Bhagavad Gītā · Chapter 5 · Karma Sannyāsa Yoga
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्
॥ ५.१३ ॥
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī|
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan||
Word meanings
वशी = self-controlled
देही = the embodied one
नवद्वारे = nine-gated
पुरे = in the city (of the body)
सर्वकर्माणि = all actions
मनसा = mentally
सन्यस्य = having renounced
एव = alone / indeed
न = nor
कुर्वन् = doing
न = nor
कारयन् = causing to be done
सुखम् = happily
आस्ते = dwells
Translation
The self-controlled Sankhyayoga, doing ~ nothing himself and getting nothing done by: others, rests happily in God, the embodiment KOE GF Yip ARO y YW LO7 A SSS SEX SS Ss WWE Ps g SSS (AMM i le AHL Wilma 4 2 i of Truth, Knowledge and Bliss, mentally NG relegating all actions to the mansion of nine (i gates (the body with nine openings
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglish“पुनः सन्यास शब्दार्थं स्पृश्यति सर्वकर्माणि इति । मनसा इति विशेषणादिभिमानत्वागः ॥” - Again the renunciation is clarified by emphasizing by all actions. By mind especially, to show renunciation of pride.

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglish“अतो मनसैव कर्मन्यासोऽस्वातन्त्र्यपेक्षया ॥” - Mentally renouncing the performance of actions by realizing one's own being subservient to the Lord.

Jñāneśvar · Vārkarī
English13 “Inwardly renouncing all actions, the embodied one, self-controlled, abides serenely within the nine-gated citadel, neither doing (anything himself), nor causing (it) to be done. (73)
The Karmayogin performs all actions in the same way as are done by others craving for fruit; and then he remains indifferent in regard to the actions, as if he did not do them at all. In whatever direction he then might turn, he finds happiness showering on him and wherever he dwells, there he finds the vision of Self abiding. While abiding in the body which has nine outlets, he is yet without a bodily life and having dropped all cravings for the fruit of the actions, he lives as if he did not perform any actions.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Vaśī dehī'—When a man is attached, to the senses, mind and intellect etc., these control him, but when he renounces attachment to them, they remain under his control. A Sāṅkhyayogī being so, is called 'Vaśī'.
So long as, a man has the least attachment for the evolutes of nature, (body, senses etc.,) he has to remain under the control of nature (Gītā 3/5). Prakṛti (nature), ever remains active. Therefore, a man cannot refrain himself, from performing actions, so long as he is, attached to Nature. But a Sāṅkhyayogī, who is not at all attached to the gross, subtle and causal bodies, the evolutes of Nature, do not become the performer of actions. Though such a Sāṅkhyayogī, has not the least attachment for the body, yet, he is called the embodied one, as he seems so, to the common people.
'Navadvāre pure'—Two ears, two eyes, two nostrils, a mouth—these seven, located in the upper part of the body, while the genital organ and the anus located in the lower part of the trunk, these nine openings, have been called, the nine gates. This body has been called the city of nine gates, in order to clarify the point, that as the abode and those who inhabit the abode, are different, so are a body and the soul. As a person, living in the city does not regard activities undertaken in the city, as his own, so does a Sāṅkhyayogī not regard activities of the body, as his own.
'Sarvakarmāṇi manasā sannyasya'—Here, the expression 'Sarvakarmāṇi', stands for the thirteen types of actions performed, with the body, senses, mind, intellect and life-breath, as described in the eighth and ninth verses, of this chapter.
Here the expression 'Manasā sannyasya' means 'renouncing
the doership in actions through discrimination'. If the meaning of the expression is taken as 'renouncing mental actions' only, it will not be proper, because according to the *Gītā*, 'renouncing mental action' mentally, is also an activity of the mind (*Gītā* 18/15). So, there is doership of this mental activity. Therefore the renouncement of actions mentally, means renouncing the affinity of doership through discrimination. A *Sāṅkhyayogī* does not regard himself, as the doer, he leaves the doership in the body.
