसमें वियोगजनित दीनता नहीं है। उसका नित्य संयोग है, क्योंकि वह तो अपना-आप ही है, कोई दूसरा नहीं। वियोग तो दूसरे का होता है। उपासना में संयोग-वियोग दोनों होते हैं, इसलिये उसमें दुःख रहता है। आत्मा में कुछ करना नहीं है, क्योंकि कोई वस्तु लानी नहीं है। भक्त को तो भगवान् लाने होते हैं और वे चले भी जाते हैं। संसारी वस्तुओं के लिये भी परिश्रम करना पड़ता है, इसलिये सभी में परतन्त्रता है। किन्तु परमसुख स्वतन्त्रता ही है। परतन्त्रता ही पशुता है। पशु कई प्रकार के होते हैं—स्त्री-पशु, धर्म-पशु, कर्म-पशु, शास्त्र-पशु, देव-पशु, ईश्वर-पशु और वृत्ति-पशु इत्यादि। समाधि में भी परतन्त्रता है। यदि वृत्ति शान्त रहे तो सुखी और विक्षिप्त हो जाय तो दुःखी। तात्पर्य यह कि जब तक कर्तव्य शेष रहता है तब तक परतन्त्रता या पशुता निवृत्त नहीं होती। यही दुःख है और सम्पूर्ण कर्तव्यों से छूटकर पूर्ण स्वतन्त्र हो जाना ही ज्ञानी का आनन्द है। उसके अतिरिक्त ज्ञानी का जो आनन्द माना जाता है वह तो भूल ही है। अर्थात् कर्तव्यमात्र

पशुत्व है और कर्तव्य से छूटकर पूर्ण स्वतन्त्र हो जाना ही ज्ञानी का आनन्द है। ज्ञान होने पर तो आनन्द का कोई भोक्ता ही नहीं रहता, तो आनन्द होगा किसे? इसलिये ज्ञानी को जो आनन्द कहा जाता है वह जिज्ञासु की दृष्टि से है। इस २१वें और २४ वें श्लोक का तथा अठारहवें अध्याय के ४९ वें श्लोक का भाव एक ही है। यहाँ २१ वें तक चार श्लोक ब्रह्माभ्यास का निरूपण करते हैं। इनमें २३ वाँ श्लोक अभ्यास की परीक्षा का है।

Swami Ramsukhdas · Modern

Hindi

'बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा'—परमात्माके अतिरिक्त शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, प्राण आदिमें तथा शब्द, स्पर्श आदि विषयोंके संयोगजन्य सुखमें जिसकी आसक्ति मिट गयी है, ऐसे साधकके लिये यहाँ ये पद

'ब्रह्मणि स्थितः'—वास्तवमें सम्पूर्ण प्राणी तत्त्वसे नित्य-निरन्तर ब्रह्ममें ही स्थित हैं; परन्तु भूलसे अपनी स्थिति शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि आदिमें ही मानते रहनेके कारण मनुष्यको ब्रह्ममें अपनी स्वाभाविक स्थितिका अनुभव नहीं होता। जिसे ब्रह्ममें अपनी स्वाभाविक स्थितिका अनुभव हो गया है, ऐसे महापुरुषके लिये यहाँ 'ब्रह्मणि स्थितः' पदोंका प्रयोग हुआ है। ऐसे महापुरुषको प्रत्येक परिस्थितिमें नित्य-निरन्तर ब्रह्ममें अपनी स्वाभाविक स्थितिका अनुभव होता रहता है।

यद्यपि एक वस्तुकी दूसरी वस्तुमें स्थिति होती है, तथापि ब्रह्ममें स्थिति इस प्रकारकी नहीं है। कारण कि ब्रह्मका अनुभव होनेपर सर्वत्र एक ब्रह्म-ही-ब्रह्म रह जाता है। उसमें स्थिति माननेवाला दूसरा कोई रहता ही नहीं। जबतक कोई ब्रह्ममें अपनी स्थिति मानता है, तबतक ब्रह्मकी वास्तविक अनुभूतिमें कमी है, परिच्छिन्नता है।

प्रयुक्त हुए हैं। जिन साधकोंकी आसक्ति अभी मिटी नहीं है, पर जिनका उद्देश्य आसक्तिको मिटानेका हो गया है, उन साधकोंको भी आसक्तिरहित मान लेना चाहिये। कारण कि उद्देश्यकी दृढ़ताके कारण वे भी शीघ्र ही आसक्तिसे

* 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्डक० ३। २। ९); 'ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति' (बृहदारण्यक० ४। ४। ६)

