Bhagavad Gītā · Chapter 17 · Śraddhātraya Vibhāga Yoga
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते
॥ १७.१४ ॥
devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam|brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate||
Word meanings
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम् = worship of gods, brahmins, teachers, and the wise
शौचम् = purity
ब्रह्मचर्यम् = celibacy
च = and
करना, = non-violence
शारीरम् = of the body
तपः = austerity
उच्यते = is called
Translation
Worship of gods, the Brahmanas, one’s elders and wise men, purity, straightness continence and harmlessness—this is called bodily penance
Commentary
The commentators seated around this verse

Rāmānuja · Viśiṣṭādvaita
English
Madhvācārya · Dvaita
Madhva BhāṣyaSanskritEnglishOn verses 17.14–17.16
“सौमत्वम् अक्रौर्यम् | अक्रूरः सौम्य उच्यते | इति ह्यभिधानम् | मौनम् मननशीलत्वम् - बाल्यं च पांडित्य निर्विद्याथ मुनिः | इति हि श्रुतिः | एतेन हीदं सर्वं मतम् | यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते || इति हि भाल्लवेयश्रुतिः | कथमन्वथा - मानसम् तपः स्यात्? ||” - सौमत्वम् means being soft, gentle, not harsh or cruel. “Not being cruel is called being gentle” thus has been said. मौनम् means silence, being ever reflecting. “After acquiring wisdom and being eligible one acquires मौनम्” - Thus also in the scriptures. By him alone all this is reflected upon, thereupon, he is called Muni, thus in Bhallava scripture. Otherwise how else one could perform penance with the mind?

Madhvācārya · Dvaita
Gītā Tātparya NirṇayaSanskritEnglishOn verses 17.14–17.16
“मौनम् मननम् |” - मौनम् means reflection.

Jñāneśvar · Vārkarī
English14 “Adoring the Gods, the Twice-born, the Elders, and the Wise-men; cleanliness, straightforwardness, continence, and non-violence: these are designated austerity of the body. (201)
Of the three first hear of the austerity of the body. His feet know no other work throughout the eight Prahars (three hours’ period) of the day excepting that of visiting (the temples of) either Lord Shiva or Lord Hari whichever he likes. His hands are well engaged in decorating temple premises, in collecting and supplying articles, (flowers, etc.) necessary for worship, and in doing other things he is called on to do. At the very sight of the image of the Linga (of God Shiva), or the image of God Vishnu, his body automatically sinks down and lays prostrate like a stick dropped down on the floor. He renders devoted service to such Brahmins who have, through their pious acts, humility and other good qualities risen to the position of high honour. He renders happy such as are in distress either through the fatigue of travel or disease. He waves his body to the service of his parents who stand foremost among the group of all sacred and holy places. He worships the good preceptor, who imparts knowledge liberally and seeing whom all the fatigue of the dreadful mundane existence is relieved. He burns to ashes in the furnace of his own righteous acts (religion), the alloy in the form of the conceit of the body, by giving coatings of constant study (of Scriptures). With the full knowledge that the Supreme Spirit abides in all beings, he bows to them and goes on serving others in all possible ways while he himself remains particular in restraining his senses (specially where females are concerned). His only contact with the female was when he was born: after that he remains clean and aloof (from the contact) throughout the remainder of his life. He avoids even walking over (green) grass on the ground of its being a living entity: not only that, but he avoids cutting and dissecting it. It is only when the body conducts itself naturally in such a pure and simple way that the bodily austerities can be said to have attained perfection. In all these actions the body is the main actor and so I call them the austerity of the body, Oh Pārtha. Thus has been preached to you what is called the austerity of the body. Now hear the signs of the austerity of Speech.
Swami Ramsukhdas · Modern
English'Devadvijaguruprājñapūjanam'—Here the term 'Deva', particularly stands for Lord Viṣṇu, Lord Śiva, Gaṇeśa, Goddess Durgā and the Sun-god, the five chief deities of the category of the Lord. So a devotee, should worship his favourite deity, out of the five, without having any desire for fruit.*
Twelve Āditya, eight Vasus, eleven Rudras and two Aśvinīkumāras—these thirty-three gods, are also included in the term 'Deva'. The gods, who are worshipped in sacrifices, pilgrimages, fasts (vows) on special festivals and occasions, such as sacred-thread ceremony and marriages etc., are also included, in the term 'Deva'. Their worship is sanctioned by scriptures.
* The devotees worship their favourite Deity by regarding Him or Her as the Supreme while the others are regarded as gods by them.
So, they should be worshipped, in accordance with ordinance of the scriptures.
Though the term 'Dvija' (twice-born), denotes Brāhmaṇas, Kṣatriyas and Vaiśyas, but here in the context of worship, it stands only for, the Brāhmaṇas.
Here the term 'Guru' (teachers) stand for parents, elders, preceptors and those, who are senior in age, and superior, learning and social order etc. Obedience and service to them, offering flowers, incense, light and food, to them and steps to please them—all these are included in their worship.
Here the term 'Prājña' (the wise), stands for liberated souls. Their worship, consists in carrying out their orders, following their principles and treating them, with reverence from the heart. In fact, Brāhmaṇas and preceptors are venerable, from a worldly point of view. But a liberated soul, is adorable and venerable, from a spiritual point of view. We should respect them from the core of our heart, rather than externally. Respect which comes from one's heart, is real respect.