'*Naiva kurvanna kārayan*'—A *Sāṅkhyayogī* becomes, neither a doer himself, nor does he make others, doers. As he is, not in the least attached to the body, senses, mind and intellect etc., he cannot regard actions performed by them, as his. In the eighth verse of this chapter also the Lord has pointed out the same fact, when He declares, 'The man who knows the truth, thinks that he does nothing at all.' In the thirty-first verse of the thirteenth chapter, also He declares, 'The Supreme Self dwelling in the body, does not act.'
Here a doubt arises, that it is true that the self does not perform actions, but it can inspire others to perform actions. The clarification is, that as with the rise of the sun, people are engaged in different activities, such as farming, study and business etc., even though the sun does not cause them to perform, either prescribed or prohibited actions. Had the sun, itself caused them to act, then it would have been responsible for their virtues and sins. Similarly, '*prakṛti*', derives its existence and power, from God, but He never causes it, to act. This fact, has been described by the Lord by the expression '*Na kāryan*', so does nature, having received power from God or Self, function, but the self does not inspire anyone to act.
'*Āste sukham*'—All human beings, dwell naturally, in the self. But they believe that they rest, in the body, senses, mind, intellect and life-breath. So they cannot realize the reality, that they rest in the Self. But a *Sāṅkhyayogī*, realizes that he rests in
the self, which is perfect and uniform, and this belief involves no labour. So, here the word 'Āste' (rests) has been used, while in the twenty-fourth verse of the fourteenth chapter, the term 'Svasthah' (dwells or rests in the self) has been, used.
The self, is the origin of all origins and it needs, no base. This state of 'resting in the self', has also been conveyed, in the twentieth verse, by the expression, 'Such a knower of God, rests in God.'
**Appendix**—'Naiva kurvanna kārayan'—The idea to do an action is an obstacle to Self-realization. The feeling of performing an action causes the sense of doership and the sense of doership leads to individuality. Performance of action is in Prakṛti, in the self there is actionlessness. Therefore performance of action connects us with Prakṛti and by non-performance of action we get established in the self. 'I have to do nothing'—this notion is also within the area of the performance of action. Therefore a striver should have nothing to do with the performance of an action or its non-performance—'naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana' (Gītā 3/18). The self is free from performance of an action or its non-performance viz., it is a transcendental entity.
'Vaśī'—By attachment to the modes of Prakṛti a man becomes 'avaśa' viz., helpless (Gītā 3/5). This helplessness is wiped out by Jñānayoga and the man becomes 'vaśī' viz., his life becomes independent and transcendental.
*Link:—In the preceding verse, the Lord declared, 'The embodied (soul) neither acts, nor does it cause others to act.' Now, the question arises, whether God causes others to act? The Lord, answers the question, in the next verse.*