छूट जाते हैं।

पूर्वश्लोकमें वर्णित 'प्रियको प्राप्त होकर हर्षित और अप्रियको प्राप्त होकर उद्विग्न नहीं होना चाहिये'—ऐसी स्थितिको प्राप्त करनेके लिये बाह्यस्पर्शमें आसक्तिरहित होना आवश्यक है।

उत्पत्ति-विनाशशील वस्तुमात्रका नाम 'बाह्यस्पर्श' है, चाहे उसका सम्बन्ध बाहरसे हो या अन्तःकरणसे। जबतक बाह्यस्पर्शमें आसक्ति रहती है, तबतक अपने स्वरूपका अनुभव नहीं होता। बाह्यस्पर्श निरन्तर बदलता रहता है, पर आसक्तिके कारण उसके बदलनेपर दृष्टि नहीं जाती और उसमें सुखका अनुभव होता है। पदार्थोंको अपरिवर्तनशील, स्थिर माननेसे ही मनुष्य उनसे सुख लेता है। परन्तु वास्तवमें उन पदार्थोंमें सुख नहीं है। सुख पदार्थोंके सम्बन्ध-विच्छेदसे ही होता है। इसीलिये सुषुप्तिमें जब पदार्थोंके सम्बन्धकी विस्मृति हो जाती है, तब सुखका अनुभव होता है।

वह्म तो यह है कि पदार्थोंके बिना मनुष्य जी नहीं सकता, पर वास्तवमें देखा जाय तो बाह्य पदार्थोंके वियोगके बिना मनुष्य जी ही नहीं सकता। इसीलिये वह नींद लेता है; क्योंकि नींदमें पदार्थोंको भूल जाते हैं। पदार्थोंको भूलनेपर भी नींदसे जो सुख, ताजगी, बल, नीरोगता, निश्चिन्तता आदि मिलती है, वह जाग्रतमें पदार्थोंके संयोगसे नहीं मिल सकती। इसलिये जाग्रतमें मनुष्यको विश्राम पानेकी, प्राणी-पदार्थोंसे अलग होनेकी इच्छा होती है। वह नींदको अत्यन्त आवश्यक समझता है; क्योंकि वास्तवमें पदार्थोंके वियोगसे ही मनुष्यको जीवन मिलता है।

नींद लेते समय दो बातें होती हैं—एक तो मनुष्य बाह्य पदार्थोंसे सम्बन्ध-विच्छेद करना चाहता है और दूसरी, उसमें यह भाव रहता है कि नींद लेनेके बाद अमुक कार्य करना है। इन दोनों बातोंमें पदार्थोंसे सम्बन्ध-विच्छेद चाहना तो स्वयंकी इच्छा है, जो सदा एक ही रहती है; परन्तु कार्य करनेका भाव बदलता रहता है। कार्य करनेका भाव प्रबल रहनेके कारण मनुष्यकी दृष्टि पदार्थोंसे सम्बन्ध-विच्छेदकी तरफ नहीं जाती। वह पदार्थोंका सम्बन्ध रखते हुए ही नींद लेता है और जागता है।

यह बड़े आश्चर्यकी बात है कि सम्बन्धी तो नहीं रहता, पर सम्बन्ध रह जाता है! इसका कारण यह है कि स्वयं (अविनाशी चेतन) जिस सम्बन्धको अपनेमें मान लेता है, वह मिटता नहीं। इस माने हुए सम्बन्धको

मिटानेका उपाय है—अपनेमें सम्बन्धको न माने। कारण कि प्राणी-पदार्थोंसे सम्बन्ध वास्तवमें है नहीं, केवल माना हुआ है। मानी हुई बात न माननेपर टिक नहीं सकती और मान्यताको पकड़े रहनेपर किसी अन्य साधनसे मिट नहीं सकती। इसलिये माने हुए सम्बन्धकी मान्यताको वर्तमानमें ही मिटा देना चाहिये। फिर मुक्ति स्वतःसिद्ध है।

बाह्य पदार्थोंका सम्बन्ध अवास्तविक है, पर परमात्माके साथ हमारा सम्बन्ध वास्तविक है। मनुष्य सुखकी इच्छासे बाह्य पदार्थोंके साथ अपना सम्बन्ध मान लेता है, पर परिणाममें उसे दुःख-ही-दुःख प्राप्त होता है (गीता—पाँचवें अध्यायका बाईसवाँ श्लोक)। इस प्रकार अनुभव करनेसे बाह्य पदार्थोंकी आसक्ति मिट जाती है।

'विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्'—बाह्य पदार्थोंकी आसक्ति मिटनेपर अन्तःकरणमें सात्त्विक सुखका अनुभव हो जाता है। बाह्य पदार्थोंके सम्बन्धसे होनेवाला सुख राजस होता है। जबतक मनुष्य राजस सुख लेता रहता है, तबतक सात्त्विक सुखका अनुभव नहीं होता। राजस सुखमें आसक्तिरहित होनेसे ही सात्त्विक सुखका अनुभव होता है।