Śaucam'—Here the term 'Śaucam' (purity) stands for external purity i.e., purity of the body, with water and earth. External purity, causes internal purity. Through purity, a man realizes that filth in the form of excrement, urine, perspiration, phlegm and spit etc., continuously comes out of the body, though it is purified again and again. Moreover, this body consists of impure bones, flesh and marrow etc. This body is nothing but a factory to produce filth and urine. Being conscious of the impurity and filthness of the body, a man rises above the body. Having done so, he has no sense of superiority in him, in respect of social order, stage of life, status and position etc. In order to, inculcate these feelings, purity is observed.
These days, some people complain that those who maintain purity, hate others. It is wrong. Maintenance of purity, does not mean hate for others. It merely means, that this body can never
remain pure, though it may be made pure again and again, with water and earth etc.
Learned people regard the body as impure, because it is born of the parent's semen and menstrual discharge, it is nourished by the food eaten, it is full of excrement, urine, spit, saliva and sweat etc., it is mortal, and it is made clean, with water and earth.
'Arjavam'—It consists, in the absence of crookedness i.e., there should not be any stiffness and twist, in a body. Man who has pride, becomes crooked. So a striver, who wants to attain salvation should renounce pride, by doing so, he develops uprightness.
'Brahmacaryam'—It consists in abstaining from sex. One who observes celibacy, should take the following precautions.
(i) He should not remember past sexual intercourse. (ii) He should not talk to women, with attachment. (iii) He should not joke, with them. (iv) He should not gaze at them. (v) He should not talk to them, in loneliness. (vi) He should not think of sexual intercourse. (vii) He should be determined not to indulge in sexual intercourse. (viii) He should not indulge in sexual intercourse.
A person, in the state of celibacy and in retired order (Vānaprastha), and renounced order (Sannyāsa), must preserve his seminal fluid, in action and thought. A householder, can have sexual intercourse with his wife, after the period of the mense every month, according to ordinance of the scriptures. Such a person, who observes this rule, is considered a celibate, even during his family life. A widow, who controls her sex desire, attains the same goal as a celibate does.
In fact, a celibate is he, who is firm in the vow of celibacy (Oñā 6/14). But if there is seminal emission during sleep or because of a disease etc., when a person does not want discharge of semen, it means that he is, firm in celibacy. So a celibate, should have pure feelings and never allow his mind to be diverted, towards a woman. Even if, by chance it is diverted he should
have a firm determination, to observe celibacy.
'Ahiṁsā'—Total lack of violence is Ahiṁsā. A man, commits violence out of selfishness, anger, greed and delusion. Usurpation of others property, is violence out of selfishness, hurting or murdering others is violence out of anger, killing an animal, for meat and leather, or murdering a person in order to get money, is violence out of greed, and striking a dog or plucking a branch of a tree or kicking anyone, is violence out of delusion.
'Śāriṇaṃ tapa ucyate'—Worship of the gods etc., purity, uprightness, celibacy and non-violence—this is penance (tapa) of the body. Pilgrimage, vows and self-control, should also be included in the penance of body. Penance, in which a body is tortured, is not a noble type of penance, because such a person, who performs violent penance, is known to be, demoniac in his resolve (17/6). Noble penance, consists in following the path of self-discipline, according to ordinance of scriptures and family traditions etc., and also in tolerating the unfavourable circumstances happily. It involves, control over the body, senses and mind.
In Yoga, where there is description of its eight parts, there is description of 'Yama', first of all, Yama (self-restraint), consists of harmlessness, veracity (truthfulness), continence, non-stealing and non-acquisition of property (Yogadarśana 2/30). These are also five Niyamas (religious vows). They are purity, contentment, askesis, study of Vedas and self-surrender to God (Yogadarśana 2/32). Out of these two, more importance is attached to Yama, because in it there is control over body, mind and senses etc., while in Niyama, a man has to follow religious vows.*
A layman may regard, bodily torture as bodily penance. But actually having been detached, from the mundane, one who practises self-restraint or renunciation, is superior to him, who
*The demons such as Hiraṇyakāśipu, Hiraṇyākṣa and Rāvaṇa etc., possessed Niyamas i.e., they practised religious vows but they had no Yamas viz., self-restraint.
tortures his body, because, peace immediately follows renunciation (Gītā 12/12). External penance, does not lead to God-realization, but it can be conducive to God-realization, through internal purity. So a striver, besides practising Yamas (self-restraint), should also practise Niyamas (religious vow), as and when, required.
**Appendix**—In the penance of the body, renunciation is important; as in worship there is renunciation of one's superiority complex, in maintenance of purity there is renunciation of indolence and heedlessness, in uprightness there is renunciation of pride, in celibacy there is renunciation of sex, in non-violence there is renunciation of one's own comforts. Thus renunciation involves the penance of the body.