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritसर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्न्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च तानि सर्वाणि कर्माणि मनसा विवेकबुद्ध्या, कर्मादौ अकर्मसन्दर्शनेन सन्त्यज्येत्यर्थः, आस्ते तिष्ठति सुखम् । त्यक्तवाङ्मनःकायचेष्टः निरायासः प्रसन्नचित्तः आत्मनः अन्यत्र निवृत्तसर्वबाह्यप्रयोजनः इति ``सुखं आस्ते'' इत्युच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः । क्व कथं आस्ते इति, आह -- नवद्वारे पुरे । सप्त शीर्षण्यानि आत्मन उपलब्धिद्वाराणि, अर्वाक् द्वे मूत्रपुरीषविसर्गार्थे, तैः द्वारैः नवद्वारं पुरं उच्यते शरीरम्, पुरमिव पुरम्, आत्मैकस्वामिकम्, तदर्थप्रयोजनैश्च इन्द्रियमनोबुद्धिविषयैः अनेकफलविज्ञानस्य उत्पादकैः पौरैरिव अधिष्ठितम् । तस्मिन् नवद्वारे पुरे देही सर्वं कर्म सन्न्यस्य आस्ते ; किं विशेषणेन ? सर्वो हि देही सन्न्यासी असन्न्यासी वा देहे एव आस्ते ; तत्र अनर्थकं विशेषणमिति । उच्यते -- यस्तु अज्ञः देही देहेन्द्रियसङ्घातमात्रात्मदर्शी स सर्वोऽपि ``गेहे भूमौ आसने वा आसे'' इति मन्यते । न हि देहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः सम्भवति । देहादिसङ्घातव्यतिरिक्तात्मदर्शिनस्तु ``देहे आसे'' इति प्रत्ययः उपपद्यते । परकर्मणां च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा सन्न्यास उपपद्यते । उत्पन्नविवेकज्ञानस्य सर्वकर्मसन्न्यासिनोऽपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आसनं प्रारब्धफलकर्मसंस्कारशेषानुवृत्त्या देह एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः । देहे एव आस्ते इति अस्त्येव विशेषणफलम्, विद्वदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात् ॥ यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारोपितानि ``सन्न्यस्यास्ते'' इत्युक्तम्, तथापि आत्मसमवायि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आशङ्क्य आह -- नैव कुर्वन् स्वयम्, न च कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रवर्तयन् । किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्मसमवायि सत् सन्न्यासात् न सम्भवति, यथा गच्छतो गतिः गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् ? किं वा स्वत एव आत्मनः न अस्ति इति ? अत्र उच्यते -- न अस्ति आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च । उक्तं हि ``अविकार्योऽयमुच्यते'' (भ. गी. २-२५) ``शरीरस्थोऽपि न करोति न लिप्यते'' (भ. गी. १३-३१) इति । ``ध्यायतीव लेलायतीव'' (बृ. उ. ४-३-७) इति श्रुतेः ॥ किञ्च--

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiपरंतु जो यथार्थ ज्ञानी है वह—
(वशी—जितेन्द्रिय पुरुष) समस्त कर्मोंको मनसे छोड़कर अर्थात् नित्य, नैमित्तिक, काम्य और निषिद्ध— इन सब कर्मोंको कर्मादिमें अकर्म-दर्शनरूप विवेक- बुद्धिके द्वारा त्यागकर सुखपूर्वक स्थित हो जाता है।
मन, वाणी और शरीरकी चेष्टाको छोड़कर, परिश्रमरहित, प्रसन्नचित्त और आत्मासे अतिरिक्त अन्य सब बाह्य प्रयोजनोंसे निवृत्त हुआ (वह) सुखपूर्वक स्थित होता है, ऐसे कहा जाता है।
वशी—जितेन्द्रिय पुरुष कहाँ और कैसे रहता है? सो कहते हैं—
नौ द्वारवाले पुरमें रहता है। अभिप्राय यह कि दो कान, दो नेत्र, दो नासिका और एक मुख—शब्दादि विषयोंको उपलब्ध करनेके ये सात द्वार शरीरके ऊपरी भागमें हैं और मल-मूत्रका त्याग करनेके लिये दो नीचेके अङ्गमें हैं, इन नौ द्वारोंवाला शरीर पुर कहलाता है। शरीर भी एक पुरकी भाँति पुर है, जिसका स्वामी आत्मा है, उस आत्माके लिये ही जिनके सब प्रयोजन हैं एवं जो अनेक फल और विज्ञानके उत्पादक हैं, उन इन्द्रिय, मन, बुद्धि और विषयरूप पुरवासियोंसे जो युक्त है, उस नौ द्वारवाले पुरमें देही सब कर्मोंको छोड़कर रहता है।