'स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा'—संसारसे राग मिटते ही ब्रह्ममें अभिन्न भावसे स्वतः स्थिति हो जाती है। जैसे अन्धकारका नाश होना और प्रकाश होना—दोनों एक साथ ही होते हैं, फिर भी पहले अन्धकारका नाश होना और फिर प्रकाश होना माना जाता है। ऐसे ही रागका मिटना और ब्रह्ममें स्थित होना—दोनों एक साथ होनेपर भी पहले रागका नाश 'बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा' और फिर ब्रह्ममें स्थिति 'ब्रह्मयोगयुक्तात्मा' मानी जाती है। जैसे तेरहवें अध्यायके पहले श्लोकमें क्षेत्रज्ञ-(जीवात्मा-) के द्वारा अपनेको क्षेत्र-(शरीर-)से सर्वथा अलग अनुभव करनेकी बात आयी है और फिर दूसरे श्लोकमें क्षेत्रज्ञके द्वारा अपनेको परमात्मतत्त्वसे सर्वथा अभिन्न अनुभव करनेकी बात आयी है। ऐसे ही यहाँ पहले 'बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा' पदसे शरीर-संसारसे अपनेको सर्वथा अलग अनुभव करनेकी बात बताकर फिर 'ब्रह्मयोगयुक्तात्मा' पदसे अपनेको परमात्मतत्त्वसे सर्वथा अभिन्न अनुभव करनेकी बात बतायी गयी है।

भोगोंसे विरक्ति होकर सात्त्विक सुख मिलनेके बाद 'मैं सुखी हूँ', 'मैं ज्ञानी हूँ', 'मैं निर्विकार हूँ', 'मेरे लिये कोई कर्तव्य नहीं है' इस प्रकार 'अहम्' का सूक्ष्म अंश शेष रह जाता है। उसकी निवृत्तिके लिये एकमात्र परमात्मतत्त्वसे अभिन्नताका अनुभव करना आवश्यक है। कारण कि

परमात्मतत्त्वसे सर्वथा एक हुए बिना अपनी सत्ता, अपने व्यक्तित्व (परिच्छिन्नता या एकदेशीयता) का सर्वथा अभाव नहीं होता।

‘सुखमक्षयमश्नुते’—जबतक साधक सात्त्विक सुखका उपभोग करता रहता है, तबतक उसमें सूक्ष्म ‘अहम्’, सूक्ष्म परिच्छिन्नता रहती है। सात्त्विक सुखका भी उपभोग न करनेसे ‘अहम्’ का सर्वथा अभाव हो जाता है और साधकको परमात्मस्वरूप, चिन्मय और नित्य एकरस रहनेवाले अविनाशी सुखका अनुभव हो जाता है। इसी अक्षय सुखको ‘आत्मनिक सुख’ (छठे अध्यायका इक्कीसवाँ श्लोक), ‘अत्यन्त-सुख’ (छठे अध्यायका अट्ठाईसवाँ श्लोक), ‘ऐकान्तिक सुख’ (चौदहवें अध्यायका सत्ताईसवाँ

श्लोक) आदि नामोंसे कहा गया है। इसका अनुभव होनेपर उस परमात्मतत्त्वमें स्वाभाविक ही एक आकर्षण होता है, जिसे प्रेम कहते हैं (गीता— अठारहवें अध्यायका चौवनवाँ श्लोक)। इस प्रेममें कभी कमी नहीं आती, प्रत्युत यह उत्तरोत्तर बढ़ता ही रहता है। उस तत्त्वका प्रसंग चलनेपर, उसपर विचार करनेपर पहलेसे कुछ नयापन दीखता है— यही प्रेमका प्रतिक्षण बढ़ना है। इसमें एक समझनेकी बात यह है कि प्रेमके प्रतिक्षण बढ़नेपर भी यदि ‘पहले कमी थी और अब पूर्ति हो गयी’ ऐसा प्रतीत होता है, तो यह साधन-अवस्था है, यदि नयापन दीखनेपर भी ‘पहले कमी थी और अब पूर्ति हो गयी’ ऐसा प्रतीत नहीं होता, तो यह सिद्ध-अवस्था है।

सम्बन्ध—पूर्वश्लोकमें भगवान्ने विषयोंसे विरक्त पुरुषको अक्षय सुखकी प्राप्ति बतायी। अब विषयोंसे विरक्ति कैसे हो—इसका आगेके श्लोकमें विवेचन करते हैं।

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।

Share this verse

Practice diya: lit

Reading regularly?

Begin a daily practice — free, no account.

Begin