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Sanskritदेवाः च द्विजाः च गुरवः च प्राज्ञाः च देव-द्विज-गुरु-प्राज्ञाः तेषां पूजनं देव-द्विज-गुरु-प्राज्ञ-पूजनम्, शौचम्, आर्जवम् ऋजुत्वम्, ब्रह्मचर्यं अहिंसा च शरीर-निर्वर्त्यं शारीरं शरीर-प्रधानैः सर्वैः एव कार्य-करणैः कर्तृ-आदिभिः साध्यं शारीरं तपः उच्यते ।``पञ्च एते तस्य हेतवः'' (भ. गी. १८-१५) इति हि वक्ष्यति ॥

Ādi Śaṅkarācārya · Advaita
Hindiअब तीन प्रकारका तप कहा जाता है—
देव, ब्राह्मण, गुरु और बुद्धिमान्—ज्ञानी इन सबका पूजन, शौच—पवित्रता, आर्जव—सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा यह सब शरीरसम्बन्धी—शरीरद्वारा किये जानेवाले तप कहे जाते हैं; अर्थात् शरीर जिनमें प्रधान है, ऐसे समस्त कार्य और
करणोंसे जो कर्तद्वारा किये जायें वे शरीरसम्बन्धी तप कहलाते हैं। आगे यह कहेंगे भी कि 'उन (सब कर्मों)-के ये पाँच कारण हैं' इत्यादि

Jñāneśvar · Vārkarī
Marathiतया प्रिया देवतालया । यात्रादिकें करावया । आठही पाहार जैसें पायां । उळिग घापे ॥ २०२ ॥ देवांगणमिरवणियां । अंगोपचार पुरवणियां । करावया म्हणियां । शोभती हात ॥ २०३ ॥ लिंग कां प्रतिमा दिठी । देखतखेंवों अंगेष्टी । लोटिजे कां काठी । पडली जैसी ॥ २०४ ॥ आणि विधिविनयादिकीं । गुणीं वडील जे लोकीं । तया ब्राह्मणाची निकी । पाइकी कीजे ॥ २०५ ॥ अथवा प्रवासें कां पीडा । का शिणले जे सांकडां । ते जीव सुरवाडा । आणिजती ॥ २०६ ॥ सकल तीर्थांचिये धुरे । जियें कां मातापितरें । तयां सेवेसी कीर शरीरें । लोण कीजे ॥ २०७ ॥ आणि संसारा{ऐ}सा दारुणु । जो भेटलाचि हरी शीणु । तो ज्ञानदानीं सकरुणु । भजिजे गुरु ॥ २०८ ॥ आणि स्वधर्माचा आगिठां । देह जाड्याचिया किटा । आवृत्तिपुटीं सुभटा । झाडी कीजे ॥ २०९ ॥ वस्तु भूतमात्रीं नमिजे । परोपकारीं भजिजे । स्त्रीविषयीं नियमिजे । नांवें नांवें ॥ २१० ॥ जन्मतेनि प्रसंगे । स्त्रीदेह शिवणें आंगें । तेथूनि जन्म आघवें । सोंवळें कीजे ॥ २११ ॥ भुतमात्राचेनि नांवें । तृणही नासुडावें । किंबहुना सांडावे । छेद भेद ॥ २१२ ॥ ऐसैसी जैं शरीरीं । रहाटीची पडे उजरी । तैं शारीर तप घुमरी । आलें जाण ॥ २१३ ॥ पार्था समस्तही हें करणें । देहाचेनि प्रधानपणें । म्हणौनि ययातें मी म्हणें । शारीर तप ॥ २१४ ॥ एवं शारीर जें तप । तयाचें दाविलें रूप । आतां आइक निष्पाप । वाङ्मय तें ॥ २१५ ॥

Jñāneśvar · Vārkarī
Hindi(17.202) – उसने, आठों पहर अपने प्रिय देवता के मन्दिर की यात्रा इत्यादि करने के लिए, अपने पाँव मानों बेगार में दिये रहते हैं।
(17.203) उसके हाथ, देवता का आँगन सुशोभित करने के लिए, गन्ध पुष्प इत्यादि उपचार लाने के लिए तथा आज्ञा झेलने के लिए, शोभते हैं।
(17.204) दृष्टि से शिवलिंग या श्रीमूर्ति दिखाई देते ही वह शरीर से ऐसा लोट-पाट होता है मानों कोई लकड़ी पड़ी हो। (17.205) वेद और विनय इत्यादि गुणों में श्रेष्ठ जो ब्राह्मण हैं उनकी उत्तम सेवा करना,
(17.206) अथवा जो प्रवास से या किसी पीडा से या किसी संकट से कष्टी हों उन्हें सुखस्थिति को पहुँचाना,
(17.207) सकल तीर्थों में श्रेष्ठ जो माता-पिता हैं उनकी सेवा के लिए वास्तव में शरीर की निछावर करना,
(17.208) भेंट होते ही जो संसार जैसा दारुण दुःख हर लेता है उस ज्ञानदानी और करुणापूर्ण गुरु का भजन करना,
(17.209) हे सुभट! स्वधर्मरूपी अँगोठी में स्थूलदेह बुद्धि-रूपी हलके सोने को अभ्यास-योगरूपी पुट में रख कर जला देना,
(17.210) प्राणिमात्र में ईश्वर समझ कर उसे नमन करना, परोपकार के द्वारा उसका भजन करना, स्त्रीविषय से इन्द्रियों का पूर्णतः नियमन करना,
(17.211) जन्म के समय ही शरीर से स्त्री-देह का स्पर्श हो पर पश्चात् सम्पूर्ण जन्म-भर शुद्ध रहना,
(17.212) सब में प्राण है यह जान कर तृण को भी धक्का न लगाना, बहुत क्या कहें किसी का छेद वा भेद न करना, (17.213) इत्यादि शुद्ध व्यापार यदि शरीर से हों तो शारीरिक तप पूर्णता का पहुँच गया समझना चाहिए।