पू०—इस विशेषणसे क्या सिद्ध हुआ? संन्यासी हो चाहे असंन्यासी, सभी जीव शरीरमें ही रहते हैं। इस स्थलमें विशेषण देना व्यर्थ है।
उ०—जो अज्ञानी जीव शरीर और इन्द्रियोंके संघातमात्रको आत्मा माननेवाले हैं। वे सब 'घरमें भूमिपर या आसनपर बैठता हूँ' ऐसे ही माना करते हैं; क्योंकि देहमात्रमें आत्मबुद्धियुक्त अज्ञानियोंको 'घरकी भाँति शरीरमें रहता हूँ' यह ज्ञान होना सम्भव नहीं।
परंतु 'देहादिसंघातसे आत्मा भिन्न है' ऐसा जाननेवाले विवेकीको 'मैं शरीरमें रहता हूँ' यह प्रतीति हो सकती है।
तथा निर्लेप आत्मामें अविद्यासे आरोपित जो परकीय (देह-इन्द्रियादिके) कर्म हैं, उनका विवेक-विज्ञानरूप विद्याद्वारा मनसे संन्यास होना भी सम्भव है।
जिससे विवेक-विज्ञान उत्पन्न हो गया है ऐसे सर्वकर्मसंन्यासीका भी घरमें रहनेकी भाँति नौ द्वारवाले शरीररूप पुरमें रहना प्रारब्ध-कर्मोंके अवशिष्ट संस्कारोंकी अनुवृत्तिसे बन सकता है; क्योंकि शरीरमें ही प्रारब्धफलभोगका विशेष ज्ञान होना सम्भव है।
अतः ज्ञानी और अज्ञानीकी प्रतीतिके भेदकी अपेक्षासे 'देहे एव आस्ते' इस विशेषणका फल अवश्य ही है।
यद्यपि 'कार्य, करण और कर्म जो अविद्यासे आत्मामें आरोपित हैं उन्हें छोड़कर रहता है' ऐसा कहा है तथापि आत्मासे नित्य सम्बन्ध रखनेवाले कर्तापन और करानेकी प्रेरकता—ये दोनों भाव तो उस (आत्मा)-में रहेंगे ही। इस शङ्कापर कहते हैं—
स्वयं न करता हुआ और शरीर-इन्द्रियादिसे न करवाता हुआ अर्थात् उनको कर्मोंमें प्रवृत्त न करता हुआ (रहता है)।
पू०—जैसे गमन करनेवालेकी गति गमनरूप व्यापारका त्याग करनेसे नहीं रहती, वैसे ही आत्मामें जो कर्तृत्व और कारयितृत्व हैं वह क्या आत्माके नित्य सम्बन्धी होते हुए ही संन्याससे नहीं रहते? अथवा स्वभावसे ही आत्मामें नहीं हैं?
उ०—आत्मामें कर्तृत्व और कारयितृत्व स्वभावसे ही नहीं हैं; क्योंकि ‘यह आत्मा विकाररहित कहा जाता है।’ ‘हे कौन्तेय! यह आत्मा शरीरमें स्थित हुआ भी न करता है और न लिप्त होता है।’ ऐसा कह चुके हैं एवं ‘ध्यान करता हुआ-सा, क्रिया करता हुआ-सा।’ इस श्रुतिसे भी यही सिद्ध होता है

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiजैसा फळाचिया हांवे । तैसें कर्म करि आघवें । मग न कीजेचि येणें भावें । उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥
तो जयाकडे वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टी होये । तो म्हणे तेथ राहे । महाबोधु ॥ ७४ ॥
नवद्वारें देहीं । तो असतुचि परि नाहीं । करितुचि न करी कांही । फलत्यागी ॥ ७५ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(5.73) फल की इच्छा से कर्म करनेहारा जैसे कर्म करता है उसी प्रकार जो सब कर्म तो करता है, परन्तु जो उस कर्म की इस भाव से उपेक्षा करता है कि मैं उसका करनेहारा नहीं हूँ
(5.74) वह मनुष्य जिस ओर दृष्टि देता है वहीं सुख की सृष्टि हो जाती है। वह जहाँ चाहे वहीं महाबोध उपस्थित रहता है।
(5.75) वह फल का त्याग करनेहारा इस नवद्वार देह में रहते हुए भी नहीं रहता, और कर्म करते हुए भी कुछ नहीं करता।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— अगले श्लोक में आत्मा को अकर्ता अभोक्ता कहा है—
भावार्थ— जितेन्द्रिय पुरुष मन से सम्पूर्ण कर्मों को त्याग कर इस शरीररूप नौ द्वारवाले नगर में कुछ भी न करता और न कराता हुआ सुखपूर्वक रहता है।
व्याख्या— कर्म चार प्रकार के होते हैं— नित्य, नैमित्तिक, काम्य और निषिद्ध। यहाँ मन से सब प्रकार के कर्म त्यागने की बात कही है। परन्तु कर्मों का त्याग तो वही कर सकता है जो कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म देखता है। अर्थात् जिसे अधिष्ठान का ज्ञान है।
प्रश्न— यदि देही शरीर में रहते हुए कुछ भी नहीं करता— करवाता और सम्पूर्ण शरीरों में वह है भी एक ही तो फिर एक शरीर में क्या विशेषता है?