(17.214) हे पार्थ! ये सम्पूर्ण कर्म शरीर की प्रधानता के कारण होते हैं इसलिए मैं इसे शारीरिक तप कहता हूँ।
(17.215) इस प्रकार शारीरिक तप का रूप व्यक्त कर बताया।

Sri Udiya Baba · Modern
Hindiसंगति— अब शारीरिक तप बतलाते हैं—
भावार्थ— देवता, ब्राह्मण, गुरु और तत्त्वज्ञ का पूजन [बाह्य और आन्तर] पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा—यह शारीरिक तप कहा जाता है।
व्याख्या— यहाँ पूजन के साथ शौच और आर्जव का सम्बन्ध है। तात्पर्य यह कि पूजन भाव से करना चाहिये, दिखावटी न हो। भाव की पवित्रता हो और सरलता भी हो। जो मन में हो वही बाहर प्रकट हो। मृत्तिका आदि से बाह्य शुद्धि और राग-द्वेष के त्याग से आन्तर शुद्धि की जाय। इस प्रकार दम्भ रहित होकर पवित्रतापूर्वक पूजा करे।
ब्रह्मचर्य का पालन करने में इसलिए सफलता नहीं मिलती क्योंकि हम केवल शरीर से ही इसका पालन करना चाहते हैं, मन से नहीं। अतः हमको प्रयत्नपूर्वक मन, वाणी और कर्म से ब्रह्मचर्य का
पालन करना चाहिए। साधारणतया तो जो आठ प्रकार के मैथुन से बचे हुए हैं वे ब्रह्मचारी कहे जाते हैं। किन्तु मेरे विचार से तो संसार में सच्चा ब्रह्मचारी मिलना कठिन है। सच्चा ब्रह्मचारी तो वह है जो सब प्रकार के सौन्दर्य से दूर रहता है। यहाँ तक कि उपरति, भगवदाकार वृत्ति आदि भी एक प्रकार की आसक्तियाँ ही हैं और सब स्त्रीलिंग भी हैं। जो इन सबसे भी परे है वही सच्चा ब्रह्मचारी है। अर्थात् जिसे यह दृढ़ अपरोक्ष अनुभव है कि ब्रह्म के सिवा और कुछ है ही नहीं वस्तुतः वही ब्रह्मचारी है।
प्रश्न— आठ प्रकार के मैथुन कौन-कौन हैं?
उत्तर— भगवान् मनु कहते हैं—
दर्शनं स्पर्शनं केलि रहस्यं गृह्यभाषणम्। संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः।
अर्थात् परस्त्री को देखना, उसे स्पर्श करना, उसके साथ ताश-चौपड़ आदि खेलना, एकान्त में मिलना और बात करना, संकल्प करना, सहवास का निश्चय करना और सहवास करना—ये मैथुन के आठ अंग विद्वान् बतलाते हैं।
प्रश्न— ब्रह्मचर्य रखने से क्या लाभ हैं? क्या बुद्धि बढ़ाने के लिये ब्रह्मचर्य से रहा जाता है?
उत्तर— कारण का भोक्ता कार्य होता है। जो वस्तु जिससे उत्पन्न होती है उसी को खाती है। जैसे अन्न से शरीर की उत्पत्ति होती है तो उसी को शरीर खाता है। नेत्रेन्द्रिय तेज से उत्पन्न हुई है और तेज के गुण रूप को ही भोगती है। इसी प्रकार सभी इन्द्रियों को समझना चाहिये।
ब्रह्मचर्य से बुद्धि बढ़ती है—यह बात तो गौण है। मुख्य बात यह है कि जितने स्त्री-पुरुष हैं उनके प्राणों का भोग रूप है। स्त्री के प्राणों का भोग पुरुष का रूप है और पुरुष के प्राणों का भोग स्त्री का
रूप है। निर्गुण उपासना का भोग प्राण है क्योंकि निर्गुण उपासना में प्राण निःशेष हो जाता है। निर्गुण उपासना जीव करता है, इसलिए प्राणों का भोक्ता जीव है। पहले लोग प्राणों को ही भोगते थे, फिर रूप और शब्द को भोगने लगे। अब इतने स्थूल हो गये कि अन्न खाने लगे। सारांश यह कि जब तक हमको रूप और रस में राग है, जब तक हमें रूप और रस मिलेंगे तब तक हम ब्रह्मचर्य से नहीं रह सकते। और बिना ब्रह्मचर्य के चित्त भगवान् में नहीं लगेगा। इसीलिये मुख्यतया ब्रह्मचर्य की आवश्यकता है। परन्तु भगवान् के रूप में आसक्ति होना हानिकारक नहीं है, क्योंकि उसमें सच्चिदानन्द बुद्धि होती है।
अथवा रूपादि का भोगने वाला प्राणवायु है, क्योंकि जिस इन्द्रिय में प्राण नहीं रहता वह अपने विषय को ग्रहण नहीं कर सकती। अतः प्राण ही सब इन्द्रियों का आधार है। जब तक प्राण अपने अधीन नहीं होगा तब तक विषयासक्ति नहीं छूटेगी। योगी अपने प्राणों पर अधिकार कर लेता है। परन्तु योगी और अवतारों में यह अन्तर है कि योगी तो प्राणों को अधीन करके विषयों को जीतता है किन्तु अवतार प्राणों का संयम किये बिना भी विषयासक्त नहीं होते।
संसार में सबसे अधिक राग स्त्री में होता है। और जब तक कहीं भी राग है तब तक भगवान् या आत्मा में राग नहीं हो सकता। इसलिये ब्रह्मचर्य की बड़ी आवश्यकता है। शरीर प्राणों का ही कार्य है, अतः प्राणों में विकार होने से शरीर में भी विकार हो जाते तथा तरह-तरह के रोग पैदा हो जाते हैं। प्राण के स्थिर होने से सब विकार शान्त हो जाते हैं। फिर भूख-प्यास को भी बाधा नहीं होती, मल-मूत्र कम हो जाते हैं और कफ शुद्ध हो जाता है। तब तो स्वयं ही ब्रह्मचर्य का पालन हो जाता है। देखो, बच्चे में प्राण की वृद्धि नहीं होती, इसलिये वह निर्विकार भाव से माँ की गोद में पड़ा रहता है। इसी प्रकार जिसका प्राण स्थित हो जाता है वह बच्चे की तरह निर्विकार हो जाता
है। उसकी मृत्यु भी नहीं होती। वह अमर हो जाता है। अतः प्राणों को स्थिर करना मनुष्य का प्रधान कर्तव्य है। और यही मनुष्य जन्म की सफलता है।
शरीर में जो भारापन होता है वह बात और कफ के कारण होता है। पित्त अर्थात् गर्मी बढ़ने से शरीर हल्का हो जाता है। गर्मी को ही बिजली कहते हैं। आसन और प्राणायाम के स्थिर होने पर शरीर में बिजली पैदा होती है और शरीर से कोई क्रिया की जाती है तो बिजली निकल जाती है। बिजली को रोकने से शरीर नीरोग हो जाता है। आसन स्थिर करने के लिए ऐसा संकल्प करना चाहिये कि जिस प्रकार पृथिवी को धारण करने पर शेषजी बिलकुल नहीं हिलते उसी प्रकार मैं भी स्थिर रहूँगा। मैं शरीर और प्राण का द्रष्टा हूँ। मन के सामने शरीर और प्राणों को देखते रहो।
प्राण की गति जानने के लिए नाभि पर दृष्टि रखो। यदि शरीर हिल जायगा तो प्राणों की गति बढ़ जायगी। यदि शरीर के बिना हिले ही प्राणों की गति बढ़ जाय तो समझो कि निन्द्रा-तन्द्रा आ रही है अर्थात् मन लय की ओर बढ़ रहा है। अभ्यास तो मन और प्राण की लड़ाई है। यदि प्राणों में मन लय होता है तो तमोगुण बढ़ता है और यदि मन में प्राण लीन होते हैं तो सत्वगुण की वृद्धि होती है। तमोगुण बढ़ने पर प्राणों की गति तेज हो जाती है और सत्वगुण बढ़ने पर वे स्थिर हो जाते हैं। जब मन प्राण के द्वारा काम करने लगता है तो रजोगुण बढ़ जाता है। इस अवस्था में प्राण की गति समान रहती है, परन्तु मन में संकल्प-विकल्प होने लगते हैं। ऐसा होने पर मन को संकल्प-विकल्पों से हटाकर लक्ष्य पर स्थिर करना चाहिए। ऐसा करने से वह शान्त हो जायगा। संकल्प त्याग करने से निश्चय ही इष्ट की प्राप्ति होती है। इसका मैं ठेका लेता हूँ। वीर्य, प्राण और मन इन तीनों का घनिष्ठ सम्बन्ध है। इनमें से एक के स्थिर होने से तीनों स्थिर हो जाते हैं। इसी से शास्त्रों में ब्रह्मचर्य पर बहुत जोर दिया है।
संगति— मन, वाणी या शरीर से किसी का भी अनिष्ट-चिन्तन, कटु भाषण या उत्पीड़न न करना अहिंसा है।
Swami Ramsukhdas · Modern
Hindi‘देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम्’—यहाँ ‘देव’ शब्द मुख्यरूपसे विष्णु, शंकर, गणेश, शक्ति और सूर्य—इन पाँच ईश्वरकोटिके देवताओंके लिये आया है। इन पाँचोंमें जो अपना इष्ट है, जिसपर अधिक श्रद्धा है, उसका
* जब खेतमें हल चलानेवाला अनाजके बढ़िया-बढ़िया बीजोंको मिट्टीमें मिला देता है, तो खेती होनेपर उन बीजोंसे कई गुणा अधिक अनाज पैदा हो जाता है; फिर शास्त्रीय मन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक वस्तुओंका हवन करना क्या निरर्थक जायगा? मिट्टीमें मिलाया हुआ बीज तो आधिभौतिक है; क्योंकि पृथ्वी जड़ है, पर शास्त्रविधिसहित अग्निमें दी गयी आहुति आधिदैविक है; क्योंकि देवता चेतन हैं। अतः उन देवताओंके लिये दी गयी आहुति वर्षाके रूपमें बहुत बड़ा काम करती है। मनुजीने कहा है—
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरनं ततः प्रजाः ॥
(मनुस्मृति ३।७६)