उत्तर— सब तो स्वयं को देह ही मानते हैं और अपने को कर्ता-भोक्ता भी समझते हैं, इसलिए वे वशी नहीं हो सकते। वशी तो केवल बोधवान् ही है, क्योंकि वह संसार का अत्यन्ताभाव अनुभव करता है। इसलिए वह राग-द्वेष से रहित होकर सुखपूर्वक विचरता है। वास्तव में तो आत्मा में कर्तृत्व-भोक्तृत्वादि धर्म हैं नहीं, केवल अज्ञान के कारण ही इनकी प्रतीति होती है।
प्रश्न— यदि आत्मा में कर्तृत्व-भोक्तृत्व है ही नहीं तो संन्यास ग्रहण करने की क्या आवश्यकता है?
उत्तर— जिस प्रकार सूर्य कमल को खिलाता नहीं है, वह तो सूर्योदय होने पर स्वयं खिल जाता है, उसी प्रकार साक्षी में क्रिया नहीं है, क्रिया तो मायाशक्ति में है और वह स्वयं ही होती रहती है। अतः विद्वान् कर्तव्य-बुद्धि से संन्यास ग्रहण नहीं करता, जिनका निवृत्ति का प्रारब्ध होता है उनमें स्वयं ऐसी रुचि हो जाती है।
इस श्लोक का अर्थ टीकाकार ने विभिन्न प्रकार से किया है। 'वशी' शब्द से सिद्ध भी अभिप्रेत है और साधक भी। अतः इसका अर्थ कोई जीव, कोई ईश्वर, कोई आत्मा, कोई साधक और कोई सिद्ध करते हैं। वास्तव में वशी वही है जिसकी दृश्य में मिथ्यात्व-बुद्धि होने के कारण इन्द्रियाँ वश हो गयी हैं। अथवा बुद्धि का साक्षी प्रत्यक्-चैतन्य
ही वशी है। भगवान् ने स्वयं कहा है कि शरीर में रहकर मैं न करता हूँ न करवाता हूँ अतः 'वशी' शब्द का अर्थ जीवात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि वह तो कर्ता कारयिता और भोक्ता भी है।
प्रश्न— यदि जीव-साक्षी को 'वशी' कहें तो उसमें 'सुख' शब्द की संगति कैसे लगेगी?