अर्थात् अग्निमें डाली हुई आहुति आदित्यकी किरणोंको पुष्ट करती है और उन पुष्ट हुई किरणोंसे वर्षा होती है (इस बातको भौतिक वैज्ञानिक भी मानने लगे हैं)।
मात्र जीव अन्नसे पैदा होते हैं और अन्न जलसे पैदा होता है—‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः।’ (गीता ३।१४)। अतः सृष्टिमें जल ही प्रधान है। जल बरसनेमें ‘यज्ञ’ ही खास हेतु है—‘यज्ञाद्भवति पर्जन्यः’ (३।१४)।
निष्कामभावसे पूजन करना चाहिये।*
बारह आदित्य, आठ वसु, ग्यारह रुद्र और दो अश्विनीकुमार—ये तैंतीस शास्त्रोक्त देवता भी 'देव' शब्दके अन्तर्गत आते हैं। यज्ञ, तीर्थ, व्रत आदिमें, दीपमालिका आदि विशेष पर्वोंमें और जातकर्म, चूड़ाकर्म, यज्ञोपवीत, विवाह आदि संस्कारोंके समय जिन देवताओंके पूजनका शास्त्रोंमें विधान आता है, उन सब देवताओंको भी 'देव' शब्दके अन्तर्गत मानना चाहिये। इन देवताओंका यथावसर पूजन करनेके लिये शास्त्रोंकी आज्ञा है। अतः हमें तो केवल शास्त्रमर्यादाको सुरक्षित रखनेके लिये अपना कर्तव्य समझकर निष्कामभावसे इनका पूजन करना है—ऐसे भावसे इन देवताओंका भी यथावसर पूजन करना चाहिये। तात्पर्य है कि शास्त्रोंने जिन-जिन तिथि, वार, नक्षत्र, आदिके दिन जिन-जिन देवताओंका पूजन करनेका विधान बताया है, उन-उन तिथि आदिके दिन उन-उन देवताओंका पूजन करना चाहिये।
'द्विज' शब्द ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य—इन तीनोंका वाचक है; परन्तु यहाँ पूजनका विषय होनेसे इसे केवल ब्राह्मणका ही वाचक समझना चाहिये, क्षत्रिय और वैश्यका नहीं।
जिनसे हमें शिक्षा प्राप्त होती है, ऐसे हमारे माता-पिता बड़े-बूढ़े, कुलके आचार्य, पढ़ानेवाले अध्यापक और आश्रम, अवस्था, विद्या आदिमें जो हमारेसे बड़े हैं, उन सभीको 'गुरु' शब्दके अन्तर्गत समझना चाहिये।
द्विज (ब्राह्मण) एवं अपने माता-पिता, आचार्य आदि गुरुजनोंकी आज्ञाका पालन करना, उनकी सेवा करना और उनकी प्रसन्नता प्राप्त करना तथा पत्र-पुष्प, आरती आदिसे उनकी पूजा करना—यह सब उनका पूजन है।
यहाँ 'प्राज्ञ' शब्द जीवन्मुक्त महापुरुषके लिये आया है। यदि वह वर्ण और आश्रममें ऊँचा होता, तो 'द्विज' पदमें आ जाता और यदि शरीरके सम्बन्धमें (जन्म और विद्यासे) बड़ा होता, तो 'गुरु' पदमें आ जाता। इसलिये जो वर्ण और आश्रममें ऊँचा नहीं है एवं जिसके साथ गुरुका सम्बन्ध भी नहीं है—ऐसे तत्त्वज्ञ महापुरुषको यहाँ 'प्राज्ञ' कहा गया है। ऐसे जीवन्मुक्त महापुरुषके वचनोंका, सिद्धान्तोंका आदर करते हुए उनके अनुसार अपना जीवन बनाना ही वास्तवमें
उनका पूजन है। वास्तवमें देखा जाय तो द्विज और गुरु तो सांसारिक दृष्टिसे आदरणीय हैं, पूजनीय हैं; परन्तु प्राज्ञ (जीवन्मुक्त) तो आध्यात्मिक दृष्टिसे आदरणीय—पूजनीय है। अतः जीवन्मुक्तका हृदयसे आदर करना चाहिये; क्योंकि केवल बाहरी (बाह्य दृष्टिसे) आदर ही आदर नहीं है, प्रत्युत हृदयका आदर ही वास्तविक आदर है, पूजन है।
'शौचम्'—जल, मृत्तिका आदिसे शरीरको पवित्र बनानेका नाम 'शौच' है। शारीरिक शुद्धिसे अन्तःकरणकी शुद्धि होती है।
शौचात्स्वांगजुगुप्सा परैरसंसर्गः।
(योगदर्शन २।४०)
शौचसे अपने शरीरमें घृणा होगी कि हम इस शरीरको रात-दिन इतना साफ करते हैं, फिर भी इससे मल, मूत्र, पसीना, नाकका कफ, आँख और कानकी मैल, लार, थूक आदि निकलते ही रहते हैं। यह शरीर हड्डी, मांस, मज्जा आदि घृणित (अपवित्र) चीजोंका बना हुआ है। इस हड्डी-मांसके थैलेमें तोलाभर भी कोई शुद्ध, पवित्र, निर्मल और सुगन्धयुक्त वस्तु नहीं है। यह केवल गंदगीका पात्र है। इसमें कोरी मलिनता-ही-मलिनता भरी पड़ी है। यह केवल मल-मूत्र पैदा करनेकी एक फैक्टरी है, मशीन है। इस प्रकार शरीरकी अशुद्धि, मलिनताका ज्ञान होनेसे मनुष्य शरीरसे ऊँचा उठ जाता है। शरीरसे ऊँचा उठनेपर उसको वर्ण, आश्रम, अवस्था आदिको लेकर अपनेमें बड़प्पनका अभिमान नहीं होता। इन्हीं बातोंके लिये शौच रखा जाता है।
आजकल प्रायः लोग कहते हैं कि जो शौचाचार रखते हैं, वे तो दूसरोंका अपमान करते हैं, दूसरोंसे घृणा करते हैं। उनका ऐसा कहना बिलकुल गलत है; क्योंकि शौचका फल यह नहीं बताया गया कि तुम दूसरोंका तिरस्कार करो, प्रत्युत यह बताया गया कि इससे दूसरोंके साथ संसर्ग नहीं होगा—'परैरसंसर्गः।' तात्पर्य है कि शरीरमात्रसे ग्लानि हो जायगी कि ये सब पुतले ऐसे ही अशुद्ध हैं। जैसे, मिट्टीके ढेलेको जलसे धोते चले जायें, तो अन्तमें वह सब (गलकर) समाप्त हो जायगा, पर उसमें मिट्टीके सिवाय कोई बढ़िया चीज नहीं मिलेगी; ऐसे ही शरीरको कितना ही शुद्ध करते रहें, पर वह कभी शुद्ध होगा नहीं; क्योंकि इसके मूलमें ही अशुद्धि है—
* इनमें भी वैष्णव भगवान् विष्णुको, शैव भगवान् शिवको, गाणपत भगवान् गणेशको, शाक्त भगवती शक्तिको और सौर भगवान् सूर्यको सर्वोपरि ईश्वर मानते हैं। अतः इन पाँचोंमें भी अपनी श्रद्धा-भक्तिके अनुसार अपना इष्ट तो सर्वोपरि ईश्वर होगा और अन्य सभी देवता होंगे।
स्थानाद् बीजादुपष्टम्भानिःस्यन्दान्निधनादपि।
कायमाधेयशौचत्वात् पण्डिता ह्यशुचि विदुः ॥
(योगदर्शन २।५ का व्यास-भाष्य)
‘विद्वान् लोग शरीरको स्थान (माताके उदरमें स्थित), बीज (माता-पिताके रजोवीर्यसे उद्भूत), उपष्टम्भ (खाये-पीये हुए आहारके रससे परिपुष्ट), निःस्यन्द (मल, मूत्र, थूक, लार, स्वेद आदि स्रावसे युक्त), निधन (मरणधर्मा) और आधेय शौच (जल-मृत्तिका आदिसे प्रक्षालित करनेयोग्य) होनेके कारण अपवित्र मानते हैं।’
‘आर्जवम्’—शरीरकी ऐंठ-अकड़का त्याग करके उठने, बैठने आदि शारीरिक क्रियाओंको सीधी-सरलतासे करनेका नाम ‘आर्जव’ है। अभिमान अधिक होनेसे ही शरीरमें टेढ़ापन आता है। अतः जो अपना कल्याण चाहता है, ऐसे साधकको अपनेमें अभिमान नहीं रखना चाहिये। निरभिमानता होनेसे शरीरमें और शरीरकी चलने, उठने, बैठने, बोलने, देखने आदि सभी क्रियाओंमें स्वाभाविक ही सरलता आ जाती है, जो ‘आर्जव’ है।
‘ब्रह्मचर्यम्’—ये आठ क्रियाएँ ब्रह्मचर्यको भंग करने-वाली हैं—(१) पहले कभी स्त्रीसंग किया है, उसको याद करना, (२) स्त्रियोंसे रागपूर्वक बातें करना, (३) स्त्रियोंके साथ हँसी-दिल्लगी करना, (४) स्त्रियोंकी तरफ रागपूर्वक देखना, (५) स्त्रियोंके साथ एकान्तमें बातें करना, (६) मनमें स्त्रीसंगका संकल्प करना, (७) स्त्रीसंगका पक्का विचार करना और (८) साक्षात् स्त्रीसंग करना। ये आठ प्रकारके मैथुन विद्वानोंने बताये हैं। इनमेंसे कोई भी क्रिया कभी न हो, उसका नाम ‘ब्रह्मचर्य’ है।
ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ और संन्यासी—इन तीनोंका तो बिलकुल ही वीर्यपात नहीं होना चाहिये और न ऐसा संकल्प ही होना चाहिये। गृहस्थ केवल सन्तानार्थ शास्त्रविधिके अनुसार ऋतुकालमें स्त्रीसंग करता है, तो वह गृहस्थाश्रममें रहता हुआ भी ब्रह्मचारी माना जाता है। विधवाओंके विषयमें भी ऐसी ही बात आती है कि जो स्त्री अपने पतिके रहते पातिव्रत-धर्मका पालन करती रही है और पतिकी मृत्युके बाद ब्रह्मचर्य धर्मका पालन करती है, उस विधवाकी वही गति होती है, जो आबाल ब्रह्मचारीकी होती है।
वास्तवमें तो ‘ब्रह्मचारीव्रते स्थितः’ (गीता ६।१४)—ब्रह्मचारीके व्रतमें स्थित रहना ही ब्रह्मचर्य है। परन्तु इसमें भी यदि स्वप्नदोष हो जाय अथवा प्रमेह आदि शरीरकी खराबीसे वीर्यपात हो जाय, तो उसे ब्रह्मचर्यभंग नहीं माना गया है। भीतरके भावोंमें गड़बड़ी आनेसे जो वीर्यपात आदि होते हैं, वही ब्रह्मचर्यभंग माना गया है। कारण कि ब्रह्मचर्यका भावोंके साथ सम्बन्ध है। इसलिये ब्रह्मचर्यका पालन करनेवालेको चाहिये कि अपने भाव शुद्ध रखनेके लिये वह अपने मनको परस्त्रीकी तरफ कभी जाने ही न दे। सावधानी रखनेपर कभी मन चला भी जाय, तो भीतरमें यह दृढ़ विचार रखे कि यह मेरा काम नहीं है, मैं ऐसा काम करूँगा ही नहीं; क्योंकि मेरा ब्रह्मचर्य-पालन करनेका पक्का विचार है; मैं ऐसा काम कैसे कर सकता हूँ?