उत्तर— यदि यहाँ 'सुख' शब्द का प्रयोग न करते तो शून्यवाद या नास्तिकवाद हो जाता, क्योंकि फिर तो जड़ता या अकर्मण्यता ही सिद्ध होती। अतः 'सुख' शब्द सार्थक है।
ईश्वर कर्म कराता है और जीव करता है, इसलिये देही जीव या ईश्वर दोनों से विलक्षण होना चाहिए। वह तीनों शरीरों का स्वामी होने से देही कहा गया है, अतः वास्तव में बोधवान् ही वशी है वही सब कर्मों का त्याग करता है। वह भी केवल बोधवान् नहीं, अभ्यासी बोधवान् ही वशी है, जिसकी आन्तर और बाह्य इन्द्रियाँ निरन्तर अभ्यास करने से शान्त हो गयी हैं तथा जिसने सम्पूर्ण कामनाओं को मायामात्र समझकर त्याग दिया है। ऐसा ब्रह्मनिष्ठ विद्वान् ही कर्ता या कारयिता नहीं होता और वही वशी है।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘वशी देही’—इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि आदिमें ममता-आसक्ति होनेसे ही ये मनुष्यपर अपना अधिकार जमाते हैं। ममता-आसक्ति न रहनेपर ये स्वतः अपने वशमें रहते हैं। सांख्ययोगकी इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि आदिमें ममता-आसक्ति न रहनेसे ये सर्वथा उसके वशमें रहते हैं। इसलिये यहाँ उसे ‘वशी’ कहा गया है।
जबतक किसी भी मनुष्यका प्रकृतिके कार्य (शरीर,
महाराज कहते हैं—
अंतहुँ तोहि तजैंगे पामर तू न तजै अबही ते ॥
(विनय-पत्रिका १९८)
इसका अर्थ यह नहीं कि पदार्थोंको स्वरूपसे छोड़ दें। अगर स्वरूपसे छोड़नेपर ही मुक्ति होती तो मननेवाले (शरीर छोड़नेवाले) सभी मुक्त हो जाते। पदार्थ तो अपने-आप ही स्वरूपसे छूटते चले जा रहे हैं। अतः वास्तवमें उन पदार्थोंमें जो कामना, ममता और आसक्ति है, उसीको छोड़ना है; क्योंकि पदार्थोंसे कामना-ममता-आसक्तिपूर्वक माना हुआ सम्बन्ध ही जन्म-मरणरूप बन्धनका कारण है। कर्मयोगके आचरणसे (कर्मोंका प्रवाह केवल परहितके लिये होनेसे) यह माना हुआ सम्बन्ध सुगमतासे छूट जाता है।
इन्द्रियाँ आदि) के साथ किंचिन्मात्र भी कोई प्रयोजन रहता है, तबतक वह प्रकृतिके ‘अवश’ अर्थात् वशीभूत रहता है—‘कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः’ (गीता ३।५)। प्रकृति सदैव क्रियाशील रहती है। अतः प्रकृतिसे सम्बन्ध बना रहनेके कारण मनुष्य कर्मरहित हो ही नहीं सकता। परन्तु प्रकृतिके कार्य स्थूल, सूक्ष्म और कारण—तीनों शरीरोंसे ममता-आसक्तिपूर्वक कोई सम्बन्ध
न होनेसे सांख्ययोगी उनकी क्रियाओंका कर्ता नहीं बनता। यद्यपि सांख्ययोगीका शरीरके साथ किंचिमात्र भी सम्बन्ध नहीं होता, तथापि लोगोंकी दृष्टिमें वह शरीरधारी ही दीखता है। इसलिये उसे 'देही' कहा गया है।
'नवद्वारे पुरे'—शब्दादि विषयोंका सेवन करनेके लिये दो कान, दो नेत्र, दो नासिकाछिद्र तथा एक मुख—ये सात द्वार शरीरके ऊपरी भागमें हैं, और मल-मूत्रका त्याग करनेके लिये गुदा और उपस्थ—ये दो द्वार शरीरके निचले भागमें हैं। इन नौ द्वारोंवाले शरीरको 'पुर' अर्थात् नगर कहनेका तात्पर्य यह है कि जैसे नगर और उसमें रहनेवाला मनुष्य—दोनों अलग-अलग होते हैं, ऐसे ही यह शरीर और इसमें रहनेका भाव रखनेवाला जीवात्मा—दोनों अलग-अलग हैं। जैसे नगरमें रहनेवाला मनुष्य नगरमें होनेवाली क्रियाओंको अपनी क्रियाएँ नहीं मानता, ऐसे ही सांख्ययोगी शरीरमें होनेवाली क्रियाओंको अपनी क्रियाएँ नहीं मानता।
'सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्य'—इसी अध्यायके आठवें-नवें श्लोकोंमें शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि और प्राणोंके द्वारा होनेवाली जिन तरह क्रियाओंका वर्णन हुआ है, उन सब क्रियाओंका बोधक यहाँ 'सर्वकर्माणि' पद है।
यहाँ 'मनसा सन्न्यस्य' पदोंका अभिप्राय है—विवेकपूर्वक मनसे त्याग करना। यदि इन पदोंका अर्थ केवल मनसे त्याग करना माना जाय तो दोष आता है; क्योंकि मनसे त्याग करना भी मनकी एक क्रिया है और गीता मनसे होनेवाली क्रियाको 'कर्म' मानती है—'शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः' (१८। १५)। शरीरसे होनेवाली क्रियाओंके कर्तापनका मनसे त्याग करनेपर भी मनकी (त्यागरूप) क्रियाका कर्तापन तो रह ही गया! अतः 'मनसा सन्न्यस्य' पदोंका तात्पर्य है—विवेकपूर्वक मनसे क्रियाओंके कर्तापनका त्याग करना अर्थात् कर्तापनसे माने हुए सम्बन्धका त्याग करना। जहाँसे कर्तापनका सम्बन्ध माना है, वहाँसे उस सम्बन्धका त्याग करना है। सांख्ययोगी अपनेमें कर्तापन न मानकर उसे शरीरमें ही छोड़ देता है अर्थात् कर्तापन शरीरमें ही है, अपनेमें कभी नहीं।
'नैव कुर्वन्न कारयन्'—सांख्ययोगीमें कर्तृत्व और कारयितृत्व—दोनों ही नहीं होते अर्थात् वह करनेवाला भी नहीं होता और करवानेवाला भी नहीं होता।
शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि आदिसे किंचिमात्र भी
अहंता-ममताका सम्बन्ध न होनेके कारण सांख्ययोगी उनके द्वारा होनेवाली क्रियाओंका कर्ता अपनेको कैसे मान सकता है? अर्थात् कभी नहीं मान सकता। इसी अध्यायके आठवें श्लोकमें भी 'नैव किञ्चित् करोमि' पदोंसे यही बात कही गयी है। तेरहवें अध्यायके इकतीसवें श्लोकमें भी भगवान्ने 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति' पदोंसे कहा है कि शरीरमें रहते हुए भी यह अविनाशी आत्मा कुछ नहीं करता।
यहाँ शंका होती है कि जीवात्मा स्वयं कोई कर्म नहीं करता; किन्तु वह प्रेरक बनकर कर्म तो करवा सकता है? इसका समाधान यह है कि जैसे सूर्यभगवानका उदय होनेपर सम्पूर्ण जगत्में प्रकाश छा जाता है, लोग अपने-अपने कामोंमें लग जाते हैं, कोई खेती करता है, कोई वेदपाठ करता है, कोई व्यापार करता है आदि। परन्तु सूर्यभगवान् विहित या निषिद्ध किसी भी क्रियाके प्रेरक नहीं होते। उनसे सबको प्रकाश मिलता है, पर उस प्रकाशका कोई सदुपयोग करे या दुरुपयोग, इसमें सूर्यभगवानकी कोई प्रेरणा नहीं है। यदि उनकी प्रेरणा होती तो पाप या पुण्य-कर्मोंका भागी भी उन्हींको होना पड़ता। ऐसे ही चेतनतत्त्वसे प्रकृतिको सत्ता और शक्ति तो प्राप्त होती है, पर वह किसी क्रियाका प्रेरक नहीं होता। यही बात भगवान्ने यहाँ 'न कारयन्' पदोंसे कही है।