‘अहिंसा’—सभी प्रकारकी हिंसाका अभाव अहिंसा है। हिंसा स्वार्थ, क्रोध, लोभ और मोह-(मूढ़ता-) को लेकर होती है। जैसे, अपने स्वार्थमें आकर किसीका धन दबा लिया, दूसरोंका नुकसान करा दिया—यह ‘स्वार्थ’ को लेकर हिंसा है। क्रोधमें आकर किसीको थोड़ी चोट पहुँचायी, ज्यादा चोट पहुँचायी अथवा खत्म ही कर दिया—यह ‘क्रोध’ को लेकर हिंसा है। चमड़ा मिलेगा, मांस मिलेगा, इसके लिये किसी पशुको मार दिया अथवा धनके कारण किसीको मार दिया—यह ‘लोभ’ को लेकर हिंसा है। रास्तेपर चलते-चलते किसी कुत्तेको लाठी मार दी, वृक्षकी डाली तोड़ दी, किसी घासको ही तोड़ दिया, किसीको ठोकर मार दी, तो इसमें न क्रोध है, न लोभ है और न कुछ मिलनेकी सम्भावना ही है—यह ‘मोह’ (मूढ़ता)-को लेकर हिंसा है। अहिंसामें इन सभी हिंसाओंका अभाव है।
‘शारीरं तप उच्यते’—देव आदिका पूजन, शौच, आर्जव, ब्रह्मचर्य और अहिंसा—यह पाँच प्रकारका ‘शारीरिक तप’ कहा गया है। इस शारीरिक तपमें तीर्थ, व्रत, संयम आदि भी ले लेने चाहिये।
जब कष्ट उठाना पड़ता है, तपन होती है, तब वह तप होता है; परन्तु उपर्युक्त शारीरिक तपमें तो ऐसी कोई बात नहीं है, फिर यह तप किस प्रकार हुआ? कष्ट उठाकर जो तप किया जाता है, वह वास्तवमें श्रेष्ठ कोटिका तप नहीं है।
१- स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गृह्यभाषणम्। सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ॥
एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः। विपरीतं ब्रह्मचर्यमनुष्ठेयं मुमुक्षुभिः ॥
२-यहाँ ‘अहिंसा’ शारीरिक तपके अन्तर्गत आयी है, इसलिये यहाँ शरीर-सम्बन्धी अहिंसा ही ली जायगी, मन-वाणीकी अहिंसा नहीं ली जायगी।
तपमें कष्टकी मुख्यता रखनेवालोंको भगवान्ने 'आसुर-निश्चयान्' (१७।६)—आसुर निश्चयवाले बताया है। तप तो वही श्रेष्ठ है, जिसमें उच्छृंखल वृत्तियोंको रोककर शास्त्र, कुल-परम्परा और लोक-परम्पराकी मर्यादाके अनुसार संयमपूर्वक चलना होता है। ऐसे ही साधन करते हुए स्वाभाविक ही देश, काल, परिस्थिति, घटना आदि अपने विपरीत आ जायें, तो उनको साधन-सिद्धिके लिये प्रसन्नतापूर्वक सहना भी तप है। इस तपमें शरीर, इन्द्रिय, मन आदिका संयम होता है।
अष्टांगयोगमें जहाँ यम-नियमादि आठ अंगोंका वर्णन किया गया है, वहाँ 'यम' को सबसे पहले बताया है। यद्यपि पाँच ही 'यम' हैं—'अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहयमाः' (योगदर्शन २।३०) और पाँच ही 'नियम' हैं—'शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः' (योगदर्शन २।३२), तथापि इन दोनोंमेंसे नियमकी अपेक्षा
यमकी ज्यादा महिमा है। कारण कि 'नियम' में व्रतोंका पालन करना पड़ता है और 'यम' में इन्द्रियों, मन आदिका संयम करना पड़ता है।
लोगोंकी दृष्टिमें यह बात हो सकती है कि शरीरको कष्ट देना तप है और आरामसे रहकर संयम करना, त्याग करना तप नहीं है; परंतु वास्तवमें देखा जाय तो समस्त सांसारिक विषयोंमें अनासक्त होकर जो संयम, त्याग किया जाता है, वह तपसे कम नहीं है, प्रत्युत पारमार्थिक मार्गमें उसीका ऊँचा दर्जा है। कारण कि त्यागसे परमात्माकी प्राप्ति होती है—'त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्' (गीता १२।१२)। केवल बाहरी तपसे परमात्माकी प्राप्ति नहीं बतायी गयी है; किंतु अन्तःकरणकी शुद्धिका कारण होनेसे वह तप परमात्माप्राप्तिमें सहायक हो सकता है। इसलिये साधकको मुख्यरूपसे यमोंका सेवन करते हुए समय-समयपर नियमोंका भी पालन करते रहना चाहिये।
**परिशिष्ट भाव**—शारीरिक तपमें त्याग मुख्य है; जैसे—पूजन करनेमें अपनेमें बड़प्पनके भावका त्याग है; शुद्धि रखनेमें आलस्य-प्रमादका त्याग है; सरलता रखनेमें अभिमानका त्याग है; ब्रह्मचर्यमें विषयसुखका त्याग है; अहिंसामें अपने सुखके भावका त्याग है। इस प्रकार त्याग करनेसे शारीरिक तप होता है।
Now in order to explain the three types of austerities incorporated in and corresponding to the three guṇas or modes of material nature;
Lord Krishna describes their character first as that of bodily austerity, that of verbal austerity and that of mental austerity from each of the three guṇas from where tapas manifests.
Worship of the Supreme Lord Krishna or any of His authorised incarnations and expansions in their installed deity forms after being duly initiated in the prescribed mantras,
worship of the singular dīkṣā guru, the initiating spiritual master and the elevated Śikṣā gurus or instructing spiritual masters.
The word śaucaṃ means internal and external cleanliness. Ārjavam means no duplicity, the intention of the mind and the action does not differ. Brahmacaryam is celibacy, the absence of thinking about engaging in sexual relations. Ahimsa is not causing harm to any living entity by thought, word or deed.
- All these activities constitute austerity of the physical body in sattva guṇa the mode of goodness.