'आस्ते सुखम्'—मनुष्यमात्रकी स्वरूपमें स्वाभाविक स्थिति है; परन्तु वे अपनी स्थिति शरीर, इन्द्रियाँ, मन, बुद्धि, प्राण आदिमें मान लेते हैं, जिससे उन्हें इस स्वाभाविक स्थितिका अनुभव नहीं होता। परन्तु सांख्ययोगीको निरन्तर स्वरूपमें अपनी स्वाभाविक स्थितिका अनुभव होता रहता है। स्वरूप सदा-सर्वदा सुख-स्वरूप है। वह सुख अखण्ड, एकरस और परिच्छिन्नतासे रहित है।
एक वस्तुकी दूसरी वस्तुमें जैसी स्थिति होती है, स्वरूपमें वैसी स्थिति नहीं होती। कारण कि स्वरूप ज्यों-का-त्यों विद्यमान रहता है। उस स्वरूपमें मनुष्यकी स्थिति स्वतः-स्वाभाविक है; अतः उसमें स्थित होनेमें कोई श्रम, उद्योग नहीं है। स्वरूपको पहचाननेपर एक स्वरूप-ही-स्वरूप रह जाता है। पहचानमात्रको समझानेके लिये ही यहाँ 'आस्ते' पदका प्रयोग हुआ है। इसे ही चौदहवें अध्यायके चौबीसवें श्लोकमें 'स्वस्थः' पदसे कहा गया है।
यहाँ 'आस्ते' क्रिया जिस तत्त्वकी सत्ताको प्रकट कर रही है, वह सब आधारोंका आधार है। समस्त उत्पन्न तत्त्व उस अनुत्पन्न तत्त्वके आश्रित हैं। उस सर्वाधिष्ठानरूप
तत्त्वको किसी आधारकी आवश्यकता ही क्या है? उस पदसे कहा गया है। इसे ही आगे बीसवें श्लोकमें 'ब्रह्मविद् स्वतःसिद्ध तत्त्वमें स्वाभाविक स्थितिको ही यहाँ 'आस्ते' 'ब्रह्मणि स्थितः' पदोंसे कहा गया है।
**परिशिष्ट भाव—'नैव कुर्वन्न कारयन्'—**तत्त्वप्राप्तिमें करनेका भाव ही बाधक है। करनेके भावसे ही कर्तृत्व आता है और कर्तृत्वसे व्यक्तित्व आता है। क्रिया प्रकृतिमें है, स्वरूपमें स्वतः अक्रियता है। अतः करनेसे प्रकृतिके साथ सम्बन्ध जुड़ता है और कुछ नहीं करनेसे स्वरूपमें स्वतः स्थिति होती है। मेरेको कुछ नहीं करना है—यह भाव भी 'करने' के ही अन्तर्गत है। अतः करनेसे भी मतलब नहीं होना चाहिये और न करनेसे भी मतलब नहीं होना चाहिये—'नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन' (गीता ३। १८)। स्वरूप करने और न करने—दोनोंसे रहित अर्थात् निरपेक्ष तत्त्व है।
**वशी—**गुणोंके संगसे ही जीव 'अवश' अर्थात् पराधीन होता है (गीता—तीसरे अध्यायका पाँचवाँ श्लोक)। ज्ञानयोगसे अवशता मिट जाती है और जीव 'वशी' अर्थात् स्वाधीन, निरपेक्ष जीवन हो जाता है।
सम्बन्ध—पूर्वश्लोकमें कहा गया कि सांख्ययोगी न तो कर्म करता है और न करवाता ही है; किन्तु भगवान् तो कर्म करवाते होंगे? इसके उत्तरमें आगेका श्लोक कहते हैं।
Discerning in the mind that all authorship of any action resides within the physical body and is the cause by which the ātma or soul within is compromised due to the reactions from past life activities.
One can distinguish that authorship of actions are not an essential attribute of the ātma and thus the embodied ātma shall assign all actions to the authority of the physical body.
Then remaining content, independent from the body one performs no action as a consequence of being a passenger residing within the body ceases to cause the body to act.
The exact, true nature of the independent ātma Lord Krishna reveals next.